Кіріспе

Шотландия шіркеуіндегі алауыздық 1843 жылғы үзіліс, сондай-ақ Ұлы үзіліс деп белгілі, 1843 жылы 450 евангелистік пастордың Шотландия шіркеуінен бөлініп, Шотландияның еркін шіркеуін құруымен болған алауыздық. Басты дау-жанжал Шотландия шіркеуінің немесе Ұлыбритания үкіметінің дін қызметкерлерінің лауазымдарын және олардың игіліктерін бақылау құқығына ие болуы туралы мәселеде болды. Үзіліс Шотландия шіркеуі ішіндегі қатал қақтығыстың нәтижесінде туды және шіркеу мен шотландтық қоғамдық өмірге зор әсер етті.

Меценаттық мәселе

Шотландия шіркеуі парламент актілерімен шотланд халқының ұлттық шіркеуі ретінде мойындалды. Әсіресе Джон Нокс және кейін Эндрю Мелвилл кезеңдерінде Шотландия шіркеуі өз істерінде тәуелсіз рухани билікті жүзеге асырудың туа біткен құқығын үнемі талап етіп келді. Бұл құқық 1689 жылғы Құқық туралы мәлімдемемен белгілі бір деңгейде мойындалды, ол шіркеу тәртібі мен құлшылыққа корольдік және парламенттік араласуды тоқтатты. Ол 1707 жылғы Одақ актісімен ратификацияланды. Екінші жағынан, меценаттық құқық, яғни приходтың меценаты өзі таңдаған пасторды қызметке тағайындау құқығына ие болды, бұл даулы мәселеге айналды. Көптеген шіркеу мүшелері бұл құқықтың шіркеудің рухани тәуелсіздігіне кедерілтіретініне сенді. Ал басқалары бұл құқықты мемлекеттік мүлік деп есептеді. 1712 жылдың өзінде Шотландияда шіркеу наразылығына қарамастан меценаттық құқық қайта жаңартылды. Содан бері көп жылдар бойы шіркеудің Бас ассамблеясы осы тәжірибені реформалауға тырысты. Алайда шіркеудегі үстемдік құратын Орталық партия британ үкіметімен қақтығысқа түсуден сескеніп, реформаны тоқтатты.

Вето актісі

1834 жылы евангелистік партия 100 жылдан кейін алғаш рет Бас Ассамблеяда көпшілікке ие болды. Олардың жасаған әрекеттерінің бірі – Вето заңын қабылдау болды, ол шіркеу мүшелеріне өз қамқоршысы ұсынған пасторды қабылдамау құқығын берді. Вето заңы пасторлардың еріксіз шіркеу қауымына таңуын болдырмау және қауымның «шақыру» дәстүрін қайта жаңғырту мақсатын көздеді. Алайда, бұл шіркеудегі пікірлерді қарама-қайшылыққа түсіріп, оны үкіметпен қақтығысу жолына қойды. Вето заңының алғашқы сынағы 1834 жылғы Аухтердер ісі болды. Аухтердер шіркеуінің қауымы бірауыздан қамқоршының үміткерін қабылдамады, ал пресвитериум оның қызметке орнатылуымен айналысудан бас тартты. Үміткер Роберт Янг Сессия сотына шағым түсірді. 1838 жылы 8:5 дауыспен сот Вето заңын қабылдауда шіркеудің өкілеттігінен тыс әрекет еткенін және қамқоршылардың заңдық құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Шотландия шіркеуі мемлекет тарапынан құрылғанын және оның заңдылығын Парламент актісінен алатынын анықтады. Аухтердер шешімі Шотландия шіркеуінің Иманға қатысты жарияламасымен қайшы болды. Берли айтқандай: «Шіркеудің өз қызметкерлерімен басқарылатын және мемлекетпен келісімге келе алатын тәуелсіз қауым ретіндегі ұғымы жоққа шығарылды» (342-бет). Лордтар палатасына берілген шағым қабылданбады.

Жаңа қақтығыстар

Екінші жағдайда, Сессия соты Дункельд пресвитериін сот шешіміне қарамастан, дін қызметкерін тағайындауды жалғастырғаны үшін шақырды. 1839 жылы Бас Ассамблея өзінің бұйрықтарына бағынбағандықтан Стратбогиден жеті пасторды қызметтен шеттетуге шешім қабылдады, олар Марнохта индукция рәсімін өткізген болатын. 1841 жылы Стратбогидің жеті пасторы рухани мәселелерде мемлекеттік соттың басымдығын мойындағаны үшін лауазымынан алынды. Кейін евангелистік партия парламентке Сессия сотының араласуына қатысты талап, мәлімдеме және наразылық жолдады. Бұл талап шотланд шіркеуіне үкімет тарапынан берілген мүліктерге қатысты азаматтық соттардың құзыретін мойындады. Бұл "Құқық талабы" Александр Мюррей Данлоп жасаған. Дегенмен, талапта шіркеу осы мүліктерден бас тартқаны жөн, әйтпесе "Құтқарушының тәжі" (яғни шіркеудің рухани тәуелсіздігі) бұзылуы мүмкін деп шешілді. Бұл талап 1843 жылғы қаңтарда парламент тарапынан қабылданбады, нәтижесінде мамыр айындағы бөлініс орын алды.

Тосқауыл

1843 жылғы 18 мамырда 121 пастор мен 73 қария Дэвид Уэльштің басшылығымен Эдинбург қаласындағы Джордж-стриттегі Әулие Андрей шіркеуінде бас қосты. Уэльш наразылық білдіргеннен кейін, топ Әулие Андрей шіркеуінен шығып, төбеден төмен Канонмиллдегі Танфилд залына қарай беттеді. Сол жерде олар Шотландияның еркін шіркеуінің алғашқы жиналысын – айырылыс жиналысын өткізді. Томас Чалмерс алғашқы төраға болып тағайындалды. 23 мамырда пасторлардың Актіні қол қоюы үшін екінші жиналыс өтті. Нәтижесінде, 1200-ге жуық пастордың 474-і Шотландия шіркеуін тастап, еркін шіркеуге қосылды. Алайда, шіркеуден кеткендер шіркеу құру қағидасын жоққа шығармады. Чалмерс былай деді: «Біз құрылған шіркеуден шығып жатсақ та, құрылған шіркеудің қағидасымен шығып жатырмыз; біз бұзылған шіркеуден шығып жатырмыз, бірақ таза шіркеуге қайта оралуға қуанышты болар едік. Біз діннің ұлттық мойындалуын жақтаймыз және біз ерікті емеспіз». Евангелистердің шамамен үштен бірі, «орталық топ» қалыптасқан шіркеуде оның бірлігін сақтау ниетімен қалды. Бірақ кеткендер үшін мәселе айқын болды. Бұл шіркеуді демократияландыру мәселесі емес (бірақ қарапайым халық үшін билікке қатысты алаңдаулық сол кезде Еуропаны шарлаған қозғалыс болды), шіркеу өз құзыретінде тәуелсіз бе екендігі туралы мәселе еді. Шіркеудің денесі Иса Мәсіхті бейнелеуі керек еді, монархты немесе Парламентті емес. Айырылыс негізінен рухани құбылыс болды және оның жақтастары үшін ол Реформациямен және Ұлттық келісімдермен тікелей байланысты болды. Шіркеудің бөлінуінің маңызды салдары болды. Олар тұрғын үйлер, пасторлық үйлер мен мінбарларын жоғалтып, мемлекеттік мекемелердің көмегінсіз ұлттық шіркеуді құрып, қаржыландыруға мәжбүр болды. Бұл керемет энергиямен, ынтамен және құрбандықпен істелді. Тағы бір салдары – олар кеткен шіркеу доктриналық көзқарастардың кең ауқымына көбірек төзімділік танытты. Сондай-ақ, дін қызметкерлерін даярлау мәселесі туындады, нәтижесінде Чалмерстің алғашқы директоры болып тағайындалған Жаңа колледж құрылды. Ол болашақ пасторларды және шотландтық басшылықты тәрбиелеу үшін құрылды, олар өз кезегінде шотланд халқының рухани және діни өмірін басқаратын еді. Жаңа колледж 1843 жылғы қарашада 168 студентке есігін ашты, оның ішінде айырылысқа дейін теологиялық оқуларын бастаған 100-ге жуық студент болды. 1929 жылға қарай наразылардың көптеген қағидалары Парламент тарапынан қабылданып, сол жылы қайта бірігуге жол ашылды, бірақ Шотландия шіркеуі бөлінуден кейін ешқашан толыққанды беделін қайта қалпына келтіре алмады.

Фотосуреттер

Суретші Дэвид Октавиус Хилл "Рассеяние" жиналысында болды және осы көріністі бейнелеуді шешті. Ол тағы бір көрермен, физик сэр Дэвид Брюстерден ынталанды, ол жаңа өнертабыс – фотографияны қолданып, қатысқан барлық пасторлардың суретін түсіруді ұсынды және Хиллді фотограф Роберт Адамсонмен таныстырды. Содан кейін, сол жерде болғандардың бірнеше суреті түсірілді, ал 5 фут х 11 фут 4 дюйм (1.53 м х 3.45 м) көлемді картина 1866 жылы аяқталды. Хилл мен Адамсонның серіктестігі Шотландияда фотография өнерін дамыруына бастама берді. Картинада негізінен Рассеяниеге қатысқан пасторлар бейнеленген, бірақ Хилл еркін шіркеудің құрылуына қатысқан көптеген басқа да ерлер мен кейбір әйелдерді де қосты. Суретте 1843 жылғы 23 мамырда өткен жиналысқа қатысқан 1500-ге жуық адамның 457-сі бейнеленген.