Кіріспе

Феминисттік археология өткен қоғамдарды түсіндіруде феминисттік көзқарас қолданады. Ол көбінесе гендерге назар аударады, бірақ гендерді сексуалдық бағыт, нәсіл немесе әлеуметтік топ сияқты басқа факторлармен бірге қарастырады. Феминисттік археология қазіргі заманғы батыс нормалары мен құндылықтарын өткен қоғамдарға сынсыз қолдануды сынап бақты. Бұдан өзге, археология ғылымында әйелдердің өкілдігін арттыру және осы саладағы андроцентрикалық көзқарасты азайту мәселесіне де көңіл бөледі. Феминисттік археология соңғы жылдары дамып, қара феминисттік археология, үнді археологиясы және постколониалдық археология сияқты қиылысқан талдауларды қамтиды. Сонымен қатар, ол үй шаруашылығын зерттеуге, еркектік пен сексуалдықты зерттеуге көбірек мән бере бастады.

Феминисттік археологияның пайда болуы

Феминистік археология бастапқыда 1970 жылдардың соңы мен 80 жылдардың басында археологиялық ойдың процессуалдық мектебі қолдаған эпистемологияға, сондай-ақ символдық және герменевтикалық археология сияқты басқа да наразылықтармен бірге пайда болды. Маргарет Конки мен Джанет Спектордың 1984 жылғы «Археология және гендерді зерттеу» атты мақаласы сол кездегі пәнге қатысты феминистік сынды жинақтады: археологтар өткен қоғамдарға, мысалы, еңбектің жыныстық бөлінуіне заманауи, батыстық гендерлік нормаларды сұрақ тудырмастан жатқызды; ерлермен байланыстырылған контексттер мен артефакттар, мысалы, жартас қылыштар жасау және аң ауру орындарында ет сою, зерттеу уақыты мен қаржыландыруда басымдыққа ие болды; және пәннің өзінің мәні ерлердің құндылықтары мен нормаларына негізделген. Мысалы, әйелдерге көбінесе далалық жұмыстың орнына зертханалық зерттеулермен айналысу ұсынылды (бірақ пән тарихында ерекшеліктер болды), ал археологтың бейнесі қатал, еркектік, «ғылымның ковбойы» ретінде қалыптасты. 1991 жылы екі жарияланым феминистік археологияның кең ауқымда дамуын белгіледі: «Археологияны гендерлендіру» атты жинақ, ол тарихқа дейінгі әйелдерге арналған, және «Тарихи археология» журналының тақырыптық саны, ол Колумбтан кейінгі Америкадағы әйелдер мен гендерге арналған. Америкадан тыс аймақтарда феминистік археология ертерек пайда болып, археологиялық қауымдастықта көбірек қолдау тапты.

Ерте феминисттік зерттеулер

Ертедегі феминист археологтар көтерген маңызды мәселелер көптеген басқа тақырыптармен қатар аң аулау және тас құрал жасаумен байланысты болды. Антропологиядағы «Адам – аңшы» парадигмасы, 1960 жылдары археологиядағы ең белгілі есімдердің бірі өткізген симпозиумның құрметіне аталған, гоминидтердің жыныстық еңбек бөлінісін ерлер мен әйелдерге қарай екіге бөлді. Ерлер аң аулаумен айналысты, және осы қызмет арқылы мидың көлемі сияқты маңызды эволюциялық қасиеттерді дамытты. Ал әйелдер үйде қалып, балаларын тәрбиеледі. Бұл модельдің негізгі болжамы – жүктілікке байланысты қимыл-қозғалыс шектеулері мен кішкентай балаларды тәрбиелеудегі рөлдері әйелдердің белгілі бір қызмет түрлерінен қалыс етуіне себеп болды. Бұл модельді феминист антропологтар сынға алды, олар әйелдердің эволюциялық маңыздылығын төмендетіп, оларды тек өсіп-өнудің пассивті объектілері ретінде бейнелеуге тырысқандықтарын айтты. Адриенн Зильман аңшы ретінде еркектерге жатқызылған эволюциялық жетістіктерді қарастырып, әйелдердің жинау қызметі де осындай бейімделулерді түсіндіруге толыққанды мүмкіндік беретінін көрсетті. Жоан Геро құрал жасауға қатысты андроцентрикалық түсіндірмелерді бірнеше деңгейде сынады. Біріншіден, құрал жасау еркектермен ғана байланысты деген жалпы пікірдің қате екені анық болды; кемінде, әйелдер үй шаруасында қажет болған жағдайда өздеріне құрал жасауға еркектердің көмегін күтуден гөрі көбірек бейімділік танытты. Бұл тұжырымның негізіндегі, еркектердің жоғарғы дене күші артық екендігі туралы пікірді Геро жоққа шығарды, физикалық күштің тас құрал жасау дағдысының маңызды шарты еместігін атап өтті. Сонымен қатар, Геро зерттеу уақыты мен қаржысының басым бөлігі «еркектік» тас құралдарға, мысалы, жебе ұштарына жұмсалғанын, ал әйелдер жасаған және қолданған тас құралдар, мысалы, пайдалы кесектерге көңіл аз бөлгенін көрсетті.

Феминисттік және гендерлік археологиялар

Археологиядағы феминистік сынның алғашқы шақтарынан бері гендерлік тақырып пәндең үлкен даңққа ие болды. Дегенмен, көптеген археологтар «феминист» деген аталымды қабылдаған жоқ. 1990 жылдары гендерлік және феминистік археология арасында жік туды. Гендерлік археология кең ауқымды шатырға айналды, оған квир теориясы, тәжірибе теориясы және өнер теориясын қолданатын феминистік зерттеулер де кіреді. Гендерлік зерттеулермен айналысатын көптеген археологтар «феминист» деген аталымнан қашып жүреді, себебі бұл сөздің теріс коннотациясы бар деп санайды. Пәнің басқа өкілдері феминистік археологияның тарихы мен мақсаттарын дұрыс түсінбей, оны постмодернизммен шатастырады. Кейбір археологтар гендерлік археологиялық зерттеулерге феминистік ойды, оның саяси сипатын ескере отырып, енгізуге қарсы тұрады. Гендерлік археологиядағы көптеген зерттеулер андроцентрлік тарихты түзетуден өзге патриархалды билік құрылымдарын сынауға белсенді түрде араласпайды. Феминистік археология археологтар қолданатын түсіндіру жүйелерін сынап, өзгертумен айналысады: «Феминизм – гендерлік билік қатынастарын өзгертуге бағытталған саясат». Белгілі феминист философ Элисон Уайли феминистік археологияны жүргізу үшін бірнеше қағиданы белгілейді: гендерлік теңсіздік жүйелерінен зардап шеккен адамдарға қатысты зерттеу сұрақтарын қою, осы жағдайды өзгерту мақсатында. Феминистік зерттеулер әйелдердің және дәстүрлі гендерлік құрылымдардың салдарынан шеттетілген басқа да топтардың тәжірибесіне негізделуі керек. Зерттеушілер өз зерттеулерінің нәтижелеріне қатысты әсер еткен адамдарға жауапкершілік тартуы керек; феминистік зерттеулер еш жағдайда басқаларды құрбандыққа шалмауы тиіс. Феминистік зерттеушілер өзінің жеке әлеуметтік ұстанымдарын, мүдделерін және құндылықтарын мойындап, олардың зерттеулерімен қалай байланысты екенін талқылау арқылы өзін-өзі талдаумен айналысуы керек. Ал феминистер қолданбаған гендерлік археологияда мұндай ерекшеліктер жоқ. Қазіргі уақытта гендерлік археология феминист емес зерттеушілердің арасында да кең таралған тақырып. Мұндай зерттеулер гендерлік іс-әрекеттер мен материалдық мәдениетті анықтауға және өткен халықтардың гендерлік рөлдеріне назар аударады, бірақ олардың саяси ұстанымын ашық білдірмейді. Феминист емес археологтар өз жұмыстарында өзін-өзі ұстануға немесе олардың позициясының жұмысына қалай әсер ететінін ойлануға көп мән бермейді. Алайда, феминизмнен тәуелсіз гендерлік зерттеулер ерте зерттеулердің мақсаттарына қайшы келеді және гендер мен жынысты тұжырымдамалық тұрғыдан жетілдіруді қажет етеді. Археологияның еркектік сипаты мен ұйымдастырылуына феминистік сын әлі де жалғасуда.

Білім мен таныстырудың баламалы формалары

Феминист археологтар үшін зерттеудің маңызды салаларының бірі, сондай-ақ кейбір феминист емес зерттеушілер үшін де, тарихтың батыстық үлгілерін екінші орынға ысырып, өткенге қатысты баламалы түсініктер мен интерпретацияларды басым ету, сондай-ақ білімді жеткізудің дәстүрлі емес тәсілдерін зерттеу болып табылады. Көлемі ұлғая бастаған жұмыстар ұрпақтар қауымдастықтарымен өзара әрекеттесуді қамтиды, оларға археологиялық зерттеулерде және өткенді түсіндіруде өз пікірлерін білдіру мүмкіндігін береді. Африкалық жерлеу орнына қатысты даудың шешілуі кезінде ұрпақтар қауымдастықтарының пікірін ескеру қажеттігі жөніндегі қоғамдық талап осындай жұмыстың маңыздылығын көрсетті. Феминист археологиясы мен жергілікті археологиясы арасындағы параллельдер, екеуі де еркек, ақ, орта тапқа жататын, батыстық монополияны бұзуға қалай жұмыс істейтініне назар аударады. Осындай жұмыс батыстық білімнің маңыздылығын жоғалтпай, оның басымдығын төмендетуге көмектеседі. Сонымен қатар, феминист археологтар өткенге қол жеткізу үшін көркем шығармаларды пайдаланады. Бұл, мысалы, Red Light Voices пьесасында көрінеді, ол 20 ғасырдың басындағы проституткалардың хаттары мен күнделіктеріне негізделген және проституцияны зерттейді. Тағы бір мысал – Лори Уилкидің Федералды жазушылар жобасына қатысқан ойдан шығарылған кейіпкері, ол эмансипациядан кейінгі Оңтүстіктегі афроамерикалық акушердің археологиялық зерттеуіне араласады. Джанет Д. Спектор "Бұл тескіш не білдіреді?" атты шығармасында бір артефакттың мәнін түсіндіру үшін көркем әңгімеге жүгінді. Әңгіме археологтарға көп дауысты және кеңінен қолжетімді интерпретациялар мен презентациялар жасауға мүмкіндік беретін тиімді құрал болып саналады. Әңгімелеудің қолданылуы археологиялық зерттеулер арқылы дәлелденгендей, әйелдердің тәжірибесіне мән, нюанс және адамгершілік енгізу үшін баяндаудың қаншалықты күшті құрал екенін көрсетеді.

Кесиптік талдау

Феминисттік (және кейбір феминисттік емес) археологтар қолданатын кең таралған талдау әдісі – қиылысу талдауы. Бұл талдау, АҚШ-та үшінші толқын феминизмін жетектеген қара феминисттердің тұжырымдамаларына сүйене отырып, гендерді жеке-дара қарастыру мүмкін емес екенін, оны басқа да сәйкестік түрлерімен бірге зерттеу қажет екенін көрсетеді. Қиылысу талдауы феминисттік археологиямен ғана шектелмеді. Мұны тарихи археологтардың гендер, нәсіл және әлеуметтік топтарды жеке тұлғаны зерттеу құралы ретінде кеңінен қолдануы дәлелдейді. Көптеген зерттеулер соңғы англо-американдық кезеңдегі ақ, орта таптық әйелдерге бағытталған болғанымен, гендерді басқа да сәйкестік аспектілерімен байланыстыру Американың жергілікті халықтарының және африкалық американдықтардың әйелдеріне де қолданыла бастады. Кэтлин Диганның АҚШ және Кариб бассейніндегі испан отаршылдығы орындарындағы жұмысы испан отарларында гендерді зерттеуге бастама берді. АҚШ-та гендер мен әлеуметтік топ арасындағы байланысты назарға салатын қара феминисттік еңбектерді пайдалану археологияда қиылысу талдауын дамытудағы маңызды қадам болды. Кесиптік тәсілге көптеген "оппозициялық сана" қарсылық көрсетті, ол гегемоникалық феминисттік теорияның ағынына кедергі келтірді, сонымен қатар қоғамда тиесілілік шарттарымен келіссөздер жүргізуде қиындықтар тудырды.

Қара феминист археологиясы

Қара феминист археологиясы археология ғылымында салыстырмалы түрде жаңа бағыт болып табылады және оның бастамасын көбінесе Солтүстік Американың тарихи контекстінде қара терілі әйелдер берді. Ол американдық археологиялық деректерді түсіндіруде нәсіл, гендер және әлеуметтік жағдай арасындағы өзара байланысқа назар аударады және ешқандай бір оппрессия түрін бөліп қарастыруды немесе біреуін басымдыққа қоюды қабылдамайды. Қара феминист археологиясы қара феминист антропологиясынан күшті ықпал алды, археологиялық теорияны қосып, "мақсатты түрде дөңгелек және текстуралы талдамалық ая" құруға бағытталды. Ол қазіргі заманғы аңшы-жинаушылар тобына ұқсас, сондай-ақ мінез-құлқы да ұқсас екенін айтады. Стерлинг мұның тайпалық стереотиптерді күшейтетінін ұсынады. Сонымен қатар, ер адамдардың табиғатында зорлыққа бейімділігі және жабайылығы туралы идеялар да айтылады. Стерлинг осы тарихқа дейінгі бәсекелестік көзқарасын АҚШ-тағы құлдықта ұсталған қара әйелдерге жасалған сексуалдық зорлық-зомбылықпен және қара ерлер мен ақ әйелдер арасындағы қарым-қатынастарға таңылған қылмыстық жазамен салыстырады. Әр түрлі нәсіл өкілдері арасындағы келісімге келген қарым-қатынас тарихи тұрғыдан мүмкін емес деп есептелді және әйелдерге сексуалдық құқық берілмеді. Эрмитаж плантациясы жетінші президент Эндрю Джексонға тиесілі болды және онда 160-тан астам құл болған. Өзінің зерттеулерінде Батл Баптист Эрмитаждың физикалық ландшафтын ғана емес, сонымен қатар оның мәдени мағынасын, әлеуметтену процестерін және осы кеңістіктегі қара терілі адамдардың әрекеттерін зерттейді. Ол нәсілге ерекше назар аудара отырып, үй шаруасын зерттеу арқылы тұтқын әйелдердің үй шаруасындағы жұмысының еуропалық әйелдердікінен өзгеше екенін көрсетеді. Егде жастағы ұрпақтың әлеуметтік естелігіне сүйене отырып, Батл Баптист үйдің "жиырма футтық тұрғын үйдің төрт қабырғасынан" гөрі артық екенін айтады. Ол ауланы қамтитын кеңірек ортаға дейін кеңейеді және адамдар үшін "қайта жиналу, өмір сүру стратегияларын үйрену, күш табу және қарсылық туралы ойлар тудыру" үшін арналған орын болып табылады. және студенттік ұйымдар. Археологтар кеңінен тұрмыстық әдебиеттерді зерттеп, бұрын дербес талдау бірліктері деп есептелген тұрмыстық ортаны, гендер, нәсіл, жас, кәсіп, әлеуметтік-экономикалық жағдай және т.б. сияқты әртүрлі әлеуметтік позицияларды иеленетін әлеуметтік тұлғалардың орналасқан саяси кеңістігі ретінде қайта қарастыра бастады.

Феминист археология және ерлік туралы зерттеу

Феминистік көңіл көбінесе әйелдерге арналған, бірақ археологияда еркектіктің зерттелуі мен күрделілігіне қатысты қызығушылық артып келеді. Ер адамның жеке тұлғасын құру және нормативтік еркектіктің әлеуметтік жаңартылуы – археологтардың шектеулі санымен қарастырылған тақырыптардың бірі. Дегенмен, осы зерттеу саласы жалпы алғанда, салыстырмалы түрде жазылмаған күйде қалып отыр. Феминистік үрдіске ықпалданып, кейбір археологтар археологияны ғылым ретінде талдай бастады. Феминистік сыншылар археологияда андроцентризмнің үш түрін анықтайды: 1) аңшы, жауынгер, басшы және шаруа сияқты еркектерге тән рөлдерге баса назар аудару; 2) батыс дәстүрінде әйелдердің саласына жататын белгілі бір іс-әрекеттер мен процестерді жеткіліксіз талдау; 3) деректерді «орта жастағы, орташа табысты, батыстық ақ еркектердің көзімен» түсіндіру. Егер археологиядағы андроцентризм жойылмаса және адамдар гендерлік тұрғыдан қарастырылмаса, археологтар қазіргі гендерлік стереотиптердің қайталануынан шындықтың сыртында қалуы мүмкін. Теңіз археологиясы да өзін күшті еркектік бағытты археологиялық сала ретінде қарастыра бастады. Көбінесе теңіз археологиясы соғыстар, кеме апаттары және теңіз шайқастарын зерттейді, теңіз өмірінің әлеуметтік аспектілерін көлдентасқа алып, зерттелмей қалдырады. Теңіз археологтарының өткенді түсіндірулері «еркек және әйел болудың басқа да жолдары бар екенін мойындамайды». Мысалы, Б. Л. Восс колониялық кезеңдегі Сент-Огастин үлгісіне постколониалдық және постструктуралық феминистік теорияларды қолдану арқылы қарсы тұрады. Ол Сент-Огастин үлгісінің өмірдің алты саласына қолданылуын зерттейді және бұл үлгі отаршылдық тарихтың күрделілігін азайтады деген қорытындыға келеді.

Археологиядағы феминизмнің әсері

Феминистік археологияның археологияға тигізген әсері ұзаққа созылды және бүгінге дейін жалғасуда. Археологияда феминистік ойды қолдану арқылы, өткен мен қазіргі замандағы әйелдердің көрінуі үнемі артып келеді. Феминистік археологияның ең маңызды үлесі – өткен мәдени жағдайларды қайта қарау, бұл әйелдердің рөлдерін қайта бағалауға және олардың бұрынғыдан да көп болған жағдайларын анықтауға мүмкіндік берді. Дегенмен, әйелдердің рөлдері анықталғанымен, олар атқарған қызметтер мен рөлдерге жете тоқталмай, сын тұрғысынан қарастырылмайды, Маргарет Конки айтқандай, "мәселеленбеген" күйде қалады. Сонымен қатар, андроцентризмді гиноцентризмге қайта түсіндіру, мысалы, ежелгі мүсіндерді "құдайлар" деп атау, мағыналы феминистік сынның мәнін жоғалтады. Археологияға оң әсер еткеніне қарамастан, феминистік ой әлі де кеңінен негізгі археологияға енгізілмеген, ал енгізілген жағдайларда оны көбінесе әйелдер жүзеге асырады. Археологиялық талдауларда гендер қарастырылғанда, ол көбінесе үлкен аяқтағы көптеген факторлардың бірі болып табылады, бірақ орталық принцип емес. Бұған қоса, феминистік академия мен археологиялық теория арасында байланыс жеткіліксіз, бұл феминистік археологияның әлі де феминистік аймақтарға толыққанды енбегенін көрсетеді.