Кіріспе

Александр Федорович Можайский (сонымен қатар Можайски, Можайский және Можайский деп латын әрпімен жазылады; Алекса́ндр Фёдорович Можа́йский) (21 наурыз 1825 [ескі стиль бойынша 9 наурыз 1825] – 1 сәуір 1890 [ескі стиль бойынша 20 наурыз 1890]) – Ресей империясының әскери-теңіз флотының адмиралы, авиацияның алғашқы дамушысы, ауадан ауыр ұшатын аппараттарды зерттеуші және конструкторы.

Өмірбаян

Можайский Рохенсальм қаласында дүниеге келді, ол Ресей империясының құрамындағы Финляндияның Ұлы Герцогтігінде (қазіргі Котка) орналасқан, Финляндияның оңтүстігінде. Оның әкесі Ресей императорлық теңіз флотында адмирал болған, ал Можайский 1841 жылы Теңіз кадет корпусын бітірген. Келесі жеті жылды ол Балтық және Ақ теңіздерде әртүрлі кемелермен саяхаттап өткізді, 1849 жылы лейтенант болып тағайындалды. 1850-1852 жылдары Балтық флотында қызмет етті. 1853 жылы вице-адмирал Евфимий Путиатиннің Қытайға жасаған экспедициясының құрамына енді. 1853 жылдың тамызында ол Нагасакидегі жапондық шенеуніктерге бу машинасының жұмыс істейтін моделін көрсетті, одан кейін жапондық өнертапқыш Танака Хисасиге оның жапондық үлгісін жасауға мүмкіндік алды. 1854 жылдың желтоқсанында «Диана» фрегаты 1854 жылғы Ансей-Токай жер сілкінісі кезінде батып кеткенде, Хеда, Шидзуока маңында кеме апатқа ұшырады. Можайский 1855 жылы «Хеда» шхунасын салуға көмектесті, бұл Шимода шарты бойынша келіссөздер жүргізген ресейлік делегацияға елге оралуға мүмкіндік берді. 1855 жылы Қырым соғысы кезінде ол Фин шығанағында «Антенор» бригінде қызмет етті. 1858 жылы Можайский Орталық Азиядағы Хиваға экспедицияға қатысуға таңдалды және Арал теңізі мен Амудария өзені туралы еңбек жариялады. Ол осы экспедицияға қатысқаны үшін 4-дәрежелі Әулие Владимир орденімен марапатталды. Отанына оралғаннан кейін ол лейтенант-коммандер болып тағайындалды, бірақ Қырым соғысының (1856) аяқталуынан кейін Ресей теңіз флоты қысқартылғандықтан 1863 жылы отставкаға шықты. 1869-1876 жылдары қазіргі Украинаның Винница қаласынан тыс жерде тұрды. Можайский 1876 жылдан бастап ауырлығы бар ұшақты жасау жобасымен айналыса бастады. 1879 жылы Можайский қайтадан теңіз флотына қабылданып, 1-сыныпты капитан шеніне ие болды. Ол Теңіз кадет корпусында оқытушы болып жұмыс істеді. 1882 жылдың шілдесінде контр-адмирал болып тағайындалды, бірақ жеке себептерге байланысты көп ұзамай отставкаға шықты. Шамамен 1884 жылы Можайскийдің ұшағы алғашқы ұшуын жасады. Оның конструкциясы көтерілу үшін жеткілікті жылдамдық алу үшін қозғалтқыш күшіне емес, рампаға сүйенді. Оның ұшағының қанаттарының пішіні көтерілу үшін қажетті қисықтыққа ие болмады. Можайскийдің қанаттары рампадан ұшырылғаннан кейін оның монопланының құлауын баяулатуға мүмкіндік берген болуы мүмкін, бірақ қолда бар қозғалтқыштарды ескере отырып, олар ұшуды қамтамасыз ету үшін жеткілікті көтерілу күшін беруі екіталай. Ол сондай-ақ шабуыл бұрыштарымен тәжірибе жасады. Можайский 1890 жылдың 1 сәуірінде қайтыс болды, оның жерленген жері Санкт-Петербургтегі Смоленск зиратында.

Мұра

1909 жылы бір орыс газеті Можайскийдің аппараты алғашқы қозғалтқыштың күшімен ұшқан деп мәлімдеді. Бұл туралы кейін көптеген советтік басылымдарда да қайталанды. 1971-1981 жылдары Орталық аэрогидродинамикалық институт бұл мәселені зерттеп, бұл мәлімдеменің дұрыс еместігін дәлелдеді. Можайскийдің бастапқы ұшағының қозғалтқышының қуаты жеткіліксіз болғандықтан, көтерілуге қабілетсіз екені анықталды. Бірақ, Можайский өлімінен аз уақыт бұрын жоспарлаған күштірек қозғалтқыш болғанда, ұшақ ұшуға мүмкін болған. Дегенмен, Можайскийдің авиацияға қосып, әсіресе басқару және қозғалтқыш жүйелеріндегі жетістіктері, оның заманындағы технологиялық мүмкіндіктерге байланысты маңызды болды және соңғы кезде ғана лайықты бағаланды. Санкт-Петербургтегі А.Ф. Можайский әскери ғарыш академиясы мен 2850 Можайский астероиді оның құрметіне аталды.