Кіріспе
Болгар сценарисі және авторы (1922–2023) Ангел Раймонд Вагенштейн (17 қазан 1922 – 29 маусым 2023) – болгар сценарисі және жазушы. Вагенштейн Болгарияның Пловдив қаласында дүниеге келді, бірақ балалық шағын Францияда өткізді, себебі оның еврей отбасы саяси нанымдарына байланысты солшыл саясатты ұстанғандықтан эмиграцияға кеткен. Ангел Вагенштейн амнистияға байланысты Болгарияға оралды және лицейде оқып жүргенде антифашистік топқа қосылды. Ол Македониядағы еврейлерге арналған еңбек лагеріне қамалды, бірақ қашып үлкерді. Жауынгерлік міндеттен кейін 1944 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ орындалуы София қаласын бомбалау салдарынан кейінге шегерілді, бомбалау түрме бөліктерін қиратты және тұтқындарды басқа мекемеге көшіруге мәжбүр етті, содан кейін антифашистік (көптеген коммунистік) билікке өту және Кеңес Қызыл Армиясының шабуылы орындалуына кедергі келтірді. 1950 жылы Мәскеудегі С.А. Герасимов атындағы Бүкіл Одақтық Мемлекеттік Киноматография институтында киносценарий мамандығын бітіргеннен кейін, Болгарияның Киноматография орталығында және DEFA киностудиясында (бұрынғы Шығыс Германияның Киноматография орталығы) сценарийші болып жұмыс істеді. Ол елуден астам фильм, деректі фильм және мультфильм сценарийлерінің авторы. Болгар коммунистері, әсіресе партизандар туралы фильмдерімен танымал болды. 1959 жылы неміс режиссері Конрад Вольф түсірген "Жұлдыздар" фильмі 1959 жылғы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы жүлдесін жеңіп алды. 1980 жылы 30-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде қазылар алқасының мүшесі болды. Оның көркем шығармаларына "Исаактың Торасы" (Петокнижие Исааково), "Толедодан алыс" (Далеч от Толедо) және "Қош бол, Шанхай" (Сбогом, Шанхай) кіретін трилогия жатады, олар жеке-жеке де, бірге де болгар, француз, неміс, орыс, ағылшын, чех, поляк, македон, испан, итальян және еврей тілдерінде жарық көрді. "Толедодан алыс" романы 2002 жылы Сорбоннаның Альберто Бенвенист жылдық сыйлығымен марапатталды, ал "Қош бол, Шанхай" романы 2004 жылы Еуропа әдебиеті бойынша Жан Монне сыйлығын жеңіп алды. Франция үкіметі Ангел Вагенштейнге Францияның Еңбек орденінің кавалері, кейіннен өнер мен әдебиет кавалері атағын берді. Ол сонымен қатар Болгарияның ең жоғары наградасы – Стара Планина орденінің иегері. 2009 жылы Пловдив қаласының құрметті азаматы атанды. Оның өмірі туралы "Ангел Вагенштейн: Өнер – қару" (Angel Wagenstein: Art Is a Weapon) атты деректі фильмін 2017 жылы американдық режиссер Андреа Саймон түсірді, ол Оңтүстік-Шығыс Еуропа кинофестивалінде көрермендердің жүлдесін жеңіп алды. Шығыс Германияның "Эоломея" фильмі оның бір шығармасына негізделген. Вагенштейн Зораға үйленген, екеуінің Реймонд және Пламен есімді екі ұлы болды. 2022 жылдың қазан айында 100 жасқа толды және 2023 жылдың 29 маусымында қайтыс болды.
Angel Raymond Wagenstein (; 17 October 1922 – 29 June 2023) was a Bulgarian screenwriter and author. Wagenstein was born in Plovdiv, Bulgaria, but spent his childhood in France where his Jewish family emigrated for political reasons due to their leftist politics. Angel Wagenstein returned to Bulgaria due to an amnesty, and as a student at a lyceum, where he joined an anti fascist group. He was interned in a labour camp for Jews in Macedonia, but escaped from it. After a combat mission, he was arrested and condemned to death in 1944, but the execution was first delayed by the Anglo American bombing of Sofia, which destroyed parts of the prison and forced the relocation of the inmates to another facility, and then prevented by the anti fascist (mostly Communist) takeover and the roughly simultaneous invasion of the Soviet Red Army. After completing a degree in 1950 in film screenwriting at the S. A. Gerasimov All Union State Institute for Cinematography in Moscow, he worked as a screenplay writer for the Bulgarian Cinematography Center and for the DEFA Film Studio (the former East Germany Cinematography Center). He is author of over fifty screenplays for films, documentaries and cartoons. He became famous with his movies about Bulgarian Communists, especially partisans. His film Stars, shot in 1959 by German director Konrad Wolf, was awarded the Special Jury Prize at the 1959 Cannes Film Festival. In 1980, he was a member of the jury at the 30th Berlin International Film Festival. His fiction includes the triptych Петокнижие Исааково (Isaac's Torah), Далеч от Толедо (Far from Toledo) and Сбогом, Шанхай (Farewell, Shanghai), which have been published both separately and together not only in Bulgarian but also in French, German, Russian, English, Czech, Polish, Macedonian, Spanish, Italian and Hebrew. Far from Toledo was awarded in 2002 the Alberto Benveniste annual prize of the Sorbonne, while his novel Farewell Shanghai received the Jean Monnet Prize of European literature in 2004. The French government awarded Angel Wagenstein the high distinction of Chevalier of the French Order of Merit, and later Chevalier of Arts and Literature. He is also the bearer of the highest Bulgarian distinction – the Stara Planina Order. In 2009, he was made honorary citizen of the city of Plovdiv. A documentary film about his life, Angel Wagenstein: Art Is a Weapon, was produced by American director Andrea Simon in 2017 and won the Audience Award at the South East European Film Festival. The East German movie Eolomea is based on one of his works. Wagenstein was married to Zora, with whom he had two sons, Raymond and Plamen. He turned 100 in October 2022, and died on 29 June 2023.
Таңдалған кинографиясы
Екі Жеңіс (суретші. Борислав Шаралиев, 1956)
Жұлдыздар (суретші. Конрад Вольф, 1959)
Аспан астындағы екі (суретші. Борислав Шаралиев, 1962)
Қылмыс оқиғасы (суретші. , 1965) — Леонхард Франктың «Жігіттер Иса» романы негізінде
(суретші. Конрад Вольф, 1966, телефильм) — Антуан де Сент-Экзюперидің «Кішкентай ханзадасы» бойынша
Heimlichkeiten (суретші. Вольфганг Стаудте, 1968)
Эзоп (суретші. Рангель Валчанов, 1970)
Гоя немесе Ағартушылыққа қатал жол (суретші. Конрад Вольф, 1971) — Лайон Фейхтвангердің романы негізінде
Эоломея (суретші. Германн Цшохе, 1972)
Dopalnenie kam zakona za zashtita na darzhavata (суретші. Людмил Стайков, 1976)
Шаштарындағы жұлдыздар, көздеріндегі жас (суретші. Иван Ничев, 1977)
Борис I (суретші. Борислав Шаралиев, 1985)
Борделло (суретші. Никос Кундурос, 1985)
Тұманды жағалаулар (суретші. Юли Карасик, 1986)
Шанхай 1937 (суретші. Питер Патзак, 1997, телефильм) — Вики Баумның романы негізінде
Әлемнің соңынан кейін (суретші. Иван Ничев, 1998)
Stars (dir. Konrad Wolf, 1959)
Two Under the Sky (dir. Borislav Sharaliev, 1962)
The Story of a Murder (dir. , 1965) — based on the novel Die Jünger Jesu by Leonhard Frank)
(dir. Konrad Wolf, 1966, TV film) — based on The Little Prince by Antoine de Saint Exupéry
Heimlichkeiten (1968) (dir. Wolfgang Staudte, 1968)
Aesop (dir. Rangel Valchanov, 1970)
Goya or the Hard Way to Enlightenment (dir. Konrad Wolf, 1971) — based on a novel by Lion Feuchtwanger
Eolomea (dir. Herrmann Zschoche, 1972)
Dopalnenie kam zakona za zashtita na darzhavata (dir. Ludmil Staikov, 1976)
Stars in Her Hair, Tears in Her Eyes (dir. Ivan Nitchev, 1977)
Boris I (dir. Borislav Sharaliev, 1985)
Bordello (dir. Nikos Koundouros, 1985)
Coasts in the Mist (dir. Yuli Karasik, 1986)
Shanghai 1937 (dir. Peter Patzak, 1997, TV film) — based on a novel by Vicki Baum
After the End of the World (dir. Ivan Nitchev, 1998)