Бела Банати: Өмір және қызмет жолы

Кіріспе

Венгр тілшісі және жүйелік ғалым (1919–2003)

Бела Генрих Банати (Bánáthy Béla; 1919 жылдың 1 желтоқсаны – 2003 жылдың 4 қыркүйегі) – венгр-американ тілшісі, Сан-Хосе мемлекеттік университеті мен Калифорния университеті Берклидегі профессор. Ол «Ақ айғыр» көшбасшылықты дамыту бағдарламасын құрғандығымен, 1982 жылы Халықаралық жүйелер институтын құрғандығымен және 1984 жылы Жалпы эволюциялық зерттеу тобының негізін қалаушы болғандығымен белгілі. Ол негізінен ауылдық Венгрияда өскен және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венгрия армиясында қызмет еткен. 1945 жылдың сәуір айында Ресей Венгрияға басып кірген кезде, ол отбасымен бірге одақтас әскерлері басып алған Австрияға қашып, алты жыл босқындар лагерінде тұрды. 1951 жылы Пресвитериан шіркеуінің көмегімен Чикагоға эмиграциялады. Бір жыл ішінде оның бұрынғы командирі АҚШ үкіметіне Монтерейдегі (Калифорния штаты) Армия тіл мектебінде венгр тілінен сабақ беруге Банатиді тағайындауды ұсынды. Монтерейде тұрғанда ол «Ақ айғыр» көшбасшылықты дамыту бағдарламасын іске қосты. Оның бағдарламасы ұлттық назар аударды, ал Американың скауттары өз бағдарламаларына көшбасшылықты оқытуды енгізу мүмкіндігін зерттеді. Американың скауттарының «Ағаш белгісі» және кіші көшбасшыларды даярлау бағдарламалары осы уақытқа дейін көшбасшылық емес, скауттық дағдыларға баса назар берген. Уильям «Грин Бар Билл» Хиллкорт және басқалар бұл өзгеріске қарсылық көрсетті. 20 жылдан кейін Банати атауы өзгертілген Қорғаныс тілдер институтын тастап, Берклидегі және кейіннен Сан-Францискодағы Батыс зерттеу және даму зертханасында жұмыс істеді. 1989 жылы Батыс зертханасынан зейнеткерлікке шықты, бірақ әлеуметтік жүйелер мен ғылымға қызығушылығын жоғалтпады, көптеген конференцияларға қатысып, студенттерге және осы салалардағы басқаларға кеңес берді. 1992 жылы ол туған елінде Венгрия скауттар қауымдастығын қайта құруға көмектесті. 2003 жылы Банати мен Ева ұлдары Тибормен бірге Калифорния штатының Чико қаласына көшіп барды. Ұзаққа соқпаған және күтпеген аурудан кейін 2003 жылдың 4 қыркүйегінде қайтыс болды. Пётр Банати Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін «Витец» құрметті атағын алған, ал оның үлкен ұлы Бела бұл атақты мұраға алды.

Béla Heinrich Bánáthy (Bánáthy Béla; December 1, 1919 – September 4, 2003) was a Hungarian American linguist, and Professor at San Jose State University and UC Berkeley. He is known as founder of the White Stag Leadership Development Program, established the International Systems Institute in 1982, and was co founder of the General Evolutionary Research Group in 1984. He grew up in largely rural Hungary and served in the Hungarian military during World War II. When Russia invaded Hungary in April 1945, he and his family fled to Allied occupied Austria and lived in a displaced persons camp for six years. In 1951, they emigrated to Chicago, sponsored by the Presbyterian church. Within the year his former commanding officer suggested to the U. S. government that they hire Bánáthy as a Hungarian instructor at the Army Language School in Monterey, California. While living in Monterey, he founded the White Stag Leadership Development Program. His program gained national attention, and the Boy Scouts of America conducted research into incorporating leadership training into its programs. The Boy Scouts of America's Wood Badge and junior leader training programs had until then focused primarily on Scoutcraft skills, not leadership. William "Green Bar Bill" Hillcourt among others resisted the change. After 20 years, Bánáthy left the renamed Defense Language Institute and went to work for the Far West Laboratory for Research and Development in Berkeley and later San Francisco. He retired from Far West in 1989 but maintained an active interest in social systems and science, including attending many conferences and advising students and others in those fields. In 1992, he helped restart the Hungarian Scout Association within his native country. In 2003, Bánáthy and Eva moved to live with their son Tibor in Chico, California. After a brief and unexpected illness, Bánáthy died on September 4, 2003. Peter Bánáthy had earned the honorary title Vitéz for his service during World War I, and Béla, as his oldest son, inherited the title.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызмет

1937 жылы Банати әскери мансапқа ұмтылған жас жігіттер үшін дәстүр бойынша Людовика академиясына түсті. Бейбіт уақыттағы венгр армиясы өте аз дайындықтан өтті. Банати Екінші дүниежүзілік соғыста екі рет Ресей майданында бронетехникалық-жаяу әскері офицері ретінде қызмет етті. Венгрия армиясы бастапқыда 80 000 адамнан құралды, бірақ шайқас басталғанда армияның қатардағы жауынгерлері тек сегіз апталық дайындықтан өтті. Олар неміс 6-шы армиясының Сталинградты қорғаған совет генералы Василий Чуйковтың 62-ші армиясына қарсы жорығын тойтаруға тырысқан үлкен күштердің бір бөлігі болды. Банати шайқас кезінде ауыр жарақат алды және Будапештке қайтып, жеті ай бойы емделді. 1942 жылдың 5 желтоқсанында Будапештте қолдағысынан жараланған күйі Ева Балаззға үйленді. Банати жас жігіттерге офицерлік басшылық дағдыларын үйретуге бел буды; ол жастар басшылығын дамыту жөніндегі ұлттық директор және Венгрия скауттар қауымдастығының ұлттық кеңесінің мүшесі болды. 1944 жылдың 15 қазанында Фаркас Пест көпірінің командирі және эвакуация жөніндегі үкімет комиссары болып тағайындалды. 1944 жылдың қараша айының басында Будапешттің оңтүстік-шығыс шетінде алғашқы орыс бөлімдері пайда болды. Фаркастың серігі болған Банати орыстардың шабуылы туралы алдын ала хабардар болған болуы мүмкін. Ол тұтқындалса, өлім жазасына кесілетінін де білген. Банати әйелі Ева, бір жасар ұлы Бела және екі апталық ұлы Ласлоны Будапешттен шығарып алып кетті. Банатидің отбасы, басқа офицерлер мен олардың отбасыларымен бірге алдымен шаруа үйлерінде, кейін бункерлерде, үңгірлерде және окоптарда паналады. Венгрияның екінші армиясы 1944 жылдың 1 желтоқсанында жабдық пен адам күшінің жетіспеуіне байланысты таратылған кезде, екінші армияның қалған бөлімдері, соның ішінде Банатидің бөлімдері үшінші армияға қосылды. Будапешттің қоршауы 1944 жылдың 29 желтоқсанында Қызыл Армия қаланы қоршауымен басталды. Банати өзінің бөлімінің қалған бөлігімен 1945 жылдың 13 ақпанында Будапешт түскенге дейін орыстарға қарсы күресті. Одақтастар Балатон көлі маңындағы Батыс Венгриядағы соңғы мұнай кен орындарын қорғауға тырысты. 1945 жылдың наурыз айының соңында Венгрияның үшінші армиясының қалған бөлігі Венаға қарай жылжыған совет 46-шы армиясының шабуылы кезінде Будапешттің батысында қоршалып, жойылды. Қалған бөлімдер Трансдунай таулары арқылы Австрияға қарай батысқа шегінді. Банатидің отбасы және оның және басқа әскери бөлімдердің қалған бөлігі ондаған мың басқа босқындармен бірге Австрияға қарай бет алды. Олардың қашқан уақытында температура 0 °C (32 °F) шамасында болды.

In 1937, Bánáthy entered the :hu:Ludovika Akadémia as was the custom for young men aspiring to military careers. The peacetime Hungarian Army received very little training. Bánáthy served two tours on the Russian front in World War II as an armored infantry officer. The Hungarian Army expanded rapidly from an initial force of 80,000, but when fighting started, the rank and file of the army had undergone only eight weeks of training. part of the larger force defending the drive by the German 6th Army against Soviet General Vasily Chuikov's 62nd Army, which was defending Stalingrad. Bánáthy was seriously wounded during the action, and he returned from the front to Budapest where he spent seven months recuperating. He married his fiancé, Eva Balazs, with his arm in a sling on December 5, 1942 in Budapest. Bánáthy became committed to training the young men in officer's leadership skills; he served as the voluntary national director for youth leadership development and a member of the National Council of the Hungarian Scout Association. On 15 October 1944, Farkas was named commander of the Pest bridgehead and Government Commissioner for Evacuation. In early November 1944, the first Russian units appeared on the southeastern edge of Budapest. As an associate of Farkas, Bánáthy likely had advance notice of the Russian advance. He also knew he would likely be executed if captured. Bánáthy was able to get his wife Eva, one year old son Béla and two week old son László out of Budapest. Bánáthy's family, along with other officers and their families, found shelter at first in farmhouses, and later in bunkers, caves, and trenches. When the Hungarian Second Army was disbanded on 1 December 1944 due to a lack of equipment and personnel, the remaining units of the Second Army, including Bánáthy's, were transferred to the Third Army. The siege of Budapest began when the city was encircled on 29 December 1944 by the Red Army. Bánáthy fought with the remainder of his unit against the Russians until after Budapest fell on 13 February 1945. The Axis was striving to protect the last oil fields they controlled in western Hungary around Lake Balaton. By late March 1945, most of what was left of the Hungarian Third Army was surrounded and destroyed about to the west of Budapest in an advance by the Soviet 46th Army towards Vienna. The remaining shattered units fought on as they retreated progressively westward through the Transdanubian Mountains towards Austria. Bánáthy's family and others of the remainder of his and other military units made their way west, along with tens of thousands of other refugees, about into Austria, trying to stay ahead of advancing Russian troops. Temperatures through the time of their flight remained near 0 °C (32 °F).

Үйінен шығарылғандардың лагеріндегі өмір

Банати Австриядағы отбасына қайта қосылды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылдың сәуір айында Австрияны француз, британ, кеңестік және АҚШ әскери күштері басып алды. Олар бір бөлмелі ағаш барағында тұрды, ол жатын бөлме, ас үй, қонақ бөлме және отын сақтау орны ретінде қызмет етті. Азық-түлік өте аз болды, кейде олар күніне бір адамға шамамен 600 калориямен күш көрді. Соғыстың салдарынан дүниежүзілік азық-түлік тапшылығы кезінде олар Австриядағы 1,4 миллион босқынның қатарында болды. Азық-түлікпен айналысу АҚШ-тың жазалау саясатымен, соның ішінде JCS 1067 директивасымен қатаң шектелді. 1947 жылы неміс азаматтары күніне 1040 калориямен өмір сүрді, бірақ одақтастар да азық-түлік тапшылығынан зардап шекті. Кейін Банати екі жасар Бела мен бір жасар Ласлоға жеткілікті ақуыз алу үшін сүтпен алмастырды. Лагерьде азық-түлік өте аз болғандықтан, 1947 жылдың басында оның әйелінің егіз сіңлісі Венгриядан келіп, екі үлкен ұлын алып, үлкен әпкесімен бірге тұруға кетті. Банатитің қайын жұрты Паллендал отбасы жақсы білімді және салыстырмалы түрде бай болғандықтан, олардың азық-түлігі лагерьдегіден әлдеқайда көп еді. Олар Банатидің ұлдарын бір жылдың ішінде ата-аналарына қайтаруды жоспарлады. 1948 жылдың басында, суық соғыс басталғаннан кейін, босқындар мен жер аударылған адамдар үшін бір елдің шекарасынан екіншісіне немесе тіпті бір оккупациялық аймақтан екіншісіне өту іс жүзінде мүмкін емес болды. Паллендал отбасы екі баланы темір перде артында ұстап алып, қайтарып бере алмады. Ол Дүниежүзілік шіркеулер кеңесімен бекітіліп, венгр босқындары арасында жастарға қызмет ететін пастор болды. Банати Австрияның протестанттық босқындар қызметінің діни білім беру директоры, діни жастар қызметінің және скаут басылымының редакторы болды. 1949 жылы швейцариялық қорының көмегімен Банати босқындарға арналған Collegium Hungaricum интернат-мектебін құруға көмектесті және оны Австрияның Саальфельден қаласына жақын жердегі Зелл-ам-Сидегі президенті етіп тағайындалды. 1951 жылы, сол кездегі әдетке сәйкес, венгр полициясы таңертеңгісін келіп, Паллендал отбасының үйін тінту жасап, отбасын тұтқындап, Будапешттен депортациялады. Жеті жасар Бела мен алты жасар Ласло Банати, олардың Паллендал әжесі мен екі тәтесі жүк вагонына мінгізіліп, Ресейге жіберілді. Пойыз кейде тоқтап, бірнеше жүз адам ауылдық қалаларда қалдырылды. Паллендал отбасы Шығыс Венгрияда қуылды. Сол жерде туысқандары оларды тауып алып, кішкентай ауылда биліктен жасырып қойды.

Bánáthy reunited with his family in Austria. As the war ended and Austria was occupied in April 1945 by the French, British, Soviet and US military forces, the family was placed in an Allied displaced persons camp. They were housed in a single room in a wooden barrack; it served as their bedroom, kitchen, living room and firewood storage area. Food was extremely scarce and at times they subsisted on around 600 calories per person per day. They were among 1.4 million displaced persons in Austria at the time during a worldwide food shortage as a result of the war. Food was also severely restricted by punitive U. S. policies including directive JCS 1067. In 1947 German citizens were surviving on 1040 calories a day, but the Allies were also suffering from food shortages. Bánáthy later traded for milk to give two year old Béla and one year old László enough protein. As extremely little food was available in the camps, in early 1947 his wife's twin sister came from Hungary to take their older two sons back to live with the older sister. The Pallendal family, Bánáthy's in laws, was well educated and relatively wealthy, so they had access to more food than what was available in the camps. They intended to return the Banathy boys to their parents within a year. Beginning in early 1948, when the Cold War ensued, it became virtually impossible for refugees or displaced persons to cross from the border of one country into another, or even from one Occupation Zone to another. The Pallendal family could not return the two boys from behind the Iron Curtain. He was ordained by the World Council of Churches and became minister for youth among Hungarian refugees. Banathy served as director of religious education of the Protestant Refugee Service of Austria, was editor of a religious youth service and of a Scout publication. In 1949, with help from a Swiss foundation, Bánáthy assisted in establishing and was selected as the President of the Collegium Hungaricum, a boarding school for refugees, at Zell am See near Saalfelden, Austria. In 1951, in what was a common practice during this time, the Hungarian Police arrived at dawn to seize the Pallendal family home and arrest and deport the family from Budapest. Seven year old Béla and six year old László Banathy, along with their Pallendal grandmother and two aunts, were put aboard a freight train and sent toward Russia. The train stopped occasionally and a few hundred people were forced off at rural towns. The Pallendal family was ejected in eastern Hungary. There an uncle located them and hid them from authorities in a small village.

АҚШ-қа көшіп барады

1951 жылдың қаңтар айында Чикагодағы Пресвитериандық МакКормик теологиялық семинариясының студенттері Бела, Ева, Тибор және Роберт Банатиді АҚШ-қа босқындар ретінде қабылдап, қолдау көрсетті.

Венгрия тілін үйретуді бастайды

1951 жылдың маусым айында Банати Монтерейге көшіп келді, бұл оның өміріндегі маңызды өзгеріс болды. Армия тілдер мектебінде ол венгр бөлімінің негізін қалаушы Джозеф Сенткиралы (американдық есімі Сент-Клэр)мен танысты. Біраз уақыттан соң, олар 1933 жылы 4-ші дүниежүзілік скауттық джамбореде кездескенін білді. Екі ер адамның жұбайлары Будапешттегі гимназияда бала кезінен таныс екенін де анықтады. Ол 13 жасар Бела мен 11 жасар Ласлоның АҚШ-қа көшіп келуін ұйымдастырды. Балаларды ата-аналары Сан-Франциско халықаралық әуежайында таңғы сағат 1:10-да күтіп алды. Балалардың елге оралуы Солтүстік соғыс кезінде 65 жасқа дейінгі адамдардың тұңғыш рет Венгриядан шығып, отбасымен қайта қосылуына мүмкіндік берді. Сан-Хосе мемлекеттік университетіндегі кеңес беру психологиясы бойынша магистрлік диссертациясында ол "Скаутингте лидерлік дамыту жобасы" деген тақырыпта зерттеу жұмысын жазды. Бұл кітапта "Ақ аң" бағдарламасының негізгі принциптері сипатталған, кейіннен Американың бойскауттар ұлттық кеңесі оны қабылдады. Банатидің жұмысына дейін ересектерге арналған Wood Badge және жас лидерлерді даярлау бағдарламалары скауттық дағдыларды және патрульдік әдістің кейбір аспектілерін оқытуға бағытталған. Оның лидерлік принциптері мен қабілеттерін оқыту жөніндегі зерттеулері мен нәтижелері осы екі бағдарламаға зор әсер етіп, олардың назарын лидерлік дағдыларына аударды. Ұлттық штабтың кейбір қызметкерлері мен ел бойынша көптеген еріктілер Wood Badge-тің негізгі бағытын скауттық дағдыларды оқытудан лидерлік дағдыларына ауыстыру идеясына қарсы болды. Олардың арасында 1948 жылы АҚШ-тың Wood Badge курсының алғашқы директоры болған Уильям "Жасыл таяқша Билл" Хиллкорт та бар еді. Ол ресми түрде зейнеткерлікке шыққанмен, көптеген адал ізбасарлары болды. Ол Wood Badge скауттық дағдыларды оқытуды жалғастыруы керек деп талап етті және ұлттық кеңесті осы дәстүрді сақтауға көндіруге тырысты, бірақ оның наразылықтары ескерілмеді. (2008 жылы "Ақ аң" бағдарламасының 50 жылдығы тойланды.) 1960 жылы Монтерей шығанағы аймағының кеңесі Беланың жастарға көрсеткен ерекше қызметі үшін оны марапаттап, күміс бобёр белгісін табыс етті. 1970 жылдары "Ақ аң" бағдарламасының табысының арқасында Банати Америкааралық скауттар комитетіне тағайындалды және Мексика, Коста-Рика және Венесуэлада өткен үш Америкааралық "Оқытушыны даярлау" шараларына қатысты. Ол сондай-ақ үш халықаралық жүйелер журналының құрметті редакторы болды: Жүйелерді зерттеу және мінез-құлық ғылымдары, Қолданбалы жүйелерді зерттеу журналы және Жүйелер. Ол World Futures журналының редакторлар кеңесінде болды және Educational Technology журналының ғылыми редакторы қызметін атқарды.

Bánáthy moved to Monterey in June 1951, a pivotal change in his life. At the Army Language School, he met Joseph Szentkiralyi (Americanized as St. Clair), the founder of the Hungarian Department. They soon figured out they had met at the 4th World Scout Jamboree in 1933. The wives of the two men also realized they had been girlhood friends in grammar school in Budapest. He was finally able to arrange for 13 year old Béla and 11 year old László to emigrate to the United States The boys were greeted by their parents at San Francisco International Airport at 1:10 a. m. The boys' release marked the first time since the Cold War that anyone under 65 years old had been allowed to leave Hungary to be reunited with family. As part of his master's degree program in counseling psychology at San José State University, he wrote a thesis titled "A Design for Leadership Development in Scouting". This book described the founding principles of the White Stag program, which was later adapted by the National Council of the Boy Scouts of America. Prior to Bánáthy's work, the adult Wood Badge and the junior leader training programs had focused on teaching Scoutcraft skills and some aspects of the Patrol Method. His research and findings on teaching principles and competencies of leadership had a huge impact on these two programs, shifting their focus to leadership skills. Some individuals on the national staff and many volunteers across the nation resisted the idea of changing the focus of Wood Badge from training leaders in Scoutcraft to leadership skills. Among them was William "Green Bar Bill" Hillcourt, who had been the first United States Wood Badge Course Director in 1948. Although officially retired, he had many loyal followers. He was adamant that Wood Badge should continue to teach Scoutcraft skills and tried to persuade the national council to stick to that tradition, but his objections were ignored. (In 2008, the White Stag program celebrated its 50th anniversary.) In 1960, the Monterey Bay Area Council recognized Béla for his exceptional service to youth and awarded him the Silver Beaver. In the 1970s, due to the success of the White Stag program, Bánáthy was appointed to the Interamerican Scout Committee and participated in three interamerican "Train the Trainer" events in Mexico, Costa Rica, and Venezuela. He was also honorary editor of three international systems journals: Systems Research and Behavioral Science, the Journal of Applied Systems Studies, and Systems. He was on the Board of Editors of World Futures, and served as a contributing editor of Educational Technology.

Соңғы жылдар

2003 жылдың жазында Банати әйелімен бірге ұлы Тибормен Калифорния штатының Чико қаласына көшіп барды. Ұзаққа соқпаған, күтпеген аурудан кейін 2003 жылдың 4 қыркүйегінде дүние салды. Ол қайтыс болған кезде Евамен 64 жыл бірге өмір сүрген еді.