Кіріспе
Эволюциялық биологиядағы теория Эволюциялық биологияда сигнал беру теориясы – түрлер ішінде және түрлер арасындағы жеке адамдар арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін теориялық еңбектер жиынтығы. Басты сұрақ – жыныстық таңдау сияқты мүдделері қайшы келетін организмдердің, жасырудың орнына, шынайы сигналдар беруі қашан күтілуге тиіс (еңкейген ниет туралы болжам жасалмайды). Математикалық модельдер сигнал берудің эволюциялық тұрақты стратегияға қалай үлес қосатынын сипаттайды. Сигналдар жұптасу кезінде әйелдердің таңдауы сияқты жағдайларда беріледі, бұл еркектердің жарнамалық сигналдарын таңдау қысымына ұшыратады. Сигналдар эволюциялайды, өйткені олар қабылдаушының мінез-құлқын сигнал берушіге пайда әкелу үшін өзгертеді. Сигналдар шынайы болуы мүмкін, қабылдаушының жарамдылығын пайдалы түрде арттыратын ақпаратты жеткізеді, немесе адал емес. Жеке адам адал емес сигнал беру арқылы алдауға баруы мүмкін, бұл сигнал берушіге қысқа мерзімді пайда әкелуі мүмкін, бірақ бүкіл популяция үшін сигнал беру жүйесін құлдырату қаупі бар. Сигналдардың таңдалуы жеке организм немесе ген деңгейінде, әлде топ деңгейінде жұмыс істей ме деген мәселе Ричард Доукинс сияқты биологтар тарапынан талқыланды, олар адамдар сигнал беруге және сигналдарды жақсырақ қабылдауға, соның ішінде манипуляцияға қарсы тұру үшін эволюциялайды деп санайды. Амоц Захави алдауды шектеу принципімен бақылауға болатынын ұсынды, онда шектеу жарысындағы ең жақсы жылқы ең ауыр шектеу салмағын көтереді. Захавидің теориясына сәйкес, еркек тауыс сияқты сигнал берушілердің "құйрықтары" шынайы кемшіліктер болып табылады, оларды жасау қымбатқа түседі. Жүйе эволюциялық тұрғыдан тұрақты, өйткені үлкен, жарқын құйрықтар – шынайы сигналдар. Биологтар шектеу принципін тексеруге тырысты, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Математикалық биолог Рональд Фишер әр геннің екі көшірмесінің (диплоидия) шынайы сигнал беруге қандай үлес қосатынын талдап, жыныстық таңдауда қашу эффектісінің пайда болу мүмкіндігін көрсетті. Эволюциялық тепе-теңдік шығын мен пайданың арасалмақтығына өте сезімтал. Адамдарда да осындай механизмдер күтілуге тиіс, зерттеушілер жас еркектердің тәуекелге баруын, ірі аңдарды аулауын және қымбат діни рәсімдерін зерттеді, олардың бәрі де қымбат, шынайы сигналдар ретінде қарастырылады.
Within evolutionary biology, signalling theory is a body of theoretical work examining communication between individuals, both within species and across species. The central question is when organisms with conflicting interests, such as in sexual selection, should be expected to provide honest signals (no presumption being made of conscious intention) rather than cheating. Mathematical models describe how signalling can contribute to an evolutionarily stable strategy. Signals are given in contexts such as mate selection by females, which subjects the advertising males' signals to selective pressure. Signals thus evolve because they modify the behaviour of the receiver to benefit the signaller. Signals may be honest, conveying information which usefully increases the fitness of the receiver, or dishonest. An individual can cheat by giving a dishonest signal, which might briefly benefit that signaller, at the risk of undermining the signalling system for the whole population. The question of whether the selection of signals works at the level of the individual organism or gene, or at the level of the group, has been debated by biologists such as Richard Dawkins, arguing that individuals evolve to signal and to receive signals better, including resisting manipulation. Amotz Zahavi suggested that cheating could be controlled by the handicap principle, where the best horse in a handicap race is the one carrying the largest handicap weight. According to Zahavi's theory, signallers such as male peacocks have "tails" that are genuinely handicaps, being costly to produce. The system is evolutionarily stable as the large showy tails are honest signals. Biologists have attempted to verify the handicap principle, but with inconsistent results. The mathematical biologist Ronald Fisher analysed the contribution that having two copies of each gene (diploidy) would make to honest signalling, demonstrating that a runaway effect could occur in sexual selection. The evolutionary equilibrium depends sensitively on the balance of costs and benefits. The same mechanisms can be expected in humans, where researchers have studied behaviours including risk taking by young men, hunting of large game animals, and costly religious rituals, finding that these appear to qualify as costly honest signals.
Жыныстық таңдау
Жануарлар жұптасуға серіктес таңдағанда, сигнал беру сияқты белгілер эволюциялық қысымға түседі. Мысалы, Hyla versicolor көк шүйгін бақасының атасы аналықтарды тарту үшін дауыс шығарады. Аналық серігін таңдағаннан кейін, аталықтың дауыс беру стиліне қатысты таңдау жасалады, осылайша белгілі бір сигнал беру қабілеті таратылады. Сигнал – дауыс өзі, оның қарқындылығы, өзгеру үлгісі, қайталану жиілігі және т.б. болуы мүмкін. Әртүрлі гипотезалар аналықтардың неге бір дауысты екіншісінен артық таңдайтынын түсіндіруге тырысады. Сенсорлық қанағаттану гипотезасы аналық қабылдағыштардағы бұрыннан бар қалаулар еркектердің сигнал беру инновациясын дамытуына ықпал ете алады деп ұсынады, бұл жасырын қалау гипотезасына ұқсас, ол табысты дауыстар аналықтардағы белгілі бір "жасырын қалауларға" жақсырақ сәйкес келеді деп болжайды. Сигнал берушілер кейде бірнеше жыныстық безендірулерді дамытады, ал қабылдаушылар кейде бірнеше белгіге қатысты қалауларды дамытады.
Намысты белгілер
Биологияда сигналдар – бұл қасиеттер, оның ішінде құрылымдар мен мінез-құлықтар, олар қабылдағыштардың мінез-құлқын сигнал берушіге пайда әкелетіндей етіп өзгертетіндіктен, ерекше дамыған. Алушыға ғана пайда әкелетін қасиеттер немесе әрекеттер «көрсеткіштер» деп аталады. Мысалы, егер құс аңшыны ескертіп, аңшы аң аулауды тоқтатса, бұл дыбыс «сигнал» болып табылады. Ал егер жем іздеп жүрген құс жапырақ арасындағы қозғалыс шуылдатып, жыртқыштарды өзіне тартса және аңшылыққа ұшырау қаупі артатын болса, бұл дыбыс сигнал емес, көрсеткіш болып табылады. Сигнал беру жүйелері сигнал берушілер мен қабылдаушылардың өзара мүдделерімен қалыптасады. Мысалы, Еуразиялық қарға сияқты ескерту беретін құс, аңшыға пайдалы ақпаратты жеткізеді: ол олжасы оны байқаған, сондықтан ол осы ескертілген олжаны аңдып, уақытын бекер шығармауы керек, оны ұстау қиын. Аңшы бас тартқанда, сигнал беруші басқа міндеттерге, мысалы, тамақтануға оралуы мүмкін. Аңшыны анықтағаннан кейін, сигнал беретін олжа мен аңшы аңшыны тоқтатуда өзара мүдделі болады. Түрлер ішінде өзара мүдделер туыстық байланыспен артады. Туысқандар арасындағы сигнал беру үлгілерінің негізі болып табылады, мысалы, ұядағы қозылар ата-аналарынан тамақ сұрағанда және бәсекелескенде. Жануарлардың қарым-қатынасындағы «адалдық» термині даулы, себебі техникалық емес қолданыста ол адамдардың қарым-қатынасындағы адалдықтан алдауды ажырату үшін ниетті білдіреді. Алайда, биологтар «адал сигналдар» терминін тікелей статистикалық мағынада қолданады. Биологиялық сигналдар, мысалы, ескерту дыбыстары немесе жарқыраған қауырсындар, егер олар қабылдаушыға пайдалы ақпаратты жеткізсе, адал болып табылады. Яғни, сигналдың белгісі қабылдаушыға басқаша байқауға болмайтын фактор туралы хабарлайды. Адал биологиялық сигналдардың толыққанды ақпарат беруі міндетті емес, белгісіздікті нөлге дейін азайту қажет емес; олардың пайдалы болуы үшін «орташа» дұрыс болуы керек, сондықтан сигналға берілген мінез-құлық жауабы сигнал болмаған жағдайдағы мінез-құлыққа қарағанда тиімді болуы керек. Ақыр соңында, сигнал берілген ақпараттың құндылығы қабылдаушының өзінің жарамдылығын арттыруға мүмкіндік беретін деңгейге байланысты. Адал сигналдың бір түрі – жынысты көбейтуші жануарлардағы сапаның көрсетілуі. Жынысты көбейтуші жануарларда бір жыныс әдетте «таңдаушы жыныс» (көбінесе әйелдер) және екіншісі «жарнамалаушы жыныс» (көбінесе еркектер) болып табылады. Таңдаушы жыныс ең жоғары (генетикалық) сапалы серіктесті таңдап, ең жоғары жарамдылыққа жетеді. Бұл сапаны тікелей байқауға болмайды, сондықтан жарнамалаушы жыныс өзінің сапасын жарнамалайтын сигналды дамыта алады. Мұндай сигналдарға, мысалы, тауыс құсының құйрығы және еркек балықтардың түсі жатады. Мұндай сигналдар тек шындыққа сай болса ғана жұмыс істейді, яғни сенімді болады. Жарнамалаушы жыныстың сапасы мен сигнал арасындағы байланыс қоршаған ортаның стресстік факторларына байланысты болуы мүмкін, ал адалдық қиын жағдайда артады. Адал сигналдың тағы бір түрі – уытты немесе қауіпті жануарлар, мысалы, аралар, уытты бақалар және шаян тәрізділер беретін апосематикалық ескерту сигналы. Ескерту сигналдары зиянды жемшөптің шынайы көрсеткіші болып табылады, өйткені көзге көрінуі зияндылықпен бірге дамиды (көрінетін, зиянды емес организм желінеді). Осылайша, организм неғұрлым жарқын және айқын болса, ол әдетте соғұрлым улы болады. Ең көп таралған және тиімді түстер – қызыл, сары, қара және ақ. «Мені жемеңіз, мен улымын» деген сияқты сигналды жасалмалаудың эволюциялық артықшылығы бар; жіберуші жыртқыштарды қорқытады, бірақ ол шынымен улы емес. Мұндай жалған «Мен зияндымын» сигналдары «Бэтиандық мимикрия» деп аталады. Сондай-ақ, жыртқышқа шынайы сигналдан жалғанды ажырата білудің анық эволюциялық артықшылығы бар; бұл эволюциялық қарулану жарысын бастайды, мұндай жалған сигналдарды эволюциялық тұрғыдан тұрақсыз етеді. Ал «адал сигналды» жіберуші жалғандай жасай алмайды (құс сау болмаса, қауырсындар жарқырай алмайды) немесе пайдасынан артық шығынсыз жалғандай жасай алмайды (мысалы, үнемі ескерту дыбыстарын беру). Осы жалған емес болуы сигналды сенімді (және осылайша «адал») етеді. Сондықтан «адал» сигналдар эволюциялық тұрғыдан тұрақты. Математикалық биолог Джон Мейнард Смит адал сигнал беру әрқашан қымбатқа түсе ме деп талқылайды. Ол «кейбір жағдайларда» сигнал тек қымбат болса ғана сенімді болатыны көрсетілгенін атап өтеді. Ол төлемдер мен сигнал беру шығындары сияқты параметрлердің тұрақты деп есептелгенін, бірақ бұл шындыққа сай келмейтінін айтады. Ол кейбір шектеулермен сигналдардың шығынсыз, сенімді және эволюциялық тұрақты болатынын айтады. Алайда, егер шығындар мен пайдалар «барлық ауқым бойынша біркелді түрде өзгеретін болса», онда адал сигналдардың қымбатқа түсуі қажет.
Адал емес белгілер
Жануарлардың сигнализация жүйесінде өзара және қарама-қайшы мүдделер болғандықтан, сигнализация теориясының басты мәселесі – адалдықсыздық немесе алдау. Мысалы, егер азық іздеген құстар ескерту дыбысын шығарса, алдаушылар жақында жыртқыш бар деген сылтаумен кездейсоқ жалған дабыл қағуға тырысуы мүмкін. Бірақ, тым көп алдау сигнализация жүйесінің күйреуіне әкелуі мүмкін. Кез келген адал емес сигнал сигнализация жүйесінің тұтастығын әлсіретеді, соның салдарынан топтың тіршілікке қабілетін төмендетеді. Адал емес сигнализацияның мысалы – Austruca mjoebergi сияқты скрипка тартушы шаяндар, олар күресу қабілеттері туралы (ешқандай саналы ниет болмай) блеф жасайды. Тырнағының біреуі жоғалғанда, шаян кейде әлсіз тырнақты қайта өсіреді, бірақ ол кішкентай, бірақ күшті тырнақтары бар шаяндарды қорқыта алады. Адал емес сигналдардың үлесі соншалықты төмен, шаяндар үшін әрбір сигналдың адалдығын ұрыс арқылы тексерудің қажеті жоқ. 1978 жылы Ричард Докинс және Джон Кребс бір түрдің өкілдері бір-бірін алдауға тырыса ма деп ойлады. Олар эволюцияның «өзімшіл ген» тұжырымын жануарлардың қауіп-қатер көрсетуіне қолданып, олардың гендеріне адал емес сигналдар беру пайдалы бола ма екенін анықтауға тырысты. Олар Николаас Тинберген және Десмонд Моррис сияқты бұрынғы этологтарды мұндай көрсетулер «түрдің игілігі үшін» деген пікірлері үшін сынады. Олар мұндай қарым-қатынасты эволюциялық қару жарысы ретінде қарастыру керек деп мәлімдеді, онда сигнал берушілер қабылдаушыларды манипуляциялауда жақсырақ болу үшін, ал қабылдаушылар манипуляцияға қарсы тұру үшін эволюциялайды. Соғыс моделіндегі ойын теориясы да қауіп-қатер көрсетулер ниеттер туралы сенімді ақпаратты жеткізбеуі керек екенін көрсетеді. Адастыратын сигналдар түрлер арасында да, түрлер ішінде де қолданылуы мүмкін. Түрлер арасындағы алдастырудың ең танымал мысалы – мимикрия, яғни бір түрдің өкілдері екінші түрдің сыртқы түрін немесе мінез-құлқын еліктеуі. Мимикрияның түрлері көп: Батезиан, Мюллер, иесінің мимикриясы және «агрессивті» мимикрия (толық мақалаға қараңыз: Мимикрия). Көбінесе кездесетін түрі – құмырсқаның мимикриясы: мирмекоморфия (толық мақалаға қараңыз: Құмырсқаның мимикриясы). Түрлер ішіндегі алдау – бәсекелестік кезінде блефтеу немесе жыныстық мимикрия, яғни еркектер немесе әйелдер қарама-қарсы жыныстың үлгілерін және мінез-құлқын еліктеуі болуы мүмкін. Көкқұйрықты күнбалық – осының танымал мысалы. Оның аталықтары әйелдерге ұқсап көрінеді және олар сияқты әрекет етеді, содан кейін аумақтық аталықтардың қорғалған ұяларына жасырынып, кейбір жұмыртқаларды ұрықтандырады.
Спорттық мүгедектік метафорасы
1975 жылы Амоц Захави спорттық кемсіту жүйелеріне ұқсас, сигнал құнының алдауды қалай шектеуі және байқалатын сигналдар мен байқалмайтын қасиеттер арасындағы «шынайы» корреляцияны тұрақтандыруы мүмкін екендігі туралы сөздік модель ұсынды. Ол бұл идеяны «кемсіту принципі» деп атады. Спорттық кемсіту жүйесінің мақсаты – өнімділіктегі айырмашылықтарды азайтып, жарысты бәсекеге қабілетті ету. Кемсіту жарысында жылдам жүретін аттар елік астына ауыр жүк алып жүреді. Сол сияқты, әуесқой гольфінде жақсы гольфшылар бастапқы ұпайларынан аз ұрып алады. Бұл кемсіту мен кемсітусіз өнімділік арасында, егер кемсітулер дұрыс жұмыс істесе, тағайындалған кемсіту мен тиісті жылқының кемсітулі өнімділігі арасында корреляция тудырады. Егер екі жарыс аты немесе екі әуесқой гольфшы туралы олардың кемсітулері ғана белгілі болса, бақылаушы кімнің жеңіске жетуі мүмкін екенін білуі мүмкін: салмағы үлкен кемсітуге ие ат және соққысы аз кемсітуге ие гольфшы. Аналогия бойынша, егер тауыс құсының «құйрықтары» (үлкен құйрықты жабатын қауырсындар) кемсіту жүйесін құраса, ал тауыс екі тауыс туралы тек құйрығының өлшемдері туралы ештеңе білмейтін болса, онда ол үлкен құйрықты тауыстың байқауға болмайтын үлкен ішкі қасиеті бар деп «шеше алады». Көрініс құнына бәсекелестердің сынағы мен жазасы түріндегі сыртқы әлеуметтік құн, сондай-ақ ішкі өндірістік құн кіруі мүмкін. Оқулықтарда келтірілген тағы бір мысал – жойылып кеткен ирландиялық бұғы, Megaloceros giganteus. Ирландиялық еркек бұғының орасан зор мүйіздері кемсітуді жеңу қабілеті ретінде дамыған болуы мүмкін, бірақ биологтар егер кемсіту мұрагерлік болса, оның гендері қарсы таңдалуы керек деп атап көрсетеді. Мұндағы негізгі ой интуитивті және халық даналығы деп саналады. Оны Курт Воннегут 1961 жылы өзінің «Харисон Бержерон» атты әңгімесінде айтқан. Воннегуттың футуристикалық дистопиясында, Кемсітуші Басшы өнімділіктегі теңсіздікті азайту үшін әртүрлі кемсіту механизмдерін қолданады. Бір балетке қатысқан бір көрермен: «Оның барлық бишілердің ішіндегі ең мықтысы және ең сұлуы екенін байқау оңай болды, өйткені оның кемсіту қаптары екі жүз фунт салмақты ер адам киетін қаптармен тең болатын», - деді. Захави бұл аналогияны үлкен құйрықты жоғары сапалы тауыстардың үлкен құйрыққа айырбастау арқылы кейбір ресурстарды көбірек «құрып» кету қабілетін білдіретінін түсіндірді. Бұл Торстейн Вебленнің байлықты көрсету үшін көп мөлшерде тұтыну және экстравагантты мәртебе белгілері керек деген пікіріне сәйкес келеді. Захавидің тұжырымдары метафораның сөзбе-сөз түсіндіріліміне негізделген, ал бастапқыда кемсіту принципі эволюциялық биологтар тарапынан жақсы қабылданбады. Алайда, 1984 жылы Нур мен Хассон өмір тарихы теориясын қолданып, тіршілік ету-репродукция сауда-саттығы түріндегі сигнал беру құнының айырмашылығы сигнализация жүйесін шамамен Захави ойлағандай тұрақтандыруға болатынын көрсетті. Генетикалық модельдер де бұл мүмкін екенін көрсетті. 1990 жылы Алан Графен сигнал беру жүйесі сияқты кемсіту эволюциялық тұрғыдан тұрақты екенін көрсетті, егер жоғары сапалы сигнал берушілер өз сигналдары үшін төменгі маржиналды өмір сүру құнын төлесе. 1982 жылы В. Д. Гамильтон паразиттер арқылы жыныстық іріктеуді арнайы, бірақ кеңінен қолданылатын механизм ретінде ұсынды. Ол қожайын мен оның паразиттері арасындағы бір-бірімен эволюциялық жарыста жыныстық жолмен таңдалған белгілер денсаулықты көрсетеді деп дәлелдеді. Мюллер ұзын құйрықты еркектер мен олардың ұрпақтарында қан соратын құрттар аз екенін, ал асырап алынған жасөспірімдерде жоқ екенін анықтады. Сондықтан бұл әсер генетикалық болып, Гамильтонның теориясын растады. Тағы бір мысал – каротиноидтардың иммундық қызмет пен сигнал беруде қос, бірақ өзара үйлеспейтін рөлдері бар деген Лозаноның гипотезасы. Жануарлар каротиноидтарды синтездей алмайтынын ескерсек, олар тамақтан алынуы керек. Гипотеза бойынша, каротиноидқа тәуелді жыныстық сигналды көрсететін жануарлар иммундық жүйелерінің есебінен жыныстық сигналда каротиноидтарды «құрып» кету қабілетін көрсетеді. Кемсіту принципін эмпирикалық тұрғыдан сынап көру қиын болып шықты, бір жағынан Захави метафорасының және Графеннің шекті дене шынықтыру моделінің сәйкес келмейтін түсіндірмелері, ал бір жағынан эмпирикалық нәтижелердің қайшылықтары: кейбір зерттеулерде үлкен сигналдарға ие жеке тұлғалар жоғары құн төлейтіндей көрінеді, ал басқа зерттеулерде олар төмен құн төлейтіндей көрінеді. Мүмкін болатын түсіндірмелердің бірі – Геттидің бірқатар мақалаларында келтірілген, Графеннің кемсіту принципінің дәлелі сигнал берушілердің құн мен пайданы қосымша түрде сауда-саттыққа түсіретіні туралы маңызды ережеге негізделгендігі. Алайда, құн мен пайданың қосымша түрде сауда-саттыққа түсуі тек логарифмдік масштабта ғана дұрыс, өйткені тіршілік ету-репродукция сауда-саттығы жыныстық жолмен таңдалған сигналдардың эволюциясын анықтайды деп есептеледі. Дене шынықтыру өнімділікке байланысты, оның өзі тіршілікте қалу мүмкіндігіне және сигналға инвестиция салғаннан кейін тірі қалу ықтималдығының көбейтілуі болып табылады. Кейінгі модельдер кемсіту принципінің танымал болуы Графеннің өзінің моделін дұрыс түсінбеуіне байланысты екенін көрсетті. Оның мәлімдемесіне қайшы, оның моделі кемсіту сигналдау моделі емес. Графеннің негізгі теңдеулері маржиналды құнның және дифференциалды маржиналды құнның қажеттілігін көрсетеді, бірақ оның еңбектерінде кемсіту тепе-теңдік құнының қажеттілігі көрсетілмеген (яғни, кемсіту). Графеннің моделі – өндіріс жағдайына байланысты сигналдау моделі, ол репродукция мен тіршілік ету арасындағы дәстүрлі өмір тарихы сауда-саттығына негізделген. Жалпы, кейінгі модельдер адал сигналдаудың негізгі шарты – мұндай жағдайға байланысты сауда-саттықтың болуы және сигналдардың құны адал жеке тұлғалар үшін тепе-теңдікте кез келген болуы мүмкін, тіпті нөлге немесе одан да төменге дейін. Себебі алдаудың ықтимал құнымен емес, алдауға тырысушылардың төлейтін құнымен алдын алады. Бұл ықтимал құн (маржиналды құн) алдауға тырысушылар үшін ықтимал (маржиналды) пайдадан жоғары болуы керек. Бұл өз кезегінде адал тауыс немесе бұғының ысырапты болуының қажеті жоқ екенін, олар тиімді болады. Ысырапты болуы керек – алдауға тырысушы. Асимметриялық ойындар хищник-жеңілдік, қожайын-паразит немесе өсімдік-қоректілік сигналдану сияқты түрлер аралық өзара әрекеттерді модельдеу үшін де қолданылады. Симметриялық ойындар ресурстар үшін бәсекелестікті модельдеу үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, жануарлар тамақ немесе аумақ үшін күресіп жатыр.
Мысалдар
Сэм Браун, В. Д. Гамильтон және Марко Арчетти күзгі жапырақтардың түсі – күзде ағаштарға көшіп келетін құрттар мен басқа да зиянкес түрлеріне ағаштардан берілетін сигнал деп ұсынды. Олардың теориясы бойынша, қызғылт және сары түстерге толы жарқын күзгі түс ағаштарға қымбатқа түседі, себебі пигменттерді синтездеу үшін энергия қажет, бірақ бұл инвестиция оларға паразиттердің көбеюін азайтуға көмектеседі. Томсонның газеліндегідей секіру сигнализацияның мысалы ретінде келтіріледі: газельдер қашудың орнына жыртқышқа жақындап секіреді, бұл олардың күшін көрсететін сигнал болуы мүмкін. Гамильтонның бақасының нәжісіндегі химиялық сигнал – адал сигналдың мысалы. Бақаның нәжісі басқаларға оның мөлшері мен күшін көрсетеді, бұл жыртқыштарды және басқа да бәсекелестерді қорқытады.
Адамның адал белгілері
Адамның мінез-құлқы қымбат сигналдардың мысалдарымен де көрініс беруі мүмкін. Жалпы алғанда, мұндай сигналдар адамның фенотиптік сапасы немесе ынтымақтастыққа бейімділігі туралы мәліметтер береді. Қымбат сигнал берудің куәлігі адамдардың өзара әрекеттесуінің көптеген салаларында, оның ішінде тәуекелге бару, аң аулау және дін сияқты жағдайларда кездеседі.
Аңшылықта қымбат сигнал беру
Үлкен аң аулау ерлердің физикалық тәуекелге дайындығын, сондай-ақ күш пен үйлестіруді көрсету белгісі ретінде кеңінен зерттелді. Қымбат сигнал беру теориясы аңшы-жинақшылар арасында азық-түлікпен бөлісуді түсіну үшін пайдалы құрал болып табылады, өйткені оны кешіктірілген өзара түсіністік өмір сүру үшін қолайлы түсіндірме болып табылмайтын жағдайларда қолдануға болады. Аңшы өзінің аулауын үлкен топтың барлық мүшелерімен кемсітусіз бөлісетін жағдайлар, кешіктірілген өзара қарым-қатынас гипотезасына ерекше қайшы келеді. Мұндай жағдайларда етпен бөлісетін адамдар олардың жомарттығы қайталана ма, жоқ па, оған бақылау жасай алмайды, ал тегін жүру ет алушыларға тартымды стратегияға айналады. Тегін жүруші – бұл топтық өмірдің пайдасын оның сақталуына үлес қосып отырмастан алатын адамдар. Қымбат сигнал беру теориясы кешіктірілген өзара тиімділік гипотезасы қалдырған кейбір олқылықтарды толтыра алады. Хоукс ерлер үлкен аңдарды нысанаға алып, қоғамдық назар аудару немесе көріну үшін етпен бөлісуді ұсынды. Мұндай көрініс пен содан туындайтын оңтайлы көңіл аулау аңшының фенотиптік қасиеті туралы ақпарат беру арқылы оның беделін арттырады. Жоғары сапалы сигнализаторлар жұбайлар мен одақтастарды табуда сәтті болады. Осылайша, қымбат сигнал беру теориясы ысырапшылдық пен альтруистік мінез-құлықты түсіндіре алады. Шығынды сигналдар тиімді болу үшін белгілі бір талаптарға сай болуы керек. Біріншіден, сигнал берушілер әр түрлі деңгейдегі шығын мен пайдаға байланысты сигнал беру әрекеттерін жүзеге асырады. Екіншіден, шығын мен пайда сигнализаторлардың фенотиптік сапасын көрсетуі тиіс. Үшіншіден, сигнал арқылы берілетін ақпарат аудиторияға бағытталған және оған қол жетімді болуы тиіс. Алушы – сигнал беруші жіберген ақпараттан пайда көретін кез келген адам, мысалы, әлеуетті жұбайлар, одақтастар немесе бәсекелестер. Намыстылыққа тек жоғары сапалы адамдар ғана сигнал берудің (жоғары) шығындарын төлей алады. Сондықтан қымбат сигналдар сапасы төмен адамдарға жалған сигнал беруді және қабылдағышты алдауды мүмкін емес етеді. Bliege Bird және басқалар 2001 жылы Австралияның Торрес бұғазындағы Мериам қауымдастығында әуесқойлық және найзалы балық аулау үрдістерін бақылап, өз зерттеулерін жариялады. Мұнда тек кейбір Мериам еркектері тасбақа аулау немесе найзалы балық аулау уақытына (ккал/сағ өлшенетін шекке жету) жоғары калориялық пайданы жинауға қабілетті болды. Күнделікті балық аулау үйге қолмен жеткізілетіндіктен және үлкен тойларда әтеш-құрттар жиі ұсынылатындықтан, қауым мүшелері оларға қай адам әтеш-құрттың еті мен балығын сенімді әкелгенін біледі. Осылайша, тасбақаны аулау қымбат сигнал ретінде саналады. Сонымен қатар, қиялы балық аулау мен найзалы балық аулау шынымен де азық-түлікпен азықтануға қарағанда (ккал/сағ) азық-түлікпен азықтануға қарағанда, мұнда табыстылық тек іздеуге арналған уақыт мөлшеріне байланысты, сондықтан қабықшалы балық аулау шеберлік пен күштің нашар белгісі болып табылады. Бұл дегеніміз, энергияны арттыру ер адамдардың әтеш аулауға және найзамен балық аулауға қатысуының басты себебі емес. Келесі зерттеуде табысты мерілік аңшылар аз білікті аңшыларға қарағанда әлеуметтік және репродуктивтік жетістіктерге ие болатыны анықталды. Танзаниядағы хаджа халқы да тамақты бөлісіп жейді, мүмкін, атақ-даңққа ие болу үшін. Аңшылар етпен тек өз отбасыларын қамтамасыз ету үшін немесе өзара пайда алу үшін бөлісе алмайды, өйткені жасөспірімдер еркектер әлі әйелдері немесе балалары болмаса да, етін жиі береді, сондықтан олардың қасиеттерін көрсету қымбат болуы мүмкін. Бұл қасиеттерге жақсы көру, үйлестіру, күш, білім, төзімділік, батылдық жатады. Хадза аңшылары аңшылыққа қатысы жоқтарға қарағанда көбірек құнарлы, еңбекқор әйелдермен жұптасады. Әйелдер осындай қасиеттері бар еркекпен жұптасудан пайда алады, өйткені олардың балалары, әрине, дене шынықтыру қабілетін арттыратын және өмір сүру қабілетін арттыратын қасиеттерді мұра етеді. Сондай-ақ, күйеуінің жоғары әлеуметтік мәртебесі әйелге пайдалы болуы мүмкін. Осылайша, аң аулау – фенотиптік сапаның адал және қымбат сигналы. Фрэнк У. Марлоудың "Хадза: Танзанияның аңшы-жинағыштары" атты еңбегінде бұл деректердің Хадзаның ішінде де орын алатыны расталады. Бұл дерек Меган Биеселдің !Кунг фольклоры туралы "Әйелдер ет секілді" кітабындағы !Кунг туралы құжаттамаға негізделген. Ифалук атоллінің адамдары арасында, қымбат сигнал беру теориясы ерлердің шаммен балық аулауын түсіндіре алады. Шаммен балық аулау – Ифалуктағы ерлердің кептірілген кокос жапырақтарынан жасалған шамдарды пайдаланып үлкен тісті балықты аулайтын рәсімдік балық аулау әдісі. Шаммен балық аулауға дайындалуға көп уақыт жұмсалады және ұйымдастыруды қажет етеді. Дайындыққа жұмсалатын уақыт пен энергиялық шығындардың салдарынан, шаммен балық аулау балықшылар үшін таза калориялық шығындарға әкеледі. Сондықтан шаммен балық аулау – ерлердің өнімділігін сигналдайтын кедергі болып табылады. Шаммен балық аулау Ифалукта ең көп жарияланған балық аулау кәсібі. Әйелдер мен басқалар әдетте қайықтар теңізден шыққанда оларды бақылайды. Сондай-ақ, жергілікті рәсімдер шаммен балық аулау маусымында қай балықшылар сәтті болғанын хабарлауға және балықшылардың беделін арттыруға көмектеседі. Бірнеше рәсімдік мінез-құлықтар мен диеталық шектеулер шаммен балық аулаушыларды басқа ерлерден анық ажыратады. Біріншіден, ерлерге балық аулау маусымының бірінші күні қатысқан жағдайда ғана шаммен балық аулауға рұқсат беріледі. Қоғам осы күні кім қатысқанын жақсы біледі және шаммен балық аулаушыларды оңай анықтай алады. Екіншіден, шаммен балық аулаушылар барлық тамақтарын қайық үйінде алады және белгілі бір тағамдарды жеуге тыйым салынған. Адамдар шаммен балық аулаушылардың қасиеттері туралы жиі әңгімелейді. Ифалукта әйелдер еңбекқор жұбайларды іздеп отырғанын айтады. Ифалуктағы еңбек бөлінісінің ерекшелігіне байланысты, еңбекқорлық ерлерде жоғары бағаланатын қасиет. Сондықтан шаммен балық аулау әйелдерге болашақ жұбайлардың еңбек этикасы туралы сенімді ақпарат береді, бұл оны адал және қымбат сигнал етеді. Көптеген жағдайларда, қымбат сигнал беру арқылы құрылған мықты бедел ер адамның әлеуметтік мәртебесін, сигнал беруде аз сәтті болған ерлердің мәртебесінен жоғарылатады. Солтүстік Калахаридегі азық-түлікпен айналысатын топтар арасында дәстүрлі аңшылар әдетте жылына екі-үш антилопаны ғана аулайды. Өте табысты аңшы туралы былай делінген:
"Ол әрқашан аң аулаудан кемінде бір жабайы сиыр немесе одан да үлкен нәрсесіз оралмайды делінер еді. Сондықтан оған байланысты адамдар көп мөлшерде ет жеді және оның танымал болуы өсті." Бұл аңшы етпен бөлісіп отырғанмен, ол оны өзара тиімділік аясында жасамайды. Қымбат сигнал берудің жалпы моделі өзара тиімді емес; керісінше, етпен бөлісетін адамдар көбірек жұбайлар мен одақтастарға ие болады. Қымбат сигнал беру Калахаридегі азық-түлікпен айналысатын топтардағы жағдайларға қатысты, мұнда сыйлықтар көбінесе қайтарым беруге шамасы жетпейтін алушыларға беріледі. Жас аңшы қыздары бар қауым мүшелеріне әсер етуге тырысады, осылайша ол өзінің бірінші әйелін ала алады. Ересек аңшылар әйелдердің қызығушылығын тудыруға немесе қосымша әйел болуға ниетті болуы мүмкін. Осы Солтүстік Калахари топтарында үлкен жануарды өлтіру – аң аунару өнерін меңгерген және отбасын асырай алатын еркек екенін көрсетеді. Көптеген әйелдер жақсы аңшы, жағымды мінезді, жомарт және тиімді әлеуметтік байланыстары бар еркек іздейді. Аң ауру қабілеті некеге түсудің алғы шарты болғандықтан, жақсы аңшылар ертерек неке нарығына кіреді. Қымбат сигнал беру теориясы көріне ысырапты азық-түлік іздеуін түсіндіреді.
Физикалық қауіп
Құны жоғары сигнал беру физикалық жарақат немесе өлім қаупі бар жағдайларда қолданылуы мүмкін. Физикалық тәуекелге бару туралы зерттеулер маңызды, себебі адамдардың, әсіресе жас ерлердің, неге қауіпті әрекеттерге қатысатыны туралы мәліметтер, алдын алу бағдарламаларын жасауға көмектеседі. Батыс қоғамдарында ессіз жүргізу жас ерлер арасында өлімге алып келетін кең таралған мәселе. Физикалық тәуекелге баратын ер адам, өзінің өте қауіпті жағдайларға төтеп беруге жеткілікті күші мен шеберлігі бар екенін көрсетеді. Бұл сигнал әріптестері мен болашақ серіктеріне жолданады. Егер бұл әріптестер қылмыскерлер немесе топ мүшелері болса, әлеуметтанушылар Диего Гамбетта мен Джеймс Денсли тәуекелге бару белгілерінің топқа қабылдануды жеделдетуге көмектесетінін анықтады. Тәуекелге баруды зерттеуде, кейбір тәуекел түрлері, мысалы, басқалардың пайдасы үшін жасалған физикалық немесе батыл тәуекел, басқа тәуекел түрлерінен, мысалы, есірткі қолданудан гөрі жақсы бағаланады. Ерлер мен әйелдер серіктестер мен бір жынысты достар үшін батыл тәуекелдің әртүрлі деңгейлерін бағалайды. Ерлер ер достарының батыл тәуекелге баруын құрметтейді, бірақ әйел серіктестерінде одан кемін қалайды. Әйелдер ер серіктестерінде батыл тәуекелге баруға бейімділікті бағалайды, ал әйел достарында одан кемін қалайды. Әйелдер өздерін және балаларын қорғауға дайын ерлерге тартылуы мүмкін. Ерлер ер достарының батыл тәуекелге баруын жақсы көреді, себебі олар сенімді одақтас бола алады. Батыс қоғамдарында ерікті қан тапсыру – бұл кең таралған, бірақ одан да аз қауіпті тәуекел түрі. Бұл сыйлықтармен байланысты шығындарға ауырсыну және инфекцияға ұғру қаупі кіреді. Егер қан тапсыру – құны жоғары сигналдарды жіберу мүмкіндігі болса, онда донорлар басқалар тарапынан жомарт және дені сау деп есептеледі. Сауалнамада донорлар да, донор еместер де қан донорларын дені сау, жомарт және стрестік жағдайларда жұмыс істеуге қабілетті деп санады.
Дін
Қымбат діни рәсімдер, мысалы, жыныс мүшелерін өзгерту, тамақтан және судан айыру, жыланмен жұмыс істеу сияқтылар эволюциялық тұрғыдан парадоксалды көрінеді. Мұндай дәстүрлерді ұстанатын терең діни сенімдер бейімделуге қабілетсіз болып көрінеді. Дін топ ішіндегі ынтымақтастықты арттыру және сақтау үшін пайда болған болуы мүмкін. Ынтымақтастық игілікті мінез-құлыққа алып келеді, ал қымбат сигнал беру оны түсіндіруге болады. Барлық діндерде қымбат және күрделі рәсімдер болуы мүмкін, олар діни топқа адалдықты көрсету үшін жария түрде орындалады. Осылайша, топ мүшелері топ мүдделеріне инвестиция салу арқылы топқа деген адалдығын арттырады. Дегенмен, адамдар арасындағы топтың мөлшері ұлғайған сайын, пайдакөрушілердің қатері де артады. Қымбат сигнал беру теориясы осы діни рәсімдердің пайдакөрушілерді тоқтатуға жеткілікті түрде қымбат екенін ұсынады. Айронс қымбат сигнал беру теориясы қымбат діни мінез-құлықты түсіндіре алатынын айтты. Оның пікірінше, жалған діни көріністер сенім мен ынтымақты арттырып, қоғамда эмоционалды және экономикалық пайда әкеледі. Ол Иранның солтүстігіндегі Йомут түрікмендері арасындағы көрсету сигналдары сауда келісімдерін жасауға көмектескенін көрсетті. Бұл "әсем" көріністер бейтаныс адамдар мен топ мүшелеріне исламға деген беріктігін білдірді. Сосис діни қауымдастықтардағы адамдардың секулярлы әріптестерінен төрт есе ұзақ өмір сүретінін және бұл ұзақ өмір сүрудің діни қауым мүшелерінен талап етілетін қымбат талаптардың санымен байланысты екенін көрсетті. Алайда, шатастыратын факторлар ескерілмеген болуы мүмкін. Вуд діннің қоғамдағы жақсылық сезімін ұсынатынын, ал қымбат сигнал беру пайдакөрушілерден қорғайды және адал мүшелердің өзін-өзі бақылауын арттыруға көмектеседі деп санайды. Ианнаконе діни қауымдастықтарға арналған қымбат сигналдардың әсерін зерттеді. Бір зерттеуде шіркеудің қатаңдығы артқан сайын, оған қатысу және жарналар да пропорционалды түрде артты. Яғни, адамдар өз мүшелеріне қатаң талаптар қоятын шіркеуге қатысуға көбірек дайын болды. Осыған қарамастан, қымбат сыйлықтар мен діни контекстте жасалатын іс-әрекеттер осы клубтарға мүше болудің кіру шығындарына тұрарлық екенін дәлелдей алмайды. Бұл гипотезаға тәжірибелік қолдау болғанына қарамастан, ол даулы болып қала береді. Көптеген сыншылар дінге деген құлшынысты тек діни қызметке қатысу арқылы көрсету оңай екенін айтады. Алайда, гипотеза адамдардың діни топқа қосылуы және үлес қосуы ықтимал екенін болжайды, егер оның рәсімдері қымбат болса. Басқа бір сыншы нақтырақ сұрақ қояды: неліктен дін? Айронс мойындағандай, діннің дамуы ұлттық сезім сияқты міндеттемелердің басқа сигналдарынан эволюциялық артықшылыққа ие емес. Алайда, діни рәсімдердің нығаюы, сондай-ақ діндегі ішкі сыйақы және жазалау жүйесі оны топ ішіндегі ынтымақтастықты арттыру үшін идеалды кандидат етеді. Сонымен қатар, діни ынтымақтастықтың нәтижесінде дене шынықтырудың жақсарғанына жеткілікті дәлел жоқ. Алайда, Сосис діннің өзінен ұзақ өмір сүру, денсаулықты жақсарту, дағдарыс кезінде көмек және психологиялық жақсылық сияқты пайдалар бар екенін айтады, бірақ діннің пайдасы мен қымбат сигнал беру механизмі де күмәндануға орын береді.
Тіл
Кейбір ғалымдар тілдің пайда болуын әлеуметтік трансформацияның салдары ретінде қарастырады, ол бұрын-соңды болмаған деңгейдегі қоғамдық сенімді қалыптастырып, бұрын ұйықтап жатқан тілдік шығармашылықтың генетикалық әлеуетін босатты. "Ритуалдық/сөйлеудің бірлесімді эволюция теориясы" ритуалдарды тілдік қарым-қатынастың адалдығы мен сенімділігін қамтамасыз ететін құнды сигналдар ретінде қарастырады. Осы интеллектуалдық ағымдағы ғалымдар тіпті шимпанзелер мен боноболардың да сирек – тіпті ешқашан қолданбайтын символдық қабілеттері бар екенін көрсетеді. Кенеттен пайда болған мутация идеясына қарсы шығып, авторлар тіпті егер кездейсоқ мутация екі аяқты приматтың эволюциясы барысында тіл органын орнатса да, ол белгілі барлық приматтық әлеуметтік жағдайларда бейімделу тұрғысынан пайдасыз болар еді деп мәлімдейді. Тілге дейін немесе тілмен бірге дамыған, қоғамдық жауапкершілік пен сенімділіктің ерекше жоғары деңгейін сақтай алатын өте ерекше әлеуметтік құрылым болуы керек, бұл "арзан сигналдарға" (сөздерге) сүйенуді эволюциялық тұрақты стратегияға айналдырды. Ертедегі адамдар тілінің анимистік сипаты, коммуникацияның сенімділігін қамтамасыз етуге көмектескен, кемшілік сияқты құнға ие болды. Ертедегі адамдарды қоршаған әрбір нәрсеге рухани мән беру, жалғандау қиын механизм ретінде қызмет етті, ол дереу тексеруді қамтамасыз етіп, сөздің қол сұғылмауын сақтады.
the inviolability of one's speech.