Кіріспе

Латын поэзиясының жинағы

Приапея (немесе Кармина Приапея) – фаллик құдай Приапусқа қатысты әр түрлі өлшемдердегі сексен (кейбір басылымдарда тоқсан бес) анонимді қысқа латын өлеңдерінің жинағы. Олардың біздің эрамыздың 1-ші ғасырының немесе 2-ші ғасырдың басында жазылған деп саналады. Олардың шығу тегі туралы қабылданған теория – бұл бір тақырыпта әртүрлі авторлардың жазған өлеңдерінен құралған антология. Дегенмен, соңғы кезде 80 өлеңнің бір автордың туындысы екендігі және Приапустың жастық шағынан бастап қарттыққа жеткенде әлсіздігіне дейінгі өмірбаянын баяндайтыны туралы пікірлер айтылуда.

Шолу

Соңғы бірнеше өлеңдер бастапқы жинақтың бөлігі болып көрінбейтіндігін ескермегенде, Приапея 80 эпиграммадан тұрады (орташа ұзындығы 6-8 жол), негізінен хендекасильбаларда немесе элегиялық дистихтерде жазылған, сондай-ақ бірнеше сказондарда. Эпиграммалардың көпшілігі храм қабырғаларына жазылғандай сезім тудырады, олардың ішінде бақтардың ортасында тұрған, жемістердің қорғаушысы Приап құдайының мүсіні орналасқан. Мүсіндер әдетте ағаштан жасалған, бір қолында орақ ұстап, үлкен фаллосы бар адам бейнесінде болған. Жыныстық қуатын білдіретін қызыл түспен боялған мүсіндер бақтардың өнімділігін арттырған. Жинақтағы көптеген өлеңдер Приаптың өзінен монологтар болып табылады. Онда құдай өзінің жыныстық мүшелерінің өлшемі мен күшімен мақтанады, бағына кіргендерге немесе жемістерін ұрлағандарға қорқынышпен ескертеді, оларды түрлі жыныстық жазалармен, мысалы, иррумация және содомиямен қорқытады. Өлеңдер әдепсіз сөздер мен идеяларды жоғары сапалы және көркем тілмен үйлестіргенімен ерекшеленеді. Бұрынғы теория бойынша, Приапея – Маэценас үйінде жиналған ақындар тобының жұмысы, олар Приап бағына арналған әзіл-қалжыңмен жазылған мақтаулармен көңіл көтеріп отырған. (Маэценас Горацийдің меценаты болған.) Марциал және Петроний сияқты басқа авторлар да түпнұсқаға еліктеп, қосымша жолдар қосып жазған деп саналған. Алайда, 1962 жылы неміс ғалымы Винценц Буххейттің зерттеуінен кейін, Приаптың жастық шағынан импотентті қарттыққа дейінгі құлдырауын бейнелейтін бір ақынның туындысы деген теория күшейді. Алғашқы екі өлең автордың өзіне арналған, ал соңғысы – ақынның жыныстық қуатын арттыру үшін Приапқа дұғасы. 1890 жылы Приапеяны Леонард Смитерс және сэр Ричард Бертон (соңғысы «Мың бір түн» кітабын еркін аударған) ағылшын тіліне аударған, олар өлеңдерде айтылған жыныстық тәжірибелер мен бейімділіктерге қатысты көптеген түсіндірмелер берген. Бұл түсіндірмелер оральдық секс (фелляция және куннилингус), иррумация, мастурбация, зоофилия, жыныстық позалар, евнухизм, фалли, діни жезөкшелік, афродизиактар, порнография және жыныстық терминология сияқты әртүрлі тақырыптарды қамтиды, бірақ олар әрқашан ежелгі римдік тәжірибелердің ғылыми бейнесі болып табылмайды. Ричард В. Хупер «Приап поэмалары» атты жаңа аударма жасаған. Смитерс пен Бертон Приапеяға «Кіріспеде» «Римдіктер арасындағы Приапусқа табыну египеттіктерден келген, олар Апис, қасиетті бұқа түрінде Табиғаттың өрбу күшіне табынып келген» деп мәлімдейді, сондай-ақ «Фалл – жаратылыстың ежелгі символы және Бахус, Приапус, Гермафродит, Геркулес, Шива, Озирис, Баал және Ашер құдайларының өкілі, олардың барлығы фалли құдайлар болған» деп қосады.

Күні

Кармина Приапеяның жазылған уақыты әлі де даулы, бірақ көбінесе біздің заманымыздың I ғасырында деп есептеледі. Жинақтың жазылу мерзімін анықтауға мүмкіндік беретін бір дәлел – 3.8-ші өлеңде кездесетін «inepta locī» («орның ақымақтығы») деген тіркес. Бұл тіркес үйлену түнінде әдеттегі орынның орнына күйеуіне арт жағын ұсынған қыз туралы айтылады. Осы тіркес Сенека Ақсақалдың (Contr. 1.2.22) еңбегінде «Ovidiānum illud» («Овидийлік тіркес») деп аталады. Сондықтан кейбір ғалымдар жинақтың 3-ші өлеңін кем дегенде Овидий жазған деген болжам жасады. Алайда, неміс ғалымы Геррит Клосс бұл міндетті түрде солай болуы керек емес дейді. «Inepta locī» тіркесі Овидийдің жоғалған өлеңін имитациялаған болуы мүмкін, алғашқы қолданылуы емес. Сол өлеңде Овидий, Вергилий және Гораций қолданған сөздердің әдеби қайталаулары да кездеседі. Тағы бір дәлел – поэмаларда «circitor» («күзетші»), «rubricatus» («қызылға боялған»), «prūrīgo» («сексуалдық құштарлық») сияқты белгілі бір сөздер Нерон заманында немесе одан кейін ғана қолданыла бастады. Егер барлық өлеңдердің авторы бір болса, онда жинақтың барлығын Нерон заманына немесе одан кейінгі кезеңге жатқызуға болады. H. Tränkle (1998) өлеңдерді мерзімдеу мақсатымен прозодиядан бірқатар аргументтер келтірді. Мысалы, «virgō» және «ergō» сияқты спондай сөздердегі ұзын «ō» дыбысы (Кармина Приапеядағы 13 жағдайдың 11-інде) Марциалға қарағанда Овидийдің практикасына жақын деген пікір айтылды. Алайда, Клосс бұл аргументтің әлсіз екенін атап өтті, себебі Овидийден кейінгі басқа авторлар, мысалы, Петроний және Силий Италик та ұзын «ō» дыбысын артық көреді. Бухейт (1962) Марциалға жеткілікті сілтемелер тауып, поэмалар Марциалдан кейін жазылған болуы керек деген қорытынды жасады. Клосс (2003) бұл тұрғыда әлдеқайда сақтықпен қарастырады, бірақ поэмалар ең ертерек Нерон заманында, бірақ көбінесе Марциалдан кейінгі кезеңде жазылған деп санайды.

Онлайн мәтіндер

Кармина Приапеа, Бернхард Кицлер басылымы (Цюрих/Мюнхен 1978), латын тілінде, Карл Фишердің неміс тіліне аудармасымен. (Bibliotheca Augustana). (Онда 80 өлең бар, сонымен қатар Грек антологиясынан алынған грек Приапейяларының бөлімі де бар.) Приапейя. 95 өлеңнен тұрады, Леонард Смизерс пен сэр Ричард Бертон аударған (1890), түсіндірмелермен. (Бұл басылымда бірінші өлең нөмірленбеген, сондықтан өлеңдердің нөмірленуі Кицлердің мәтінінен ерекшеленеді.) Petronii saturae et liber priapeorum, Франц Бюхелер (ред.), Берлин, Weidmannos баспасы, 1904 ж. (Приапейя 150-беттен басталады.)