Кіріспе

Лабраунда (Түркиядағы ежелгі қала) – Түркияның Мугла провинциясындағы Ортакөйден батысқа қарай бес шақырым жерде, Кария жағалауындағы тауларда орналасқан ежелгі археологиялық орын. Ежелгі заманда кариялықтар мен мисиялықтар оны қасиетті санаған. Оның қасиетті платан ағаштары арасындағы орынды Гекатомнидтер әулеті, Парсы Кариясының сатрапы (және дерлік патшасы) Маусолус эллинистік стильде безендірген (шамамен б.з.б. 377 – 352 жылдар), сондай-ақ оның мұрагері, інісі Идриев та безендірген; Лабраунда – әулеттің ата-бабалық қасиетті киелі орны болған. Карияның қарқынды эллинизациялануы б.з.б. 4-ғасырында болған. Эллинистік үйлер мен көшелердің қалдықтарын әлі де табуға болады, және көптеген жазулар сақталған. Бұл жердегі құдай бейнесі – жергілікті Зевс Лабрандеус (Ζεὺς Λαβρανδεύς), сол қолында биік лотос гүлді жебесі тік тұрған, оң иығынан екі басты балқы (лабрис) асырылған тік Зевс. Бұл құдай бейнесін әулеттің негізін қалаушы Гекатомнның өзі сыйлаған, бұл туралы сақталған жазуда айтылған. Б.з.б. 3-ғасырда Гекатомнидтердің құлауымен Лабраунда Миласаның бақылауына өтті. Кейіннен бұл орын Византияның орта ғасырына дейін үздіксіз пайдаланылып келді.

Лабраунда және лабрия

Ағылшын тілінде "лабрис" сөзінің алғаш рет (1901) ОЭД-де тіркелгені осы киелі орынға қатысты: "Лабранда" сияқты Кария киелі орындарының атауларын қасиетті лабристің орны ретінде түсіндіру логикалық көрінеді, себебі лабрис – грек тіліндегі πέλεκυς, яғни екі қырлы балтаның Лидия (немесе Кария) атауы еді. Осы "лабр" түбірі Кносс лабиринтынде де кездеседі, ол "балтаның орны" деп түсіндіріледі. Екі басты балта Лабраундадағы маңызды символикалық мотив болды. Алтыннан құйылған балта бірнеше ғасыр бойы Лидия астанасы Сардада сақталған. Лидия патшасы Гигес оны Кариялықтарға, шайқаста көрсеткен қолдаулары үшін сыйлаған. Бұл – мифтік әңгіме, бірақ әлеуметтік және саяси жағдай одан да күрделі болуы мүмкін, себебі мұндай қасиетті заттар оңай қолдан-қолға берілмейді немесе өз орнынан жылдырылмайды. Бұл құнды, тек қана діни мақсаттағы балтаны алғаннан кейін Кариялықтар оны Лабраундадағы Зевс храмында сақтады. Екі жақты балтаның суреті Галикарнас монеталарының көптеген түрлерінде кездеседі. Бодрум мұражайындағы монеталардың бір жағында Аполлонның бейнесі, екінші жағында екі қырлы Кария балтасын ұстаған Зевс Лабраунданың суреті және билік құрған Кария билеушісінің аты жазылған.

Сайт

Афинадағы Швед институты Лабраундадағы археологиялық зерттеулермен айналысты, атап айтқанда 1948-53 жылдар аралығында Аксель В. Перссон бастаған, ал соңғысының күрт қайтысынан кейін Гёста Сэфлунд жалғастырған экспедициялар сериясы. 1955 жылдан бастап институт өз зерттеулерін төрт томдық жинақта жариялады. Археологиялық далалық жұмыстар туралы есептер "Опускула" журналында, Афина мен Римдегі Швед институттарының жылнамасында жарияланды. Иерон б.з.д. 4 ғасырға жататын ең жақсы сақталған және толық құрылыстардың бірі болып табылады, ол бірнеше ресми террасаларда орналасқан ерекше құрылысқа ие ғимараттардан тұрады. Ахеменидтік және Иониялық элементтердің үйлесімділігі арқасында ол эллинистік стильдің пайда болуын болжады. Қасиетті аумаққа кіру жердің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан екі мраморлық ионикалық пропилеяның бірі арқылы мүмкін болды. Зевс храмы Мавзолостың бауыры Идрийдің (б.з.д. 351-44 жж.) құрметіне жазылған жазуды алып тұрды; оның қарапайым, екі бөліктен тұратын архитравы және кішкентай наосқа арналған төменгі шатыры болды. 2018 жылға дейін қазба жұмыстарын археологтар Оливье Генри мен Омур Дюнья Чакмаклы басқаратын халықаралық команда жүргізіп жатты.