Кіріспе

Әлеуметтік иерархияның күші – әлеуметтік динамикадағы ұғым. Билік қашықтығы – тараптар арасындағы биліктің теңсіз бөлінуі және осы теңсіздікті қабылдау деңгейі; ол отбасыда, жұмыс орнында немесе басқа ұйымдарда кездесуі мүмкін. Бұл ұғым мәдени зерттеулерде түрлі билікке ие адамдар арасындағы қарым-қатынасты және оның қоғамға тигізетін әсерін түсіну үшін қолданылады. Оны 1970 жылдары Герт Хофстеде енгізді, ол өзінің еңбектерінде бірнеше мәдени теорияларды жариялады. Билік желісіндегі мүшелер мекеменің мәдени аясындағы билік қашықтығын қабылдауы не қабылдамауы мүмкін, ал қабылдау деңгейін өлшеу үшін Билік қашықтығы индексі (PDI) жасалды. Ол төмен, орташа немесе жоғары болуы мүмкін. Теория бойынша, демократиялық үкіметтер көбінесе билік қашықтығы төмен қоғамдарда кездеседі, онда сұрақсыз иерархиялар ерте жастан қалыптаспайды, ал билік қашықтығы жоғары қоғамдарда олар жиі кездеседі.

Шығу тегі

Герт Хофстеде – голландиялық психолог және профессор. Ол 1960-1970 жылдары IBM компаниясы арқылы, көпұлтты компьютер өндіруші компаниясының көмегімен зерттеу жүргізді, бұл оның мәдени өлшемдер теориясын дамытуға басты үлес болды. Зерттеу барысында Хофстеде компанияның әртүрлі елдердегі IBM қызметкерлеріне компания ішіндегі құндылықтардағы айырмашылықтарға қатысты сауалнамалар таратты. Ол билік арақашықтығының әртүрлі деңгейлерін және басқару стильдерін байқады, сондай-ақ төрт мәдени өлшемді теориялық тұрғыдан қарастырды: жекешілдік/ұжымдық, еркектік/әйелдік, билік арақашықтығы және белгісіздіктен қашу. Кейінгі зерттеулер бесінші және алтыншы өлшемдерді анықтауға әкелді. Қытай социологтары ұзақ мерзімді/қысқа мерзімді бағдарламаны бесінші өлшем деп белгіледі, ал Хофстеденің зерттеуінің қайталауы алтыншы өлшемді анықтады: ыңғайлану/тыйым салу. Бұл өлшемдер оның танымал еңбегі "Мәдениеттің салдары" еңбегінде сипатталған. Хофстеде билік арақашықтығы өлшемін бағалауға арналған құрал жасады. Билік арақашықтығы индексі (PDI) елдің, ұйымның немесе мекеменің билік пен құқықтардың таралуын қаншалықты қабылдайтынын өлшейді; ол жоғары, орташа немесе төмен болуы мүмкін.

Мәдени өлшемдер теориясы

Хофстед мәдени өлшемдер теориясын жасады, ол мәдениаралық коммуникация үшін маңызды құрылымдық негіз ретінде кеңінен қолданылады. Бұл сандық түрде өлшенетін алғашқы теория, ол мәдениеттер арасындағы қабылданатын айырмашылықтарды түсіндіруге қолданылады және көптеген салаларда, әсіресе мәдени психологияда, халықаралық бизнесте және мәдениаралық коммуникацияда кеңінен қолданылған. Ол 1967 және 1973 жылдар аралығында IBM қызметкерлерінің құндылықтарын қамтитын жаһандық сауалнама нәтижелеріне негізделген статистикалық процедурамен (сонымен қатар "факторлық талдау" деп аталады) жасалды. Хофстедтің теориясы мәдениеттің алты өлшемін анықтады: билік арақашықтығы, жекешілдікке қарсы ұжымдыққа, белгісіздіктен қашу, еркектікке қарсы әйелдік, қысқа мерзімділікке қарсы ұзақ мерзімділік және ыңғайлылыққа қарсы өзін-өзі шектеу. Зерттеулер көрсеткендей, билік арақашықтығы мәдениеттен мәдениетке өзгеруі мүмкін, бұл әсіресе халықаралық корпорацияларда жиі кездеседі. Xiaoshuang Lin және авторлар тобы жүргізген зерттеу, қызметкерлердің өздері кішіпейіл деп санайтын басшылардың алдында сөйлеуге көбірек бейім екенін анықтады. Кішіпейілділік жиі билік арақашықтығы төмен мәдениеттермен байланысты қасиет. Зерттеу көрсеткендей, қызметкердің өзінің билігін қабылдауы оның жұмыс орнындағы пікірін ғана емес, сонымен қатар басшының кішіпейілділігін де анықтайды. Мұндай орта Хофстед ұсынған ұжымдық өлшемге ұқсас болады.

Хайр, Жизелли және Портер

Мейсон Хейр, Эдвин Гизелли және Лайман Портер билік арақашықтығы тұжырымдамасын атамай, әртүрлі мәдениеттерде билікке деген қалаудағы айырмашылықтарды ерекше нәтижелермен зерттеді. Олар зерттеуді Маслоудың қажеттіліктер иерархиясының өңделген нұсқасына негізделген сауалнама арқылы жүргізді. Сауалнаманың мақсаты – 14 елдің менеджерлері өздерінің қазіргі лауазымдарындағы қажеттіліктерінің қаншалықты қанағаттандырылғанын бағалау болды. Сауалнамадағы мәдениеттер арасындағы билік арақашықтығымен байланысты өлшемдер – автономия және өзін-өзі дамыту. Сауалнамадағы сұрақтарға берілген жауаптарға сәйкес, 14 ел бес негізгі топқа бөлінді: «Солтүстік Еуропа» (Дания, Германия, Норвегия және Швеция), «Латын Еуропа» (Бельгия, Франция, Италия және Испания), «Англо-Америка» (Англия және АҚШ), «Дамушы елдер» (Аргентина, Чили және Үндістан) және «Жапония». Талдау бес топтың автономия және өзін-өзі дамыту көрсеткіштері бойынша әртүрлі стандартталған орташа есептік мәндерін пайдаланды; оң мәндер барлық 14 елдегі орташа менеджерге қарағанда қажеттіліктердің жоғары қанағаттандырылғанын, ал теріс мәндер – төмен қанағаттандырылғанын көрсетеді.

Автономия Өзін-өзі дамыту
Солтүстік Еуропа .36 .25
Латын Еуропа .16 .23
Англо Америка .14 .09
Дамушы .25 .11
Жапония .25 .11

Мөлдер

Қуат арақашықтығын зерттеудің тағы бір маңызды тұжырымын Маук Малдер жасады. Ол қоғамның қуат арақашықтығы төмендеген сайын, әлсіз топтардың билікке тәуелділіктен бас тартатыны туралы болжамға негізделген. Малдердің Нидерландыдағы әлеуметтік және ұйымдық ортада жүргізген зертханалық тәжірибелері, қуат арақашықтығы төмен мәдениетте адамдардың «қуат арақашықтығын азайтуға» ұмтылатынын көрсетті. Қуат арақашықтығы 1990 жылы Роберт Дж. Хаус жасаған GLOBE зерттеу бағдарламасында да талданды, ол Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебінде жұмыс істеді. Зерттеудің негізгі қағидасы – көшбасшының тиімділігі жағдайға байланысты. Сондықтан, басшылыққа алынған адамдардың әлеуметтік және ұйымдық құндылықтары, нормалары мен сенімдері көшбасшының тиімділігімен тығыз байланысты деген тұжырымға келді. GLOBE индустрия (қаржылық қызметтер, азық-түлік өңдеу, телекоммуникация), ұйым (әр индустрияда бірнеше) және қоғам (62 мәдениет) деңгейіндегі тәжірибелер мен құндылықтарды өлшейді. Нәтижелер 62 қоғамдағы 951 ұйымның 17 000-ға жуық менеджерлерінен алынған сандық деректер түрінде ұсынылды. Бұл деректер 62 қоғамның мәдениеттің тоғыз негізгі сипаттамасы, соның ішінде қуат арақашықтығы және алты негізгі көшбасшылық мінез-құлқы бойынша көрсеткіштерін көрсетеді. GLOBE қуат арақашықтығына қатысты мәдениеттің қуат арақашықтығының құндылықтарына, тәжірибесіне және басқа да аспектілеріне әсерін зерттейді, мысалы, «Қуат арақашықтығының тамырлары», «Психологиялық ағым және қуат», «Кросс-мәдени ағым және қуат арақашықтығы». Сондай-ақ, отбасылық құндылықтардың қалай қалыптасатынын және жоғары және төмен қуат арақашықтығы бар қоғамдарды салыстырады. «Кросс-мәдени ағым және қуат арақашықтығы» тақырыбында қоғамның қуат арақашықтығы деңгейіне әсер ететін төрт негізгі фактор бөлек қарастырылады: басым дін немесе философия, үкіметтің демократиялық принциптерінің дәстүрі, күшті орта таптың болуы және қоғам халқындағы иммигранттардың үлесі. Бұл төрт құбылыс арасында байланыс бар, бірақ зерттеуде қоғамның негізгі сенімдері, құндылықтары мен діні қуат арақашықтығына ең күшті және ұзақ мерзімді әсер ететіні анықталды. Бұл әсер демократиялық дәстүрмен және күшті орта таптың болуымен белгілі бір деңгейде реттеледі. Екі фактор да қуат арақашықтығын азайтуға бағытталған. Сонымен қатар, берілген қоғамда иммигранттардың үлесі жоғары болған жағдайда, төмен қуат арақашықтығының тенденциясы күшейеді. Зерттеуде сондай-ақ, дінге қарамастан, демократиялық дәстүрі немесе маңызды орта таптары жоқ кез келген қоғамның қуат арақашықтығы деңгейі жоғары болатыны көрсетілді.

Қолданылу және әсері

Билік арақашықтығы – мәдени ортадағы маңызды өлшем, ол әртүрлі елдерде адамдардың мінез-құлқына беймәлім түрде әсер етеді, бұл белгілі бір дәрежеде билік теңсіздігін қабылдау және түсіну арқылы қалыптасқан, «мәдени нормалар» деп аталатын құбылысқа ықпал етеді. Осы «мәдени нормалар» бір жағдайға немесе ортаға тап болғанда түрлі реакцияларға алып келеді. Дегенмен, ұйымдар мен қоғамдардағы теңсіздікке мойынсұнудың салдары бар, әсіресе билік арақашықтығы жоғары елдерде. Билік арақашықтығы төмен ұйымдарда басшылар мәртебелік белгілерге аса мән бермейді және қызметкерлердің пікір білдіруіне және қатысуына көбірек мүмкіндік жасайды. Қызметкерлер басшыларына сөзсіз бағынбайды, өз даусын естіртуге және басшылыққа қарсылық білдіруге бейім. Шенг Мин Лю мен Цзяо Лио 495 бағыныштыдан (инженерлер) және 164 басшыдан (аға инженерлер мен жоба менеджерлері) басшылық стиліне негізделген сауалнама арқылы бағыныштылардың өз пікірін білдіру мінез-құлқының нәтижесін анықтауды сұрады. Бұл сауалнамаға билік арақашықтығының мәдениеттердің жақындығы мен құрылымы арқылы әсер етеді. Зерттеу нәтижесінде билік арақашықтығы төмен басшылар бағыныштылардың идеяларын және алаңдаушылықтарын талқылауына жағдай жасайды, бұл олардың құрметіне ие болуына әкеледі. Зерттеу көрсеткендей, билік арақашықтығы жоғары кәсіпорындарда бағыныштылар басшыларынан өзгеше екенін мойындайды және олармен сирек байланысады. Зерттеу сондай-ақ осы көрсеткіштегі идеялар мен шешімдердің басшылар тарапынан берілетінін растайды, сондықтан билік арақашықтығы жоғары адамдардың өз алаңдаушылықтары мен идеяларын білдіруі парадоксалды көрінеді, себебі олар басшылыққа бағынуға дағдыланған. Билік арақашықтығының осы парадоксы басшы мен бағынышты арасындағы қарым-қатынасты әлсіретіп, өзін-өзі көрсетуге кедерілдік келтіреді. Осылайша, пікір білдіру мінез-құлқы мен өзін-өзі көрсету билік арақашықтығы төмен мәдениеттерде жиі кездесетін трансформациялық басшылық стиліне байланысты. Зерттеу қорытындысы бойынша, билік арақашықтығына негізделген басшылық стилі қызметкерге өз ортасында сөйлеуге мүмкіндік беретін құралдармен тікелей байланысты.

Қызметкерлердің мінез-құлқына әсер ету

Бизнесте билік арақашықтығы – ұйымның ең жоғары және ең төмен дәрежедегі мүшелері арасындағы қарым-қатынасты қызметкерлердің қабылдауы ретінде анықталуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, билік арақашықтығы төмен жұмыс орындарында қызметкерлер кеңседегі биліктің таралуына тікелей әсер етеді. Бұл, бір жағынан, қызметкерлердің билік арақашықтығы жоғары жұмыс орындарындағыларға қарағанда, көбірек билікке (демек, өзгерістер енгізуге көбірек еркіндікке) ие болуымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, билік арақашықтығы жоғары орталардағы қызметкерлер үшін керісінше жағдай болуы мүмкін, онда жоғары тұрғандар өздерінің мәртебесінде көп өзгеріс жасамауы ықтимал. Мәдениет мұның себебі болуы мүмкін, өйткені билік арақашықтығы жоғары мәдениеттердегі төмен дәрежедегі қызметкерлер өз жұмыс орындарына елеулі әсер ете алмайды. Билік арақашықтығы жоғары аймақтарда жоғары лауазымды адамдар билікті аз ғана қарсылықпен ұстайды. Иерархия мен билік берушілер мен басшыларға ресурстарды бөлу, сыйақылар мен жазалау құқықтарын береді, бұл олардың мәртебесін нығайтады және бағыныштыларын автократиялық түрде басқаруға және бағыттауға мүмкіндік береді. Жоғары және төмен дәрежедегілер арасындағы иерархиялық айырмашылық жұмыс орнында көзге көрінбейтін алшақтық тудырады, онда бағыныштылар басшыларымен қарым-қатынас жасағанда көбірек сезімталдық пен сақтық танытады. Жаңа ортаға келгенде кіші қызметкерлердің үлкендерінен көмек және кеңес сұрауы – жиі кездесетін құбылыс. Дегенмен, кейбір зерттеушілер соңғы кезде билік арақашықтығы жоғары елдердің қызметкерлері мен кіші қызметкерлерінің басшыларынан көмек сұрауға көбірек бейім еместігін анықтады. Көптеген адамдар көмек сұраған бағыныштыларды қабілетсіздікке немесе біліксіздікке теңейді, бұл оларды қолайсыз жағдайға түсіреді. Күрделі мәселелерді шеше алмайтын басшылар өздерінің бағыныштыларына күдікпен қарауы, проблемаларды өздерінің мәртебесі мен қабілеттеріне сын ретінде қарауы немесе тіпті төмен дәрежедегі қызметкерлерден келген қорлық ретінде қарауы мүмкін. Мұндай жағдайлар қызметкерлерді қиындықтарды өздері шешуге, басшыларымен ақылдасудан гөрі тиімдірек деп ойлауға итермелейді. Билік арақашықтығы жоғары ортада басшылар қызметкерлерге қарағанда міндеттерге көбірек назар аударады, ал қызметкерлер билік арақашықтығы төмен ортада басшылардың басты назарында болады. Міндетке бағдарлану күнделікті жұмысты аяқтау мен өнімділікке баса мән береді, бірақ жоғарыдан төменге қатынас жұмыспен байланысты емес себепті баяу дамиды, бұл бағыныштылардың басшылардан көмек сұрауға деген ықыласын азайтады. Билік арақашықтығы төмен елдермен салыстырғанда, теңдікке баса мән беріледі, билік барынша азайтылады, билік пен иерархия ерекшеленбейді, ал басшылар бағыныштылармен жақын қарым-қатынас орнатуға дайын және олардың жоғарыдан көмек сұрағанда зиян тиеді деген алаңдаушылығын сейілтеді. Қызметкерлердің процедуралық әділдікке қатысты сенімдері – ұйымдағы басшылардың қызметкерлерге қатысты әділдік деңгейі – олардың билікпен қарым-қатынасының сипатын анықтайды. Жұмыс орнындағы әділдік үш негізгі критерийға сүйенеді: жыныс, билік арасындағы сенім және психологиялық келісімшарттың орындалуы – қызметкердің жұмыс орнында уәделенген пайданы алуы туралы түсінігі. Қызметкерлердің процедуралық әділдікке деген көзқарасына билік арақашықтығы мен жыныс әсер етеді. Билік арақашықтығы төмен мәдениеттерде қызметкерлердің жеке қарым-қатынасы күштірек және олармен жұмыс істейтін билікті жақсырақ түсінеді. Билік арақашықтығы төмен мәдениетте теріс мінез-құлық ұйым оларды билікке кішіпейілділікпен мойынсұнудың ерекшеліктері жоқ болғандықтан нашар қарайтындықтан күшейеді. Сондықтан, билік арақашықтығы төмен мәдениеттерде қызметкерлер мен басшылар арасындағы қарым-қатынас процедуралық әділдік және билікке деген сеніммен сипатталады. Керісінше, билік арақашықтығы жоғары мәдениеттегі қызметкерлер билік алдында өздерін көрсетуге бейім емес; олар қорлаушы пікірлерге де сезімтал емес және әділдікке қарамастан (процедуралық әділдік) биліктен жасалған қате әрекеттерді қабылдауға бейім. Билік арақашықтығы төмен және жоғары мәдениеттер үшін де олар әділдікті ұйым жасаған психологиялық келісімшартты орындау деп қабылдайды.

Қайырымдылық іс-әрекет

Зерттеулерге сәйкес, билік арақашықтығы жоғары елдердің азаматтары, әдетте, қайырымдылыққа қатысты жауапкершілік тұрғысынан, билік арақашықтығы төмен елдердің азаматтарынан кем жауапкершілі болады. Бұл құбылыстың түсіндірмесі – теңсіздіктің қалыпты қабылдануы және мойындалуы, олардың кез келген әділетсіздікке немесе дұрыс емес жағдайға деген сезімталдығын азайтады. Олар мұны әдеттегі әлеуметтік жағдай деп санап, өзгертуге тырыспай, жай ғана қабылдауы мүмкін. Олардың қабылдаған теңсіздігінің артуымен, олар байқайтын сәйкессіздік азаяды, соның салдарынан жауапкершілік сезімі де төмендейді. Нәтижесінде, билік арақашықтығының артуы адамдар арасындағы қарым-қатынас және материалдық жағдайлар тұрғысынан алшақтықты кеңейтеді. Керісінше, билік арақашықтығы төмен елдердегі адамдар кез келген теңсіздікке сезімтал келеді, ал диссонансты қабылдамауы оларға мәселені жеке түзету немесе түзетуге жауапкершілік сезімін күшейтеді. Билік арақашықтығының деңгейі қоғамның бақыланатын қажеттіліктерге деген реакциясына әсер етеді. Билік арақашықтығы жоғары елдердің азаматтары көптеген мәселелерді заңды теңсіздік деп қабылдайды және «қиындықтарға» араласуға құлшынбайды, көбінесе оларды елемейді. Ал билік арақашықтығы төмен қоғамдар әділетсіздікке төзбейді және диссонансты жоюға барлық мүмкіндікті пайдаланады. Мұндай жағдайда, қайырымдылық әрекеттерге бейімділік тудыратын міндет сезімі артады. Зерттеулерге сәйкес, адамдар алмасу қарым-қатынастарына байланысты қажеттіліктерге қарағанда, өзара көмекке негізделген қажеттіліктерге тап болғанда көмек көрсетуден бас тартуға бейім. Осыған байланысты Карен Пейдж Винтерич және Инлон Чжан билік арақашықтығы жоғары елдердегі қайырымдылық ұйымдарының халықты әлеуметтік теңсіздікке өзгеріс енгізуге ынталандыру үшін бақылана алмайтын қажеттіліктердің немесе маңызды өзара қарым-қатынас нормаларының маңыздылығын атап көрсетуі керек екенін ұсынды. Билік арақашықтығының жоғары болуына байланысты, бұл мәдениетте басшы, профессор немесе мемлекеттік қызметкер сияқты биліктегі адамды сұраққа алуға болмайды, себебі билік құрметтеледі және билік тең емес бөлінеді. Бұл елді Құрама Штаттармен салыстырғанда, Power Distance Index-те төмен көрсеткішті мекендейтін елмен, көптеген айырмашылықтарды көруге болады. Бүгінгі әлемдегі көптеген өзгерістер мен жетістіктерге байланысты, кейбір ұйымдар жаһандық деңгейде кеңейіп, жұмысшыларды елден елге немесе студенттерді шетелге жібереді. Бұл елдегі студенттер өз профессорларын құрметтейді және оларға сұрақ қоюға тартынады. Сондай-ақ, елде студенттің оқуын жалғастыра алатынын немесе жалғастыра алмайтынын анықтайтын емтихан жүргізіледі; осылайша, дұрыс орындалмаса, асып түсу мүмкін емес билік деңгейі құрылады.

Индивидуализм/коллективизм және билік арақашықтығы

Әр түрлі мәдениеттерде билік қашықтығына қатысты әртүрлі көзқарас бар. Билік қашықтығымен байланысты және бір-бірімен тоғысатын ұғым – жекешілдік пен ұжымдық. Хофстед – билік қашықтығы, жекешілдік және ұжымдық теорияларының авторы. Хофстед ұжымдықты "жеке адамдардың туыстарына, руына немесе басқа да топтарына күтім жасауға және оларға адал болуға дайын, тығыз байланысты әлеуметтік құрылымды қалауы" деп, ал жекешілдікті "қоғамда жеке адамдар тек өздері мен жақын туыстарына ғана қамқорлық жасайтын, еркін әлеуметтік құрылымды қалауы" деп анықтайды. Әдетте, бай елдер жекешілдік бойынша жоғары көрсеткіштерге ие болады және билік қашықтығы индексінде төмен баға алады, ал кедей елдер ұжымдық және билік қашықтығы индексі бойынша жоғары баға алады. Бұл модель топ мүшелерінің тікелей кездесулерде немесе бейнеконференциялардағы өзара әрекеттесуіне және жеке қызметкерлердің топқа қосқан үлесіне негізделген топтардың шығармашылығын зерттейді. Билік қашықтығы индексі жоғары мәдениеттерде топ мүшелері аз әрекеттеседі және аз сөйлейді, себебі олар соңғы шешімдерді қабылдау үшін топтағы ең жоғары мәртебелі адамға сенеді. Сондықтан, билікке бағытталған мәдениеттер "шығармашылықты үнемі дамыта бермейді, кейде оны нашарлатуы мүмкін. Олар нағыз команда ретінде жұмыс істемейді". Ал төмен билік қашықтығы бар мәдениеттер үшін әрбір адамның топтың жұмысына қатысуы маңызды, бұл шығармашылықты арттырып, жаңа өнімдерді дамытуға көмектеседі және топтағы шығармашылық "топ мүшелерінің танымдық әртүрлілігінің маңыздылығын көрсетеді". Билік қашықтығы индексіне негізделген мәдениеттерге әсер етеді, соның нәтижесінде топтық шығармашылық пен өзара әрекеттесу үшін әртүрлі орта құрылады.

Демократия

Демократиялық үкіметтер ең көп кездесетіні төменгі билік арақашықтығы бар қоғамдарда екені айтылды, онда адамдар жас кезінен бастап өмірде сұрақсыз бағынуға тиіс иерархиялар бар деген ойға толық сеніммен өседі. "Жұмысшылар мен консерваторлар арасындағы идеологиялық жік" жоғары билік арақашықтығы бар қоғамдарда қарама-қарсылыққа ұшырайды, ал төменгі билік арақашықтығы бар мәдениеттерде адамдар зиянды және әлсірететін жанжалдарды болдырмау үшін екі ұяны теңгерлеуге тырысады.