Кіріспе
Маниса – Түркияның Эгей аймағындағы қала және Маниса провинциясының әкімшілік орталығы. Бұл қала ірі қала Изымирден шамамен 40 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. 2022 жылы халық саны 385 452 адамды құрайтын Şehzadeler және Yunusemre аудандарының қалалық бөлігін құрайды. Тарихи тұрғыдан Магнезия деп белгілі.
Manisa , historically known as Magnesia, is a city in Turkey's Aegean Region and the administrative seat of Manisa Province, lying approximately 40 km northeast of the major city of İzmir. The city forms the urban part of the districts Şehzadeler and Yunusemre, with a population of 385,452 in 2022.
Атауы мен этимологиясы
Тарихи тұрғыдан алғанда, қала Магнезия деп те аталды, және дәлірек айтқанда Магнезия ад Сипилум деп аталды, оны оңтүстікке салыстырмалы түрде жақын орналасқан Манеядрдан (Маеандр) ажырату үшін. Дәстүрлі көзқарас бойынша, "Магнезия" атауы аймақтың жазылған тарихының бастапқы кезеңінде Фессалиядан көшіп келген Магнетилер тайпасынан шыққан. Сонымен қатар, атаудың анадолиялық тілдермен байланысы да болған деген болжам бар, әсіресе хетт мұрағаттарында жасалған жазбаларға сүйене отырып. Бұл есім ежелгі және қазіргі грек тілінде Μαγνησία деп жазылады. "Магнезия ад Сипил" атауы қаланың үстінен көтерілетін Сипил тауына (Спил тауы) сілтеме жасайды. Магнезия римдік үстемдік кезінен бастап маңызды қалаға айналды, әсіресе б.з.д. 190 жылғы Магнезия шайқасынан кейін. Кейбір дереккөздерде осы жердегі елді мекенге қатысты "Сипил" немесе "Сипилум" атаулары да кездеседі, бұл тауға сілтеме және атаудың қысқартылған түрі. Плиний Ескі, басқа да дереккөздермен растай отырып, бұрын осы орында "Танталис" немесе "Тантал қаласы" деп аталатын өте танымал қала болғандығын айтады, оның қираған орындары оның заманында көрініс тапқан. Түрік билігі кезінде, аймақта Осман империясына дейін болған Бейлік құрған "Сархуан" бектерінің есімі, Маниса атауымен бірге, қала мен аймақ үшін ресми түрде қолданылды, және бұл Түркия Республикасының қазіргі кезеңіне дейін сақталды. "Маниса" атауының Осман түрік тіліндегі түрі (ماغниса) әдетте қазіргі кезде де қолданылады, бірақ қазіргі түрік тілінде "Мағниса" деп транскрипцияланған, бірінші буыны ұзын жазылуы да кейде кездеседі. Осман империясының алғашқы ғасырларында көптеген сұлтан ұлдары Манисада білім алды, және қала Түркияда әлі күнге дейін "шахзадалар қаласы" (Şehzadeler şehri) деп белгілі, бұл ерекше атақ тек Амасия және Трабзонмен ғана бөліседі. Ағылшын тіліндегі "магнезия" түбір сөзі, одан "магнит" және "магнетизм" және көптеген басқа туынды сөздер, сондай-ақ олардың көптеген басқа тілдердегі эквиваленттері, осы қаланың атынан шыққан болуы мүмкін.
Тарихқа дейінгі дәуір
Маниса аймағындағы тарихқа дейінгі кезеңнің іздері көп емес болғанымен, Батыс Анатолияның өткеніне жарық түсіретін екі қызықты жағдайды қамтиды. Біріншісі – Түркияның минералдық ресурстарды іздеу мемлекеттік органы МТА-ның 1969 жылы Манисаның Салихли ауданына жақын Синдел ауылында тапқан, елуден астам санды және шамамен б.з.б. 20 000 – 25 000 жылға датарланған қазбаланған іздер. Осы іздердің бір бөлігі бүгін Маниса мұражайында қойылған, ал олардың шыққан жері – Синделдегі ежелгі суреттер де бар. Хабарға сәйкес, Еуропалық комиссиямен бірлескен жоба арқылы Синдел Түркияның алғашқы геопаркіне айналады. Екінші жағдай – Манисадан солтүстікке қарай, Кыркағач ауданының орталығына жақын Йортан ауылында табылған, II Троямен (б.з.б. 3000–2500) бір дәуірдегі қабірлер. Осы қабірлерде байқалған ерекше жерлеу салты ғалымдарды Анатолияның тарихындағы «Йортан мәдениетін» анықтауға жетеледі, оның көптеген қырлары әлі зерттелмеген.
Луви, хет, фригия және лидиялықтар
Батыс Анатолияның орталық және оңтүстік бөліктері тарихқа әлі де толыққанды анықталмаған Лувиялық Арзава патшалығымен, болжам бойынша, оның тармақтарымен, сондай-ақ көршілес халықтармен және шамамен 1320 жылдан кейін Хетт империясының бағыныштылары ретінде енді. Сипилус тауының солтүстік беткейінде, Манисадан Тургутлуға қарай жолда орналасқан Кибеле ескерткіші, Кемалпашаның жанындағы Ниф тауындағы Мира патшасының тасқа қашалған бейнесі және көптеген клинопись тақтайшалары жергілікті билік иелеріне негізделген Хетт үстемдігінің және ықпалының батыс Анатолияда кеңеюінің маңызды дәлелдері болып табылады. Кибеле ескерткішінің өзі Хетт өнеріндегі жаңарудың бір қадамын көрсетеді, онда толық бейнеленген, жоғары рельефті тұлғалар сирек кездеседі. Б.з.б. бірінші мыңжылдықта аймақта "фригийліктер" және "маеондықтар" пайда болды, олар туралы айтылатын әңгімелер әлі де мифтермен араласып жатыр, соңынан лидиялықтар келді. Жергілікті билеуші Тантал, оның ұлы Пелопс, қызы Ниобе сияқты жартылай аңызға айналған тұлғалар, аймақ халқының үлкен бөлігінің өз жағалауларынан кетуі және бір дерек бойынша, қазіргі Италияда болашақ этрус өркениетін құруы – барлығы Сипил тауының айналасында шоғырланған, онда алғашқы қалалық қоныс орналасқан болуы мүмкін, және Лидиялық Мермнад әулетінің пайда болуына дейінгі кезеңге жатады. Тау Баукис пен Филемон туралы әңгімелердің географиялық орны болуы мүмкін деген пікір де бар, бірақ көптеген дереккөздер оны Нигде маңындағы қазіргі Кемерхисардағы Тианамен (Хетт Тувануа) байланыстырады. Б.з.б. VII ғасырдың басында, жаңадан құрылған Мермнад әулетімен лидиялықтар, қазіргі Маниса аймағын өз орталықтары етіп, Анатолияның көп бөлігін бақылауларына алды. Олар Манисадан белгілі бір қашықтықта орналасқан "Сфард" (Сард, Сардес, Сардис) астанасынан билік жүргізді. Олардың бізге жеткен астанасының қалдықтары бірнеше кезекті өркениеттердің іздерін біріктіреді.
Эллиндік, римдік және византиялық кезеңдер
Классикалық антикалық дәуірде римдіктер қаланы Магнезия ад Сипилум деп атаған. Бұл жерде б.з.д. 190 жылы Рим Республикасының әскерлері Селевкид патшасы Ұлы Антиохты Магнезия шайқасында жеңді. Магнезия ад Сипилум Рим билігі кезінде маңызды қалаға айналды, және Тиберийдің (б.з. 14 жылдан б.з. 37 жылға дейін Рим императоры болған) тұсында болған жер сілкінісінен дерлік қирап, аталған император тарапынан қайта жаңартылып, Рим империясы кезеңі бойы өркендеді. 1076 жылы Византия империясы 1071 жылғы Манзикерт шайқасынан кейін қаланы Селжұқтарға жоғалтты. 1097 жылғы Дорлеум шайқасында крестшілердің жеңісі Византия императоры Алексий I-ге Магнезияны қайтаруға мүмкіндік берді. Бұл Византия билігі кезінде маңызды аймақтық орталық болды, сондай-ақ 1204-1261 жылдар аралығындағы Никея империясының кезеңінде де маңызды рөл атқарды. Магнезияда императорлық монета айналымы, императорлық қазына орналасқан және 1261 жылы Константинополь қайта басып алынғанға дейін Никея империясының функционалдық астанасы болды. Никея дәуіріне қатысты бекіністердің қираған қалдықтары қаланың Византияның соңғы кезеңіндегі маңыздылығын көрсетеді, бұл фактіні 13 ғасырда жазған Византия тарихшысы Георгий Акрополит та атап өткен.
Түрік дәуірі (селжұқтар, сархандар және ерте Осман дәуірі)
XIV ғасырдың басында Магнезия аймағы түрік басқыншыларының шабуылдарына жиі ұшырады. Осман империясының Сарухан санжағының орталық қаласы ретінде, қала шаһзадалардың (тақ мұрагерлерінің) оқу орнына айналды және Осман сәулетінің көптеген мысалдарымен ерекшеленген империяның ең бай аймақтарының бірі болды. 1437 жылы Мұрад II бастаған дәстүр бойынша, Осман әулетінің он бес мүшесі, оның ішінде ең танымал екеуі – Мехмед II және Сүлеймен I, қаланың және оның қарастырылатын жерлерінің басқаруын 1595 жылға дейін он жетіге жуық үздіксіз кезеңде жүзеге асырды. Сарухан санжағы ресми түрде Анадолу әйялатына, оның орталығы Күтахияға тәуелді болғанымен, княздарға үкімет тәжірибесін алу үшін кең ауқымда автономия берілді. Бұл тәжірибе 1595 жылы, негізінен елді мекендердегі қауіпсіздіктің өсуіне (Джелали көтерілісінің бастауы) және сол жылы Маниса аймағының гүлденуіне ауыр соққы берген күшті жер сілкінісіне байланысты тоқтатылды. 1700 жылға қарай Манисада шамамен 2000 салық төлеуші және 300 вақф дүкені болды, қала мақта базарларымен және қаланың атымен аталатын былғары түрімен мәшһүр болды. Халықтың көп бөлігі қоныстануға және тұрақтандыруға көшті, ал қала шығыстан келген керуендер үшін соңғы бекет болды, ал Измирдің өсуі әлі бастапқы сатысында еді. Бірақ бұрынғы ғасырда Орландо сияқты ықпалды батыс саудагерлері, көбінесе Ценнетоғлу сияқты жергілікті соғыс басшыларымен (кейде Батыс Анатолияның ұзақ эфес дәстүріндегі алғашқылардың бірі ретінде еске алынады) келісімдер жасасқан, ол 1620 жылдары таратылған Осман әскерлері мен қарақшылардың үлкен тобын жинап, Маниса төңірегіндегі құнарлы жерлердің көп бөлігін бақылауға алды, нәтижесінде, коммерцияға бейім грек және еврей халқы порты қаласына қарай көшуді бастады.
Соңғы Осман Мәнісесі
1595 және 1836 жылдар аралығында Сарухан (Маниса) санжағы, Осман сұлтандарының билігінде болған кезеңдегідей, Анадолы әйялетіне қарасты болды. 1836 мен 1867 жылдар аралығында қала және оған бағынышты аймақ, қысқа ғұмырлы Айдын әйялетінің құрамына енді, ол 1867 жылғы әкімшілік реформалар нәтижесінде вилаятқа айналды. Осы кезеңде Саруханның (Маниса) тіпті 1845–1847 жылдар аралығында «Сарухан әйялеті» деген атаумен жеке әйялеті болды. Сарухан санжағына қарасты провинцияның орталығы бастапқыда Айдын қаласы (1827–1841 және 1843–1846) болды, кейін Смирнаға (1841–1843, 1846–1864) көшірілді. Маниса Осман империясында теміржол құрылысының басталуынан үлес алған алғашқы қалалардың бірі болды, атап айтқанда, 1863 жылы Смирнадан салына бастап, 1866 жылы Манисаға бағынышты Касабаға жеткен Смирна-Касаба теміржолы арқылы. Бұл теміржол сол кезде Осман империясы аумағында салынған үшінші және қазіргі Түркия аумағында аяқталған бірінші теміржол еді. Смирнадан Касабаға дейін тікелей, шамамен елу шақырымдық жолмен салынбаған, керісінше, құрылысы Измирден солтүстік-батысқа қарай, оның Каршыяка қалашығының құрылысына үлкен үлес қосып, Менменнен бастап шығысқа бұрылып, бұрынғы санжақты және қазіргі Маниса провинциясының орталығын кесіп өтіп, Касабаға (қазіргі Тургутлу) солтүстік жағынан қосылды. Алғашқы концессия жергілікті ағылшын кәсіпкері Эдвард Прайске берілді, ол компанияны құрып, теміржолды салдырды. Осы компания 1872 мен 1875 жылдар аралығында теміржолды Касабадан алыс жатқан Алашехирге дейін шығысқа қарай ұзартты. 1888 мен 1890 жылдар аралығында Манисадан солтүстікке қарай Сомаға, Манисаның тағы бір бағынышты аймағына жететін теміржол құрылысы жүргізілді. Прайс 1893 жылы желінің барлық бөлігін франко-бельгиялық Compagnie Internationale des Wagons Lits компаниясына сатты, ол 1896 жылы Афионқарахисарға, ал 1912 жылы Бандырмаға дейін ұзартты. 1934 жылы жас Түркия Республикасы теміржолды мемлекеттік меншікке алды, бұл 1920 жылдары басталған Түркия теміржолдарына қатысты жалпы үрдістің бір бөлігі болды.
20 ғасыр
Жас түрк революциясынан (1908) кейін жергілікті грек қауымы, жергілікті британдық елшінің атап өткеніндей, кең ауқымды бойкотқа ұшырады. Маниса қаласы 1919 жылы 26 мамырда Грек-Түрік соғысы (1919-1922) кезінде грек әскері тарапынан уақытша басып алынды, бірақ 1922 жылы 8 қыркүйекте түрік әскері оны қайта басып алды. Шегінетін грек әскері қаланы өртеп жіберді. Грек әскерінің шегінуі кезінде Манисаның тоқсан пайыздан астамы күйдірілген жер саясатының бөлігі ретінде қиратылды. Сол кезде Константинопольдегі АҚШ вице-консулы Джеймс Лодер Парк, грек әскерінің эвакуациясынан кейін бірден қираған аймақты аралап шығып, Смирнаның айналасындағы қалалар мен қалашықтардағы жағдайды былайша сипаттады: "Магнезия – 10 300 үй, 15 мешіт, 2 монша, 2278 дүкен, 19 қонақ үй, 26 вилла [қиратылды], жартылай дерлік өртпен жойылды". Патрик Балфур, 3-ші барон Кинросс былай деп жазды: "Тарихи қасиетті Маниса қаласындағы он сегіз мың ғимараттың небары бес жүзі ғана қалды". Маниса қайта құрылып, 1923 жылы жаңа Түрік Республикасының құрамында Сарухан провинциясының орталығы болды. 1927 жылы провинцияның аты, қаланың атымен бірге, Маниса болып өзгертілді.
"Magnesia almost completely wiped out by fire 10,300 houses, 15 mosques, 2 baths, 2,278 shops, 19 hotels, 26 villas [destroyed]." Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross wrote: "Out of the eighteen thousand buildings in the historic holy city of Manisa, only five hundred remained." Manisa was rebuilt and became the centre of Saruhan Province in 1923 under the new Turkish Republic. The province's name was changed to Manisa, as was the city itself, in 1927.
Климат
Манисада Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелуі: Csa, Треварта климаттық жіктелуі: Cs) – ыстық, құрғақ жаздары және қысқа, суық, бірақ ылғалды қыстары бар. Манисадағы жаз батыс көршісі Измирге қарағанда ыстық, ал қыс ішкі аймақта орналасқандықтан суық болады. Қар жауу жиі кездеспесе де, көбінесе қыстарда қар жиналады, 1945 жылғы қаңтарда қардың максималды тереңдігі 44 см тіркелді. Метеорологиялық жазбалар 1930 жылдан бастау алды. Ең жоғары температура 2007 жылғы шілдеде 45,5 °C, ал ең төменгі температура 1942 жылғы қаңтарда 17,5 °C болды.
Ас мәзірі
Манисаның асханасы әртүрлі кебаб түрлерімен мәшһүр. Маниса кебабы – ұсақталған сиыр және қой еті қосылып дайындалатын шиш кебабтың бір түрі. Ол кесілген лаваштың үстіне, грильде пісірілген қызанақ пен бұрышпен, сонымен қатар пияз салатымен беріледі. Соңында, ерітілген май мен сумақ себіледі. Оны йогуртпен де қосып жеуге болады.
Денсаулық
Ауаның ластануы мұндағы кезеңдік проблема.
Сәулет ескерткіштері
XVI ғасырдағы Сұлтан мешіті Сүлейменнің анасы Айше Хафса Сұлтан үшін салынған. Оның құрметіне жыл сайын наурыз айында осы мешіттің ауласында «Месир пастасы» (Месир Макуну) фестивалі өткізіледі. Бұл фестивальге түрлі дәмдеуіштер қосылған, қант тәрізді пастадан жасалған «Месир пастасы» арқылы денсаулықты, жастықты және қуатты қайтаруға болатыны айтылады. Бұл оқиға халықтың жиналуымен қатар, еліміздің танымал тұлғаларының да қатысуымен өтеді. Мешіт үлкен діни кешеннің бір бөлігі болып табылады, оның ішінде «дарüşşifa» ауруханасы ерекше көзге түседі. Психикалық ауруларға маманданған бұл медициналық орталық 20 ғасырдың басына дейін қызмет еткен, содан кейін сол аумақта жаңа ғимараттар салынды. Түркияда психикалық денсаулық сақтауға маманданған екі институттың ғана Стамбулдың Бакиркёй және Маниса аудандарында орналасқандығы, ел ішінде Манисалықтардың мінезіне байланысты әдепті әңгімелерге себеп болды. XX ғасырдың ерекше тұлғаларының бірі – Ахмет Бедеви, «Маниса Тарзаны» атанған адам, қаланың символына айналып, Түркия бойынша қоршаған ортаны қорғау туралы хабар таратуға үлес қосты. Ол әсіресе 1960 жылдардан бастап Маниса және оның төңірегінде мыңдаған гектар жерге ағаш отырғызу жұмыстарының бастамасы болды. XVI ғасырдағы Мурадие мешітін ұлы сәулетші Мимар Синан (және Седефкар Мехмед Аға аяқтады) салған, ал «Мурад Бей медресесі» қазір Манисаның археологиялық мұражайына айналдырылған. Маниса әр қыркүйек айында Жүзім фестивалін тойлайды, онда жүзімнің мол өнімі мерекеленіп өтеді. Жүзімдіктер қаланы қоршап тұр, Измирге экспортталатын құрғақ жемістерді және шарап жасауға қажет жүзімді қамтамасыз етеді.
Қазіргі Маниса
Маниса және оның бірқатар тәуелді аудан орталықтары соңғы онжылдықтарда өнеркәсіптік өндіріс базасын қалыптастыруға қол жеткізді, бұл бастапқыда және үнемі ғасырлық ауқымды ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және оған байланысты салалар (ұн және зәйтүн майы, негізгі тоқыма, тері тауарлары, ауыл шаруашылығы құралдары мен жабдықтары, мақта тазалау) арқылы қолдауға ие болды. Зәйтүн, жаңғақ және бадам өсіру Манисаның маңызды ауыл шаруашылығы салаларының бірі болып табылады. Губернаторлықтың жариялаған мәліметтеріне сәйкес, 2007 жылы Маниса облысындағы 5,502 компанияның ішінде 694-і сертификатталған өнеркәсіптік кәсіпорындар болып табылады және олар барлығы 44,449 адамды жұмыспен қамтыған. Осы 694 кәсіпорынның ішінде Маниса орталығы 238 өнеркәсіптік өндіріспен айналысатын кәсіпорынмен көш бастап тұр, ал Түргутлу (125 өнеркәсіптік кәсіпорын), Ахисар (100), Салихли (78) орталықтары одан тікелей бәсекелесіп, Саруханлы (33), Алашәһир (30), Кула (28), Демирчи (20) және Сома (17) орталықтары олардан кейін келеді. Маниса компанияларының негізгі өнеркәсіптік салаларына азық-түлік өнімдерін өндіру (196 компания), құрылыс материалдарын өндіру (114), металл бұйымдарын өндіру (85), сондай-ақ тоқыма және киім өнеркәсібі (46) және мақта тазалау (43) кіреді. Ең көп жұмыс күші электроника/электр құралдары, азық-түлік және құрылыс салаларында шоғырланған. 1980 жылдары түрік тұтыну электроникасы және ақ тауарлар өндірушісі Vestel-дің Манисаны өндірістік база ретінде таңдауы қазіргі деңгейдегі дамуға маңызды серпін берді. Бүгінде Манисаның экономикалық қызметі тек бір компаниямен шектелмейді. Маниса 2004 жылы шамамен 200 миллион АҚШ доллары көлемінде шетелдік тікелей инвестицияларды (ШТИ) тартқан. Итальяндық Indesit, неміс Bosch, британдық Rexam және британдық Imperial Tobacco сияқты белгілі компаниялар Манисаға инвестициялар салған. 2004/2005 жылдары Маниса FDi журналының жыл сайынғы дауыс беру нәтижесі бойынша 200 үміткердің ішінде Еуропаның ең тиімді қаласы деп таңдалды, оның кеңсе және өнеркәсіптік жалдау бағасының өте төмендігі және бәсекеге қабілетті еңбек құны ерекше атап өтілді. 2006/2007 жылдары Маниса 89 еуропалық қаланың арасында Еуропадағы ең жақсы экономикалық әлеует санатында жеңімпаз атанды, сондай-ақ Оңтүстік Еуропаның болашақ қаласы (Түркия бойынша жеңімпаз) және ең тиімді еуропалық қала санатында екінші орын алды. Қаланың Манисаспор деген футбол командасы бар, ол Суперлигада қызыл және ақ түстерде (үй стадионында) және қара және ақ түстерде (қонақ стадионында) ойнайды. Манисаспордың үй стадионы – Маниса 19 Мамыр стадионы.
Халықаралық қатынастар
Соңғы жылдары шетелдік қоғамдық пікірді хабардар ету мақсатымен көптеген зерттеулер жүргізілді. Осы мақсатта, Маниса мәдениеті, өнері және туризм қауымдастығы (MAKSAT) жүзеге асырып жатқан «Тарих және өркениеттердің кездесу орны: Маниса» жобасы аясында www.manisahistory.com веб-сайты таратыла бастады.