Этнонимдер мен жер-су атауларының өзгешеленуі

Кіріспе

Этностық топтардың, тілдердің, адамдардың және жерлердің атауларының айырмашылықтары

Эндоним (автоним деп те аталады) – бұл адамдар тобының, жеке адамның, географиялық орынның, тілдің немесе диалектінің кең таралған, түпкі атауы, яғни ол белгілі бір топтың немесе тілдік қауымдастықтың өзін, өз отанын немесе тілін анықтау және белгілеу үшін қолданылады. Экзоним (ксеноним деп те аталады) – бұл адамдар тобының, жеке тұлғаның, географиялық орынның, тілдің немесе диалектінің орнықты, түпкі емес атауы, яғни ол негізінен топтың немесе тілдік қауымдастықтың қоныстанған жерінен тыс жерлерде қолданылады. Экзонимдер тарихи-географиялық себептермен ғана емес, сонымен қатар шетел тіліндегі сөздерді айтудағы қиындықтарды ескере отырып туындайды.

Мысалы, Deutschland – ағылшын тілінде Germany, итальян тілінде Germania, испан тілінде Alemania, француз тілінде Allemagne, ал поляк тілінде Niemcy экзонимдерімен белгілі елдің эндонімі. Тарихи тұрғыдан белгілі бір аймақтарда маргиналданған тілдерде қолданылатын кейбір жер атаулары, тіпті оларды кейбіреулер шетелдік деп санаса да, сол аймақтарда эндонимдер ретінде қарастырылуы мүмкін.

Глосонимдердің эндонимдері мен экзонимдері

Тіл атауларының эндонимдері мен экзонимдері (глосонимдер) жағдайында, мысалы, қытай, неміс және голланд тілдері, ендонимдерде сәйкесінше Zhōngwén (中文), Deutsch және Nederlands деп белгілі тілдердің ағылшын тіліндегі экзонимдері болып табылады.

Аударма экзонимдер

Экзонимнің мысалы – Нидерланды атауы (нидерланд тілінде), неміс (Нидерландия), француз (Төмен елдер), итальян (Төмен елдер), испан (Төмен елдер), ирланд (Ан Исилтир), португал (Төмен елдер) және румын (Țările де Джос) тілдерінде қолданылады, бәрі де «Төмен елдер» дегенді білдіреді. Алайда, эндоним Нидерланд жекеше, ал жоғарыда аталған аудармалардың бәрі, ирланд тілінен басқа, көпше.

Экзонимдерден аулақ болу

XX ғасырдың соңында экзонимдерді қолдану жиі дау тудырды. Ұжымдар көбінесе сырттан келгендер экзонимдерді қарапайымдықпен немесе кемсіту мағынасында қолданған жағдайларда олардан аулақ болуды қалайды. Мысалы, рома халқы осы терминді «циган» (Мысыр елінің атынан) және француз тіліндегі «богемия» (Богемия атынан) сияқты экзонимдерге қарағанда артық көреді. Адамдар тарихи сезімталдық тұрғысынан да экзонимдерден жаңылғысы келеді, мысалы, бір кезде этникалық немесе саяси тұрғыдан неміс халқына тиесілі болған Польша және Чехия жерлерінің немісше атаулары (мысалы, Данциг/Гданьск, Аушвиц/Ошвищим және Карлсбад/Карловы Вары); сондай-ақ, кейін қайта аталған немесе жазуы өзгерген ресейлік емес жерлердің орысша атаулары (мысалы, Киев/Киев). Соңғы жылдары география мамандары осы сияқты мәселелерді болдырмау үшін экзонимдерді қолдануды азайтуға тырысуда. Мысалы, испан тілінде сөйлейтін адамдар Түркия астанасын испанша экзоним «Ангора» емес, «Анкара» деп атауды қалыпты жағдай деп есептейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Статистика бөлімінің мәліметінше:

Дегенмен, уақыт көрсеткендей, экзонимдер санын жылдам қысқартуға жасалған алғашқы тыракелдер тым оптимистік болып шықты және оларды жоспарланғандай жүзеге асыру мүмкін болмады. Бұған себеп – көптеген экзонимдер тілдегі қалыпты сөздерге айналып, тілдің мәдени мұрасының бір бөлігі саналатындығы.

Экзонимдерді артық көру

Кейбір жағдайларда экзонимдерді қолдану қолайлы болуы мүмкін. Мысалы, Брюссель сияқты көптілді қалаларда, голланд және француз тілдерінде сөйлейтін адамдар арасында тілдік шиеленістер жиі кездеседі, сондықтан ешкімді ренжітпеу үшін бейтарап атау қолдану артықшылыққа ие болуы мүмкін. Осылайша, жергілікті атаулардың бірін (голланд/фламанд: Brussel; француз: Bruxelles) басып көрсетудің орнына, ағылшын тіліндегі Брюссель сияқты экзонимді пайдалануға болады. Эндонимдермен байланысты басқа да қиындықтар бар, олар айтылуы, жазылуы және сөз категориясына қатысты. Эндонимде басқа тілдерде сөйлейтін адамдарға мүлдем беймәлім дыбыстар мен әріптер болуы мүмкін, бұл сырттан келген адам үшін дұрыс қолдануды қиын, тіпті мүмкін емес етеді. Уақыт өте келе эндоним түпнұсқа тілінде немесе қарыз алған тілде фонетикалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін, осылайша эндоним экзонимге айналады. Мысалы, Париж қаласында бұрын француз тілінде «s» әрпі айтылған. Тағы бір мысал – неміс қаласы Кельннің эндоними. Латын тіліндегі Colonia түпнұсқасы неміс тілінде Köln болып өзгерген, ал итальян және испан тілдеріндегі Colonia немесе португал тіліндегі Colónia латын тіліндегі түпнұсқаға жақын. Кейбір жағдайларда тілдің өзі жазылмаған (немесе зерттелмеген) болғандықтан немесе бірнеше стандартты емес жазу нұсқалары болғандықтан, стандартталған жазу жоқ. Бұрыс жазылған эндонимді қолдану, қалыптасқан экзонимді құрметпен пайдаланудан гөрі қиындық тудыруы мүмкін. Соңында, эндоним көпше зат есім болуы мүмкін және басқа тілдерде, мысалы, ағылшын тілінде, мәдениет пен тілді сипаттау үшін сөздерді кеңейтуге бейімделмеуі мүмкін. Эндонимді қолдануға тырысқанда, сөздердің үйлесімсіздігінен туындайтын есті жоқ нәтижеге қол жеткізілуі мүмкін.

Ханю пиньин

1979 жылы Hanyu Pinyin орфографиясы қытай тілінің стандартты транскрипциясы ретінде жарияланғаннан кейін, көптеген қытай эндонимдері ағылшын экзонимдерін, әсіресе Қытай материгіндегі қалалар мен провинциялардың атауларын, мысалы: Пекин (c=北京), Циньдао (c=青岛) және Гуандун провинциясы (c=广东) сәтті алмастырды. Дегенмен, кейбір жағдайларда ескі ағылшын экзонимдері әлі де қолданылады, мысалы: Пекин (Пекин; үйрек, опера, т.б.), Цинтао (Циндао) және Кантон (Гуандун). Кейбір жағдайларда дәстүрлі ағылшын экзонимі мандариннің орнына жергілікті қытай диалектісіне негізделген, мысалы, Сямындағы Амой атауы хоккиен тіліндегі айтылуына жақын. Пекин мысалында, экзонимді БАҚ қолдануы гипер-басқаша айтылуға тез әкелді, нәтижесінде көптеген ағылшын тілінде сөйлейтіндер Пекиндегі «j» дыбысын /ʒ/ деп естіледі. Қытай материгіндегі пиньин стандартындағы бір ерекшелік – Шэньси провинциясының жазылуы, ол провинцияның Gwoyeu Romatzyh–Pinyin транскрипциясының қосылған түрі. Себебі, егер провинцияны пиньинмен жазса, оны көршілес Шанси провинциясынан ажырату қиын болар еді, өйткені екі провинцияның айтылуы тек тондық айырмашылықтармен ғана ерекшеленеді, ал тондық айырмашылықтар ағылшын тілінде әдетте жазылмайды. Алайда, Тайваньда Hanyu Pinyin стандарты толыққанды нәтиже берген жоқ. Тайбэйде көптеген (бірақ барлығы емес) көшелер мен аудандардың атаулары Hanyu Pinyin-ге ауысты. Мысалы, Синьи ауданы енді Xinyi деп жазылады. Дегенмен, Тамсуй сияқты аудандар және тіпті Тайбэйдің өзі Hanyu Pinyin орфографиялық ережелеріне сәйкес жазылмайды. Шындығында, Тайвань қалаларының атауларының көпшілігі әлі де қытай пошталық транскрипциясын қолданады, оның ішінде Тайбэй, Тайчунг, Тайтунг, Килунг және Каосиунг. 1980 жылдары Сингапур үкіметі мандарин тілін насихаттау және диалекттерді қолдануды ынталандырмау мақсатында «Мандарин тілін сөйлейік» науқанының аясында жер атаулары үшін, әсіресе Teochew, Hokkien немесе Cantonese тілдеріндегі атауларды Hanyu Pinyin транскрипциясын қолдануға шақырды. Мысалы, Teochew Peranakan кәсіпкері Лим Ни Сун (Hanyu Pinyin: Lín Yìshùn) есімімен аталған Ни Сун аймағы Yishun болып өзгерді, ал өзгерістен кейін салынған мектептер мен орындар Hanyu Pinyin орфографиясын қолданды. Керісінше, Hougang Hanyu Pinyin транскрипциясы болғанымен, хоккиен тіліндегі «au kang» айтылуы көбірек қолданылады. Hanyu Pinyin-ге жасалған өзгерістер қаржылық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар жергілікті тұрғындар үшін де ұнамсыз болды, олар Hanyu Pinyin нұсқаларын қытай немесе мандарин тілінде сөйлейтін адамдар үшін айту қиын деп есептеді. 1990 жылдары үкімет өзгерістерді тоқтатты, нәтижесінде бір аумақтағы кейбір жер атаулары әртүрлі жазылымдарда кездеседі. Мысалы, Ни Сун жолы және Сингапур қарулы күштерінің Ни Сун лагері екеуі де Yishun ауданында орналасқан, бірақ ескі жазуын сақтап қалды.

Following the 1979 declaration of Hanyu Pinyin spelling as the standard romanisation of Chinese, many Chinese endonyms have successfully replaced English exonyms, especially city and most provincial names in mainland China, for example: Beijing (c=北京), Qingdao (c=青岛), and the Province of Guangdong (c=广东). However, older English exonyms are sometimes used in certain contexts, for example: Peking (Beijing; duck, opera, etc. ), Tsingtao (Qingdao), and Canton (Guangdong). In some cases the traditional English exonym is based on a local Chinese variety instead of Mandarin, in the case of Xiamen, where the name Amoy is closer to the Hokkien pronunciation. In the case of Beijing, the adoption of the exonym by media outlets quickly gave rise to a hyperforeignised pronunciation, with the result that many English speakers actualize the j in Beijing as /ʒ/. One exception of Pinyin standardization in mainland China is the spelling of the province Shaanxi, which is the mixed Gwoyeu Romatzyh–Pinyin spelling of the province. That is because if Pinyin were used to spell the province, it would be indistinguishable from its neighboring province Shanxi, where the pronunciations of the two provinces only differ by tones, which are usually not written down when used in English. In Taiwan, however, the standardization of Hanyu Pinyin has only seen mixed results. In Taipei, most (but not all) street and district names shifted to Hanyu Pinyin. For example, the Sinyi District is now spelled Xinyi. However, districts like Tamsui and even Taipei itself are not spelled according to Hanyu Pinyin spelling rules. As a matter of fact, most names of Taiwanese cities are still spelled using Chinese postal romanization, including Taipei, Taichung, Taitung, Keelung, and Kaohsiung. During the 1980s, the Singapore Government encouraged the use of Hanyu Pinyin spelling for place names, especially those with Teochew, Hokkien or Cantonese names, as part of the Speak Mandarin Campaign to promote Mandarin and discourage the use of dialects. For example, the area of Nee Soon, named after Teochew Peranakan businessman Lim Nee Soon (Hanyu Pinyin: Lín Yìshùn) became Yishun and the neighbourhood schools and places established following the change used the Hanyu Pinyin spelling. In contrast, Hougang is the Hanyu Pinyin spelling but the Hokkien pronunciation au kang is most commonly used. The changes to Hanyu Pinyin were not only financially costly but were unpopular with the locals, who opined that the Hanyu Pinyin versions were too difficult for non Chinese or non Mandarin speakers to pronounce. The government eventually stopped the changes by the 1990s, which has led to some place names within a locality having differing spellings. For example, Nee Soon Road and the Singapore Armed Forces base Nee Soon Camp are both located in Yishun but retained the old spelling.

Экзонимдер кемсітуші сөздер ретінде

Матисов былай деп жазды: "Бір топтың өзіндік атауы көбінесе эгоцентрикалық болып келеді, сол топтың атын "адамзаттың барлығымен" немесе тілдің атын "адам сөзімен" теңестіреді". Сондай-ақ, славян халықтары германдық көршілерін "ұлты ұқпайтын" деп атаған, себебі олардың тілі түсініксіз болған. Бұл термин славян тілдерінде (мысалы, украин тілінде німці (nimtsi); орыс тілінде немцы (nemtsy), словен тілінде Nemčija) бүгінге дейін сақталып келеді және венгр, румын және түрік тілдеріне (бұл жағдайда ол Австрияға қатысты) қарыз алынған. "Славян" терминінің пайда болуына қатысты ең көп таралған теориялардың бірі, оның славян түбірінен (сол себепті, мысалы, "Словакия" және "Словения") шыққандығын көрсетеді, яғни "сөз" немесе "айту". Осы контексте славяндар германдықтарды "сөйлей алмайтындар" деп сипаттаған – өздеріне қарағанда, "сөйлейтіндер".

Америка тумасы

Бірнеше Түпкі Америка тайпаларының ең көп таралған аттары кемсітуші экзонимдерден туындаған. "Апачи" атауы "жау" деген мағына беретін зуни сөзінен шыққан болуы мүмкін. "Сиу" атауы, Надуэссиук сөзінің қысқартылған түрі, прото-алгонкин терминінен, а·тоуэ· ("шет тілінде сөйлейтін") шыққан болуы ықтимал. "Команч" атауы "жау, бейтаныс" деген мағынаны білдіретін юта сөзінен келген. Ежелгі Пуэбло тайпалары "Анасази" деп те белгілі, бұл навахо сөзі "көне жаулар" дегенді білдіреді, ал қазіргі Пуэбло тайпалары осы экзонимді пайдалануға қарсы. Әртүрлі Түпкі Америкалық автонимдер ағылшын тіліндегі оқырмандарға кейде "алғашқы халық" немесе "қалыпты халық" деп сөзбен аударылады, бұл басқа тайпалардың алғашқы емес немесе қалыпты емес екенін білдіреді. Константинопольге дейін бұл қала грек тілінде Византия (Βυζάντιον, Византия) деп аталды, ол мифтік негізін қалаушысы Виззаның құрметіне берілген есім.

Үндістанда

Мадрас, қазіргі Ченнаи атауы ерекше жағдай болуы мүмкін. Алғаш рет ағылшындар осы қалаға қоныстанған кезде, 17 ғасырдың басында, екі атау да қолданыста болған. Бұл атаулар, жаңа елді мекенге біріктірілген екі түрлі ауылды көрсеткен болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, Мадрас экзонимге, ал соңғы кезде Ченнаи эндонимге айналды. «Мадраси» термині, қаланың түпкі тұрғыны деген мағынаны білдірсе де, көбінесе Үндістанның оңтүстік штаттарынан шыққан дравидтік текті адамдарды кемсіту үшін қолданылып келген.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Джордан, Питер, Хьюберт Бергман, Кэролайн Берджесс және Кэтрин Читам, редакторлар. 2010 және 2011 жылдар. "Экзонимдерді қолданудағы трендтер". UNGEGN-нің 10-шы экзонимдер жұмыс тобының мәжілісінің материалдары. Тайнах (28–30 сәуір 2010). Гамбург (2011). Атау және орын 1. Джордан, Питер, Милан Орожен Адамич және Пол Вудман, редакторлар. 2007 жыл. "Экзонимдер және географиялық атаулардың халықаралық стандарты". Көрінетін қайшылықты шешуге қатысты тәсілдер. Вена мен Берлин. Wiener Osteuropastudien 24.