Кіріспе

Поляк мәдениетін қабылдау немесе таңу

Полякшалау немесе Полякшалау (polonizacja) – поляк мәдениетінің элементтерін, әсіресе поляк тілін қабылдау немесе таңу. Бұл Польша бақылауындағы немесе оның ықпалындағы аумақтардағы поляк емес халықтар арасында тарихи кезеңдерде болған. Басқа мәдени ассимиляция мысалдары сияқты, полякшалау ерікті немесе мәжбүрлі болуы мүмкін. Бұл поляк тілі мен мәдениеті үстемдік құрған немесе оларды қабылдау бедел мен әлеуметтік мәртебеге әкелетін аймақтарда, мысалы Рутения және Литва аристократиясы сияқты, ең айқын байқалды. Саяси билік полякшалауды әкімшілік тұрғысынан, әсіресе Екінші Польша Республикасы кезінде және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ілгерілетті. Полякшалауды мәдени ассимиляцияның мысалы ретінде қарастыруға болады. Бұл көзқарас Польша-Литва одағының (1569–1795 жж.) кезінде кеңінен қолданылады, онда русь және литвалық жоғарғы топтары поляк мәдениетін қабылдап, осы өткелдің саяси және қаржылық пайдасын, сондай-ақ өздерінің мәдени институттарына, әсіресе православие шіркеуіне, әкімшілік қысымды батысқа қарай тартты. Рим-католик (және аздаған протестанттық) дініне өту процестің ең маңызды бөлігі болды. Сол кезде русь халқы үшін поляк мәдениетін қабылдау және католик болу шамалы ерекшеседі. Православие шіркеуінің әлсіреуі белорус және украин халқының ең қатты наразылығын тудырды. Ал литвалықтар, көбінесе католик болғандықтан, ұлттық мәдени ерекшеліктерін жоғалту қаупіне тап болды, бірақ бұл 19 ғасырдың ортасында литвалық ұлттық қайта жаралуға дейін литвалықтардың көпшілігі үшін түсініксіз болды. 20 ғасырдың соғыстар аралық кезеңіндегі Польша үкіметінің полякшалау саясаты да екі жақты болды. Олардың кейбіреулері аймақтық үстемдікке ұмтылған басқа еуропалық державалардың (мысалы, германизациялау, русификациялау) күштеп ассимиляциялық саясатына ұқсас болды, ал екіншілері өздерінің қоғамдарында ана тілі мен мәдениетінің рөлін арттыруға ұмтылған елдердің саясатына ұқсас болды (мысалы, мадьяризациялау, руманизациялау, украинизациялау). Поляктар үшін бұл поляк ұлттық ерекшелігін қайта құру және білім беру, дін, инфрақұрылым және әкімшілік салаларындағы поляк мұрасын қайтару болды, олар Ресей, Пруссия және Австрия-Мажарстан империяларының ұзақ мерзімді шетелдік оккупациясы кезінде зардап шекті. Алайда, Польшаның жаңадан құрылған халқының үштен бірі поляк емес болғандықтан және көптеген адамдар өздерінің ұлттық ұмтылыстары Польша тарапынан толыққанды жүзеге асырылмағанын сезінгендіктен, осы халықтың үлкен бөлігі оларды ассимиляциялауға бағытталған саясатқа әртүрлі деңгейде қарсылық көрсетті. Ел басшылығының бір бөлігі мемлекеттің ұзақ мерзімді этникалық және мәдени біртектілігіне баса назар аударды. Алайда, поляк тілін әкімшілікте, қоғамдық өмірде және әсіресе білім беруде қолдану күштеп біркелкілендіру әрекеті ретінде қарастырылды. Мысалы, этникалық украиндықтар тұратын аймақтарда поляк билігінің православие және украин грек-католик шіркеуінің ықпалын шектеуге бағытталған әрекеттері қосымша наразылық тудырды және діни полякшалаумен тығыз байланысты деп саналды.

Ортағасырлық Польша

12-14 ғасырлар аралығында Польшаның көптеген қалалары қаланың дамуы мен саудасын дамытқан Магдебург құқықтарын қабылдады. Бұл құқықтар көбінесе патшаның көшіп келгендердің келгеніне орай берілетін. Олардың кейбіреулері, әсіресе гректер мен армяндар сияқты, үлкен қауымға бірікті, сол жерге қоныстанған саудагерлер де солардың қатарында болды. Олар поляк мәдениетінің көптеген ерекшеліктерін қабылдады, бірақ православие дінін сақтап қалды. Орта ғасырлардан бастап, Батыс әсерімен Польша мәдениеті Шығысқа таралып, мәдени ассимиляцияның ұзақ процесін бастады.

Литва Ұлы Герцогтығы

Литваға поляктар екі елдің одақтасуынан бұрын-соңды келген. Германиядағы францискандарға жазған хатында Ұлы князь Гедимин солардан самогит, русин немесе поляк тілінде сөйлейтін монахтарды жіберуді өтінді. Басқа дереккөздерде поляк құлдары балаларды күтіп-бағушылар мен тәрбиешілер ретінде аталған. Бұл поляктардың, әрине, соғыс тұтқындары мен олардың ұрпақтарының бар екендігін көрсетеді. Польшаның ықпалы Крево одағынан (1386) кейін едәуір артты. Литваның ұлы князі Жогайлаға поляк тажы ұсынылды және ол Владыслав II Ягило болды (басқару 1386-1434). Бұл Литваның ақсүйектігін біртіндеп поляктандырудың басталуы болды. Ягило пұтқа табынушы литвалық жерлерге көптеген шіркеулер салдырды және оларға кеңпейілділікпен жерлерді берді, жерлер мен лауазымдарды католиктерге берді, қалалар мен ауылдарды қоныстандырды және ең үлкен қалалар мен қалаларға поляк нұсқасында Магдебург құқықтарын берді. Литваның дворяндары поляк дворяндары сияқты артықшылықтарға ие болды. Литвалық отбасылардың 47 отбасы 45 поляк отбасысына асырап алынып, поляк гербімен марапатталды. Литва поляк саяси шешімдері мен институттарын қабылдады. Воеводалар мен кастеляндардың лауазымдары пайда болды, ал ел воеводтар мен повяттарға бөлінді. Сондай-ақ, поляк үлгісіне сай, Сейм деп аталатын ақсүйектердің өкілдігі болды. Алайда, Польша Сейміне қарағанда, магнаттар шешуші дауыс берді, ал кіші және орта дворяндар тек магнаттар кеңесінің шешімдерін мақұлдады. XV ғасырдың соңынан бастап литвалық және поляк магнаттарының арасындағы некелер жиілей бастады. Бұл литвалықтарды поляк мәдениетіне жақындата түсті. Бірінші осындай неке 1478 жылы Алекна Судимантайтис пен оның қызының арасында болды. Польшаның ықпалы Люблин одағына дейінгі кезеңде күшейді. Литваның саяси және экономикалық жүйесін Польшаға ұқсату үшін патша сарайында шаралар қабылданды. Польша үлгісіне негізделген "Volok Reform" (Волок реформасы) жүйесін енгізу маңызды қадам болды. Реформаны поляк, негізінен, Мазовиядан келген мамандар енгізді, олармен бірге pl. Влока - поляк жерінің өлшемі (русиниялық волок), Литвада жер өлшеміне негіз болды. Сонымен қатар, польшалық жер көлемі мен қашықтығы, сондай-ақ фолварк пен үш егістік жүйесіне негізделген шаруашылық моделі енгізілді. Реформация кезінде латын тілі литвалықтардың тілі болуы керек деген дауыстар көтерілді, себебі екі тілдің жақындығы және литвалық дворяндықтың римдіктерден шыққандығы туралы аңыз бар. Алайда бұл ниет сәтсіз аяқталды және латын тілі ешқашан Польшаның корольдік орнына жетпеді. Керісінше, поляк тілі тез арада ресми тілдің орнын басып алды. XVII ғасырдың басында сеймиктердің нұсқаулары мен қаулылары поляк тілінде жазылды. 1620-1630 жылдары литвалық метрика кітаптарында поляк тілі русиан тілінің орнын басып алды. 1697 жылы Сейм Ресейдегі барлық ресми іс-әрекеттерде русин тілін поляк тілімен ауыстыру туралы қаулы қабылдады. Бұл бұрыннан қалыптасқан жағдайды бекітті. Поляк тілінен басқа латын тілі литвалық канцлерлік құжаттарында католик шіркеуі, Магдебург заңындағы қалалар, Ливония және шетелдіктерге қатысты қолданылған. XVI ғасырдың басында поляк тілі литвалық магнаттардың негізгі тілі болды. Келесі ғасырда оны жалпы литвалық дворяндар қабылдады. Тіпті Жемаитияның ақсүйектері XVII ғасырда поляк тілін қолданған. XVIII ғасырдың басында поляк тілі Ұлы княздіктің бүкіл дворяндары – литва, русин, неміс және татар тілдеріне айналды. Поляк тілі қоғамның басқа да топтарына: дін қызметкерлеріне, қала тұрғындарына, тіпті шаруаларға да тарады. Тілдік поляндану әрқашан мемлекеттік немесе этникалық мағынада толық поляндануды білдірмейді. Литваның дворяндары поляк дворяндарымен бірігіп, бір саяси мемлекет ретінде, артықшылықтар, бостандық және теңдікке ие болды. Осы мағынада олар өздерін жиі "поляк ақсүйектері" немесе тікелей "поляктар" деп атаған. Сонымен қатар, литвалықтардың федерация мемлекетіндегі ұлттық жекелігін қорғау және сепаратизм өте күшті болды. Литваның ақсүйектері Ұлы Герцогтіктің заңдары, дәстүрлері мен рәміздеріне қатты берік болған. Сонымен қатар, литвалықтардың жекелігін Литвада қоныс аударған этностық поляк отбасыларының мүшелері де қорғады.

Дін мен білім

Польша мәдениетінің таралуы Католик шіркеуі арқылы жүзеге асты. Литвадағы діни қызметкерлердің көпшілігі поляктар болды, олар поляк ұрпағынан шыққан немесе Литваға қоныс аударған поляк отбасыларынан туғандар еді. Вильнюстің 123 белгілі канонының тек жартысынан сәл астамы (66) этникалық литвалықтар еді, ал қалғандарының көпшілігі поляк текті болған. Шіркеудің рөлі маңызды болды, себебі оның білім беруде монополиясы болды. 1550 жылға қарай Самогития епархиясында 11 мектеп, ал Вильнюс епархиясында 85 мектеп ашылды. 1528 жылы Вильнюс епархиясы діни мәтіндерді оқыту поляк және литва тілдерінде жүргізілуі керек деген жарлық шығарды. Латын тілі тек поляк тілінде оқытылды, сондықтан бұл тілді білмейтін балаларға алдымен поляк тілі үйретілді. Литвалықтар оқу үшін Краковқа барып, 1409 жылы теология профессоры Ұлы Герцогтіктен келген студенттер үшін жатақхана ашты. Барлығы 1430 мен 1560 жылдар аралығында Краковта 366 литвалық студент оқыды. 16 ғасырда Литвадан келген студенттер Краковқа поляк тілін жетік меңгерген күйде келді. 1513 жылы литвалық студенттер университет алдында Мазовиядан келген әріптестерінің қарапайым поляк тілінде сөйлеуін қысымға алды деген айып тағылды. Польша тілі русин және литва тілдеріне қарағанда, латын тілінің ықпалымен қалыптасқан сөздік қорының арқасында абстрактілі ойларды жеткізуге қолайлы болды. Сонымен қатар, русин тіліне жақындығы оны қабылдауды оңайлатты. Реформация бір жағынан литва тіліндегі әдебиеттің дамуын жеделдетті, екінші жағынан поляк тілінің одан да жылдам таралуына себепкер болды. Кальвиншіл магнат Миколай "Қара" Радзивилл литвалық кальвинистер пайдалануы үшін Библияның поляк тіліне аудармасын Брест қаласында жариялады.

Патшалық соты

Польша тілі мен мәдениетінің таралуының екінші маңызды арнасы корольдік және ұлы герцогтық сарайлар болды. 1447 жылдан кейін Вильнюстегі ұлы герцогтық сарай тек қысқа мерзімге ғана жеке болды. Бірақ тіпті сонда да поляк ықпалы зор болды. Ұлы герцог Витаутас латын кеңсесін басқару үшін поляк хатшыларын пайдаланды. Краков сарайында патшамен бірге Литваға сапарлаған поляктар басымдық құрды. Сондықтан сарайға қосылған литвалық ақсүйектер поляк мәдениетінің күшті ықпалына ішкі тілекке келді. Казимир Ягеллон литва тілін білген соңғы ұлы герцог болды. Зигмунт Август тұсында литвалық элитамен хат алмасу көбінесе поляк тілінде жүргізілді, себебі Литвада латын тілін білу деңгейі жеткіліксіз болды.

Русен жерлері

Варнаның Владыслав III, 1434-1444 жылдары билік құрған, Иогайланың мұрагері, дініне қарамастан барлық русь ақсүйектерінің артықшылықтарын кеңейтті және 1443 жылы православие шіркеуін Рим католиктерімен теңестіретін бұйрыққа қол қойды, осылайша православие дінбасыларымен қарым-қатынасты жақсартты. Бұл саясат келесі патша Казимир IV Ягеллонның тұсында да жалғасты. Дегенмен, поляк мәдениетінің кеңеюі жалғасты, себебі русь ақсүйектері батыс мәдениетінің сәніне және поляк саяси құрылымына қызығушылық танытты, онда магнаттар жерлердің және олардың кең иеліктеріндегі шаруалардың шексіз билеушілері болды. 1569 жылғы Люблин одағында Литва Ұлы Княздығының басқаруындағы украин жерлері Польша Корольдігінің құрамына берілді, осылайша поляк мәдениеті мен тілінің тікелей ықпалына ілесіп қалды. Киев және Брацлав воеводшаларының украин жерлері тым сирек қоныстанғандықтан, көбінесе Волыньнен, сондай-ақ орталық Польшадан көптеген қоныс аударушылар келді. Мұның бір себебі – жергілікті жерде крепостнойлық құқық енгізілмегендігі болды. Қоныс аударушылардың арасында шағын ақсүйектер де болды. Русь ақсүйектері, литвалықтар сияқты, сол кезде гүлденген поляк мәдениетіне тартылды. Олардың көпшілігі поляк тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдап, тіпті католик дініне ауысты. Православие шіркеуі мен русь тіліне адал болғандар үшін де поляк саяси бірегейлігі маңызды болды, себебі олар шляхта – билеуші, ерекше құқықтары бар элитаның құрамына кіруге ұмтылды. Сол кезде "gente Ruthenus, natione Polonus" (русь дінінің поляктары) деген түсінік пайда болды. Бұл русь жоғары тобының русь мәдениетінен, дәстүрлерінен және православие шіркеуінен бас тартуына әкелді. 1596 жылғы Брест одағы, православие дінбасылары мен Мәскеу патриархаты арасындағы байланысты үзуге бағытталған, грек-католик шіркеуін құрды, бұл русь халқын поляк мәдениетінің күшті ықпалына ұшыратты. Бұл одақ Польша билігі тарапынан қолдау тапты. Одақтың өзінен басқа, одақтың латыншалануы поляктандырудың бір бөлігі болды. Одақ русь жерлерінде Рим-католик шіркеуінің таралуымен бірге жүрді. Литва Ұлы Князьдерінің XIV және XV ғасырларда Рим-католик шіркеуінің епархияларын құрған. Люблин одағынан кейін русь магнаттары иезуит мектептерін ашты. Сангушко, Вишневецки және Кисиль сияқты русь магнаттары бірнеше буын бойы мәдени поляктандыруға қарсылық көрсетті, Острогскийлер отбасы ең көрнекті мысалдардың бірі болды. Польша мемлекетіне адал болып, магнаттар, Острогскийлер сияқты, ата-бабаларының дінін сақтап, православие шіркеуін мектептер ашу, русь тілінде кітаптар басып шығару (дүниедегі алғашқы төрт кириллицалық кітап 1491 жылы Краковта жарық көрді) және православие шіркеулерінің құрылысына көмектесу арқылы жомарт түрде қолдады. Алайда, олардың қарсылығы әр буынмен бірге бірте-бірте әлсіреп, русь элитасының көбі поляк тілі мен католицизмге бет бұрды. Бірақ, білім беру жүйесінің көп бөлігі полякшаланғандықтан және ең жомарт қаржыландырылатын мекемелер Рутенияның батысында орналасқандықтан, русь жергілікті мәдениеті одан әрі құлдырады. Польша Рутениясында әкімшілік құжаттардың тілі біртіндеп поляк тіліне қарай өте бастады. XVI ғасырға қарай Рутениядағы әкімшілік құжаттардың тілі ескі шіркеу славян тілінің, русь тілінің және поляк тілінің ерекше қоспасы болды. Араласуда поляк тілінің ықпалы біртіндеп өсіп, русь тілінің фонетикасымен үйлесімдеген поляк тіліне ұқсас болды. Рутения мен Польшаның толық бірігуі жақын болды.

Корольдік Пруссия

Тевтон дәуірінен бастап прус элитасы мен әкімшілігінің тілі неміс тілі болды. Польша патшалығына қосылғаннан кейін де бұл өзгермеді. Тек 16 ғасырдың басынан бастап поляк тілінің рөлі күшейе бастады. 1527 жылдан бері ірі қалалардың өкілдері, кейбір кеңес мүшелері неміс тілін білсе де, поляк тілін қолданатынына шағымданып келді. 1555 жылы Гнезно каноны Пруссия Сеймінде аудармашысыз поляк тілінде сөз сөйледі. 16 ғасырдың екінші жартысында корольдік жарлықтар поляк тілінде жарияланды, Ландтагтағы пікірсайыстар поляк тілінде өтті. Ірі прус әулеттері өздерінің фамилияларын полякшалады: Байсендер – Бажиньски, Земхендер – Цема, Дамераулар – Дзялыньски, Мортангендер – Мортенски, Клейнфельдтер – Крупоцки.

Бөлімдер (17951918)

Поляк мемлекеті болмаған кезеңде полякшалау да орын алды, Польшаны бөліскен империялар полякшалаудың бұрынғы табыстарын жоюға немесе поляк жекелігін ауыстыруға және поляк ұлттық тобын жоюға бағытталған саясатты қолданды. Полякшалау Пруссия бөлісінің алғашқы жылдарында болды, онда Културкампф кезінде Рим католиктерінің қуғынға ұшырауына жауап ретінде, поляк көпшілігі тұратын аймақтардағы неміс католиктері өз еріктерімен поляк қоғамына еніп, Пруссияның шығыс провинцияларындағы шамамен 100 000 неміске әсер етті. ), Митрофан Довнар-Запольский (1926). Парадоксалды жайт, поляк этникалық аумағының шығысқа қарай жылжуы (осы жерлерде) және поляк этникалық аймақтарының өсуі Литва мен Беларусьде поляктарға қарсы ең күшті ресейлік шабуыл кезінде орын алды. Бұған себептердің бастысы ретінде Рим католик шіркеуінің қызметі, ірі қалалардың (Вильна, Ковно) осы жерлерге тигізген мәдени әсері, XIX ғасырғы Вильна білім беру округінің (1820 жылдарға дейін) қызметі, жергілікті әкімшіліктің, 1863-1864 жылғы қаңтар көтерілісіне дейін жергілікті поляк немесе поляктанған ақсүйектермен бақыланатын қызметі, XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың басына дейінгі құпия (поляк) мектептері (tajne komplety) айта келеді, полякшалау Александр I либералды билігі кезінде, әсіресе поляк зиялыларының күш-жігері арқасында күшейді, олар 1802-1803 жылдары Вильна академиясынан құрылған Вильнюс университетін (Schola Princeps Vilnensis) ұйымдастырды, оны кеңейтіп, жаңа атауымен – Вильна императорлық университеті (Imperatoria Universitas Vilnensis) – ең жоғары императорлық мәртебе берді. Университет ректорлары қызметін атқарған поляк зиялылары – Иероним Стройновский, Ян Снядецкий, Шимон Малевский, сондай-ақ оларды бақылаған Чарторискилердің еңбегінің арқасында университет поляк патриотизмі мен мәдениетінің орталығына айналды; және ауданның жалғыз университеті ретінде осы кең аймақтан келген барлық ұлттардың жас ақсүйектерін тартты. Уақыт өте келе университеттегі дәстүрлі латын тілі жойылды және 1816 жылға қарай оның орнына поляк және орыс тілдері енгізілді. Бұл өзгеріс беларусь және литваның орта мектептерінде де латын тілінің дәстүрлі қолданылуын әсер етті және көрсетті, өйткені университет осы мектептерге мұғалімдердің басты көзі болды. Сонымен қатар, университет оқулықтарды іріктеуге жауапты болды және тек поляк тіліндегі оқулықтар ғана басылып, қолдануға рұқсат етілді. Сондай-ақ, полякшалау тенденциясы (жасырын) орыс және шығыс православиелік тенденциялармен толықтырылды. Бұл тенденциялардың нәтижелері бұрын поляк емес аумақтардағы этникалық санақтарда жақсы көрінеді. Польшаның Ресейден бөлінуге бағытталған қараша көтерілісінен кейін императорлық саясат кенеттен өзгерді. XIX ғасырда бұрынғы ғасырлардағы полякшалау тенденциясы сол кездегі «полякқа қарсы» русификация саясатымен күшті қарсылыққа тап болды, екі тараптың да уақытша табыстары болды, мысалы, 1850 жылдардың ортасында және 1880 жылдары полякшалаудың өркендеуі және 1830 жылдары мен 1860 жылдары русификацияның күшеюі. Шығыс және батыс аумақтарды поляктандыру (орыс және неміс бөлістері) поляктардың үкіметке ықпалының үнемі төмендеуі кезінде жүзеге асты. Польшаның бөлінуі сол аймақтарда поляк тілі мен мәдениетінің жалғасуына нақты қауіп төндірді. Поляк мәдениетінің жағдайы бірте-бірте нашарлады.

Литва және Беларусь жерлері

Литовка Ұлы Герцогдығының аумағында күрделі тілдік жағдай қалыптасты. Польша тілінде сөйлейтіндер поляк тілінің "Креси" нұсқасын (солтүстік шекара диалектісі) қолданды, ол архаикалық поляк тілінің ерекшеліктерін, сондай-ақ белорус тілінің көптеген іздерін және литва тілінің кейбір ерекшеліктерін сақтады. Тіл білімі мамандары шіркеу және мәдени қызметте қолданылатын ресми тіл мен қарапайым халықтың сөйлеуіне жақын тілді ажыратады. Вильнюс аймағының маңызды бөлігіндегі тұрғындар негізінен поляк тілінен, сондай-ақ литва, орыс және еврей тілінен әсер алған белорус тілінің нұсқасын қолданды. Бұл тіл "жай сөйлеу" (mowa prosta) деп аталды және көптеген адамдар оны поляк тілінің диалектілік түрі деп есептеді. Шындығында, ол мәдени шекарадағы диалектілердің арасындағы тіл ретінде қызмет еткен "аралас тіл" болды. Бұл тіл литва халқының прогрессивті славяндануына жол ашты. Славян тіліндегі аралас тілді білу литвалықтарға поляк, орыс немесе белорус тілінде сөйлейтін славян көршілерімен қарым-қатынас жасауды жеңілдетті. Польша тілінің тартымдылығы мен мәдени беделі және шіркеуде кеңінен қолданылуы осы процестің жалғасуына және поляк тілінің толық қабылдануына әкелді. Белорусь халқы арасында поляк тілінің қолданылуы ресми қарым-қатынастармен шектелді, ал үйде жергілікті тіл әлі де қолданылып келді. Нәтижесінде, литва тілі поляк тілінің қысымынан белорус тіліне қарағанда жылдам қысқарды. Бұл литва және белорус тілдерінің арасында поляк тілінің шоғырланған аймағының қалыптасуына әкелді, оның орталығы Вильнюс болды. Біраз уақыттан кейін, әсіресе Вильнюс аймағында, поляк тілін білмеу – мәдени сауатсыздық деп есептелді. Салтанатты жағдайларда поляк тілінде сөйлеу қабылданды. Бұл жай сөйлеудің қолданылуын күнделікті жағдайлармен шектеді және оған, сондай-ақ белорус тіліне жұмыс тілі ретінде, қарғыс айтуға және эмоционалдық, асығыс сөйлеуге деген жеңілсіздік сезімін тудырды. Белорусь аумақтарында полякшалау процестері орыс билігінің католик шіркеулеріне қарсы күресімен күшейді. Униат шіркеуінің таратылуы және православиеге мәжбүрлеп көшу жергілікті қауымның қарсылығын тудырды. Ресей билігі "поляк діні" деп аталатын католик шіркеуін "орыс діні" деп аталатын православие шіркеуіне қарсы қойды. Нәтижесінде, өзін "поляк" деп атау "католик" деп атаумен тең болды. Латын тілінен кейін поляк тілі құдайға сыйынғанда қолданылатын екінші тіл болып саналды, сондықтан оны орыс немесе жергілікті тілдерге ауыстыруға жасалған әрекеттер жергілікті халықтан қарсылық кездестірді. Польша тілі мен мәдениетінің, сондай-ақ поляк ұлттық санасының таралуына жоғары топтардың арасында ғана емес, кедейленіп, әлеуметтік жағдайы төмендеген дворяндардың арасында да таралуы ықпал етті. Олардың өкілдері поляк тілімен ажырамас байланыстағы дворяндық дәстүрлерді беделдің белгісі ретінде қарастырды, сондықтан поляк ұлттық дәстүріне деген сүйіспеншіліктерін дамытты. Ал олардың мүліктік және мәдени кедергілері болмағандықтан, олар айналадағы шаруаларға ықпал етті. Парадоксалды түрде, бұл поляктарға және szlachta-ға қарсы ресейлік саясатпен көтерілді, ол шаруаларға жер сатып алу үшін жеңілдіктер берді. Нәтижесінде, ұсақ дворяндар мен шаруалар арасындағы мүліктік алшақтық азайды, бұл аралас некелердің пайда болуына әкелді, бұл өз кезегінде поляк мәдениетінің шаруалар арасында таралуына әкелді. 1880 жылдары литвалық ұлттық қозғалыстың пайда болуы этностық литвалық халықтың поляктану процесін баяулатты, сонымен қатар поляк тілінде сөйлейтін литвалық халықтың көп бөлігінде ұлттық өзіндік ерекшелік сезімін нығайтты. Осы кезеңдегі екі деңгейлі литвалық-поляк ұлттық болмысының сезімі анық ұлттық жариялануға жол беруі керек болды. Бұрынғы Литовка Ұлы Герцогдығының әрбір тұрғыны литвалық деп есептелген, бірақ литвалық ұлттық қозғалыстың пайда болуымен, ол литва тілінде сөйлейтіндерді ғана литвалықтар деп санайтын, поляк тілінде сөйлейтін литвалықтар өздерін поляк деп жариялады. XIX ғасырдың соңынан бастап күшейген литвалық этностың шығыс шекарасындағы шіркеулердегі қызметтердің қосымша тілі (поляк немесе литва) туралы дау поляк санасының қалыптасуына және ата-бабалары литва тілін тастап, жай сөйлеуге ауысқан сенушілер арасында поляк тілін қабылдауға әсер етті. Литвалық тарихшы Вайдас Банис XIX ғасырда Литвадағы католик шіркеуіндегі полякшалану туралы былай деді: "Полономандар" Литвадағы католик шіркеуі поляк шіркеуі... және басқа ұлттық проявлениеларға рұқсат етілмейді деп жариялады. Литва тіліндегі діни қызметтерге кедергі келтірілді, литва тілінде ән айту кезінде ысқырық естілді және тіпті төбелес болды. 1901 жылы Шята шіркеуінен литва тіліндегі жазуы бар мерейлік крест тасталып кеткені туралы оқиға бүкіл Литваға тарады. "Литвомандар" (litwomany) деп аталатын дін қызметкерлері жазаланды, кедей ауылдарға ауыстырылды немесе қызметтерінде қорланды."

Екінші Польша Республикасы (1918-1939 жж.)

1921 жылғы Польша халық санағы бойынша, қайта құрылған мемлекеттің халқының шамамен 69% поляктарды құрады. Ұлыбритания мен екінші дүниежүзілік соғыс аралығындағы Польшадағы ең ірі азшылықтар украиндықтар, еврейлер, белорустар және немістер болды. Польша үкіметінің әрбір азшылыққа қатысты саясаты әртүрлі болды және уақыт өте келе өзгерді. Жалпы алғанда, ұлттық демократия басымдық білдірген демократиялық үкіметтің алғашқы кезеңінде, азшылықтардың құқықтарын шектеуге және поляктандыруды жүргізуге бейімділік болды. Бұл 1926 жылғы төңкеріс және Санация билікті иеленгеннен кейін өзгерді. Саясат көбірек либералды болды және азшылықтардың автономиясы артты. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға бірнеше жыл бұрын жағдай нашарлай бастады. Ұлттық демократтар ассимиляцияны "мемлекетті біріктірудің" маңызды факторы деп есептеді. Олар поляк мәдениетінің, әсіресе славян азшылықтары үшін тартымдылығы, қарсылықсыз жылдам және бейбіт ассимиляцияға көмектеседі деп үміттенді. Орталық және солшыл партиялар шығыс аймақтарындағы ұлт құру процестерін кері қайтару мүмкін емес екенін көрсетті. Сондықтан олар Польша мемлекетіне адалдықпен алмасу шартымен кең мәдени және аумақтық автономия беруді ұсынды.

Белорустар

Польшадағы белорустар нашар білімді топ саналды, олардың 90% ауыл шаруашылығымен айналысты. Белорустардың мұраты – мәдени автономияға қол жеткізу, сондай-ақ әділ жер реформасын жүзеге асыру болды. Соғыстар аралығындағы Польшадағы белорустардың саны шамамен 2 миллионға жетеді. Олардың нақты санын анықтау қиын, себебі көпшілігі өз ұлттық ерекшеліктерін толық сезінбеген; өз тілдерін «тутежский» («қарапайым тіл» - mowa prosta) немесе «полешук» (Полесьеде) деп атаған. Сонымен қатар, католик белорустар табиғи түрде поляк мәдениетіне ұмтылып, белорусь тілінде сөйлесе де, өздерін жиі «поляк» деп атаған. Польша мемлекетінің оларға қатысты саясаты тұрақсыз болды. Бастапқыда, шығыс шекарасы үшін күрес кезінде белорустардың белсенді қызметіне төзімділік көрсетілді. Бірақ бейбітшілік орнағаннан кейін жағдай өзгерді. 1924 жылы азшылықтар білім беру туралы заң негізінен неміс оккупациясы кезінде ашылған шамамен 350 (немесе 514) белорустар мектебінің көп бөлігін жабуға себеп болды. 19 екі тілді мектеп және үш бастауыш белорустар мектебі қалды. Жаңа мектептер ашуға ресми талаптарға қарамастан тыйым салынды. Бұл өзгеріс 1926 жылғы мамыр төңкерісінен кейін болды. Белоруссия Социал-демократиялық партиясы Коминтернмен байланысы үшін таратылса да, білім беру саясатында либерализация кезеңі болды. Жаңа білім министрі Густав Доброцкий жаңа мектептер ашуға кедергі келтірген лауазымды тұлғаларды қызметтен босатып, католик қауымдастықтарында да жаңа мектептер ашуға рұқсат берді және бастауыш сынып мұғалімдері үшін белорустар тілі курстарын ұйымдастырды. Нәтижесінде төрт белорустар гимназиясы мен онға жуық бастауыш мектеп ашылды. Дегенмен, нәтижелер күмәнді болды. 1928 жылы белорустар тілінде 69 мектеп болды, олардың барлығы Вильно және Новогрудек воеводстваларында орналасқан, бұл жердегі 2 164 поляк мектебімен салыстырғанда өте аз көрсеткіш. Бұл саясаттың кері қайтарылуы тез болды, 1929 жылдан кейін белорустар мектептерінің саны қайтадан азая бастады. Вильно, Новогрудок, Клецк және Радашковичиде болған белорустар гимназияларының тек Вильно гимназиясы ғана 1939 жылға дейін сақталды. Белорустар мектептері көбінесе орыс тілінде сабақтар өткізді, әсіресе гимназияларда. Бұл белорустар интеллигенциясының орысшалануының салдарынан туындады. Польша шенеуніктері белорустар тілінде білім алуды талап еткен кез келген белорусты кеңес тыңшысы деп қарады, ал белорустардың әлеуметтік қызметін коммунистік қастандық деп есептеді. Православ христиандары да соғыстар аралығындағы Польшада кемсітуге ұшырады. Бұл кемсіту Шығыс православиелік белорустарды ассимиляциялауға бағытталған. Польша билігі православие шіркеу қызметтері мен рәсімдерінде поляк тілін қолдануды және Коминтерннен қаржылық көмек алуды талап етті. 1927 жылға қарай «Храмада» толығымен Мәскеу агенттерінің бақылауында болды.

Украиналықтар

Соғыс аралығындағы Польшада 4,5 миллион украин өмір сүрді. Олар негізінен Шығыс Галисия және Волынь аймақтарында тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Галицияның шығысы, Львов маңындағы аудандардағы көптеген украиндық грек-католиктері Австрия империясының билігінде болды. Аймақтың тарихы салдарынан украин грек-католик шіркеуі күшті украин ұлттық сипатына ие болды, ал поляк билігі оны түрлі жолдармен әлсіретуге тырысты. 1924 жылы Солтүстік Америка мен Батыс Еуропадағы украиндық грек-католиктерімен кездескеннен кейін, украин грек-католик шіркеуінің басшысына біраз уақытқа Львовқа қайта кіруге рұхсат берілмеді. Польшалық дін қызметкерлері, епископтарының жетекшілігімен, Шығыс католиктері арасында миссионерлік жұмыс бастады, ал украин грек-католик шіркеуіне әкімшілік шектеулер қойылды. Шығыс Польшадағы Шығыс православиелік украин халқына қатысты, поляк үкіметі бастапқыда православиелік азшылықтардың құқықтарын қорғау туралы жарлық шығарды. Бірақ іс жүзінде бұл көбінесе орындалмады, себебі католиктер де өздерінің беделін нығайтуға ұмтылып, Сеймде және соттарда ресми өкілдікке ие болды. Кез келген айыптау бір шіркеуді тәркілеп, католик шіркеуіне беруге жеткілікті себеп болатын. Екі «қайтару науқанының» мақсаты – православие шіркеуінің бөлініс кезеңінде алған жетістіктерін кері қайтару және орыс билігі православие шіркеулеріне айналдырған шіркеулерді католиктерге қайтару еді. 190 православие шіркеуі қиратылды, кейбір шіркеулер тасталып, ал тағы 150 шіркеу күштеп Рим-католик шіркеуіне (грек-католик емес) айналдырылды. Мұндай әрекеттерді украин грек-католик шіркеуінің басшысы, митрополит Андрей Шептицкий айыптап, бұл іс-әрекеттер «біздің бірікпеген православие бауырларымыздың санасында кез келген мүмкін қайта бірігу туралы ойды жояды» деді.

Жер реформасы

Жер реформасы этностық поляк халқына басымдық беру үшін жоспарланды. 1938 жылға қарай украин тұрғындары шоғырланған аймақтарда 800 мың гектар жер қайта бөлінді. Дегенмен, бұл қайта бөлу жергілікті украин халқына міндетті түрде көмектеспеді. 1920 жылы Волынь және Полесьеде бөлінген жердің 39 пайызы (312 000 гектар) поляк соғыс ардагерлеріне берілді. Шығыс Галицияда елдің батыс провинцияларынан келген поляк шаруаларына 200 000 гектар жер берілді. 1930 жылдарға қарай Украинаның этнографиялық территориясында тұратын поляктардың саны шамамен 300 000-ға артты.

Литвалықтар

ХХ ғасырдағы соғыстар аралық кезеңде (1920-1939 жылдар) литва-поляк қарым-қатынастары өзара аділдіксіздікпен сипатталды. Вильнюс қаласы үшін болған қақтығыс және Польша-Литва соғысы салдарынан екі үкімет те, Еуропаны шарпыған ұлтшылдық дәуірінде, өздерінің аз ұлттағы азаматтарына қатал қатысты. 1920 жылы Люкян Желиговскийдің жасаған бүліктерінен кейін, поляктар бақылауындағы аумақтарда литва мәдени қызметі шектелді, литва газеттері жабылып, редакторлары тұтқындалды. 1922 жылғы 23 қаңтарда 33 литва және белорус мәдени қайраткері Вильнюстен ресми түрде қуылды және Литваға жер аударылды. 1935 жылы Пилсудскийдің қайтысынан кейін Польшадағы литва азшылығы қайтадан поляктану саясатының нысанасына алынды, бұл процеске күштірек мән берілді. 1936 жылдан кейін 266 литва мектебі жабылып, литва ұйымдарының көбі тоқтатылды. Үкімет даулы аймақтарға поляк армиясының ветерандарын қоныстандыруға ынталандырғандықтан, поляктану одан әрі жалғасты. 1938 жылы Польша Литваға ұлттық талап қойғаннан кейін Литва Польшамен дипломатиялық қарым-қатынасты жаңартты және Польшада тұратын литвалықтарды поляктануға бағытталған күш-жігер азая бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1947 жылғы "Висла" операциясы барысында Кеңес бақылауындағы Польша коммунистік билігі, сол аймақта әлі де активті болып келген Украиналық көтеріліс армиясының қолдау базасын күшпен 141 000-ға жуық азаматты Биешчады және Төменгі Бескидтер маңындағы жерлерден солтүстікке, соғыстан кейін одақтастар Польшаға берген "қайтарылған территориялар" деп аталатын аймақтарға көшіру арқылы жойды. Шаруалар Польша үкіметінен қаржылық көмек алып, қуылған немістер қалдырған үйлер мен шаруашылықтарды иеленді, көбінесе жаңадан берілген жерлердің көлемі ұлғайғандықтан, кірпіштен салынған үйлер мен су құбырларының болуына байланысты тұрмыс жағдайларын жақсартты.