Кіріспе
Иран патшасы Жамшид (جمشید, Jamshēd; Орта және Жаңа парсы тілінде: جم, Jam) сондай-ақ Йима (Авеста тілінде: 𐬫𐬌𐬨𐬀 Yima; Парсы/Пашту тілінде: یما Yama) деп те аталады. "Шахнаме" бойынша, ол Иранның мифологиялық Пишдадиан әулетінің төртінші шахы. Парсы мифологиясы мен халық ауыз әдебиетінде Жамшид – эпиграфикалық деректерде расталмаған Пишдадиан әулетінің төртінші және ең ұлы патшасы ретінде сипатталады. Бұл рөлге Зороастрий дінінің кітаптарында сілтеме жасалады (мысалы, "Яшт" 19, "Вендидад" 2), онда ол "Има хшаēта" – "сәулелі Има" кейпінде бейнеленеді, осыдан "Жамшид" есімі шыққан. Жам және Жамшид есімдері Иранда, Ауғанстан мен Тәжікстан сияқты көршілес аймақтарда кең таралған, зороастрийлік еркек есімдері болып табылады. Эдвард Фицджеральд осы есімді Жамшид деп транслитерациялаған. Ұлы Иранның шығыс аймақтарында және Үндістан субконтинентіндегі зороастрийлер оны классикалық парсы тіліндегі айтылуына сәйкес Жамшед деп атайды.
Jamshid (جمشید, Jamshēd; Middle and New Persian: جم, Jam) also known as Yima (Avestan: 𐬫𐬌𐬨𐬀 Yima; Persian/Pashto: یما Yama) is the fourth Shah of the mythological Pishdadian dynasty of Iran according to Shahnameh. In Persian mythology and folklore, Jamshid is described as the fourth and greatest king of the epigraphically unattested Pishdadian Dynasty (before the Kayanian dynasty). This role is already alluded to in Zoroastrian scripture (e. g. Yasht 19, Vendidad 2), where the figure appears as Yima xšaēta "radiant Yima", from which the name 'Jamshid' is derived. Both Jam and Jamshid remain common Iranian and Zoroastrian male names that are also popular in surrounding areas of Iran such as Afghanistan and Tajikistan. Edward FitzGerald transliterated the name as Jamshyd. In the eastern regions of Greater Iran, and by the Zoroastrians of the Indian subcontinent it is rendered as Jamshed based on the Classical Persian pronunciation.
Этимология
Жамшид атауы бастапқыда екі бөліктен тұрады, Jam және shid, бұл атаулар авеста тіліндегі Yima және Xšaēta есімдеріне сәйкес келеді, олар прото-иран тіліндегі *Yamah Xšaitah ("Yama, жарқын / сұлу") сөзінен туындаған. Яма және санскрит тіліндегі Яма "екілік" деп түсіндіріледі, бұл, мүмкін, ежелгі иран-үнділік сенімдегі Яма мен Ями жұбын көрсетеді. Дыбыстық өзгерістердің қалыпты жүрісімен (y → j, және соңғы буынның жоғалуы) авеста тіліндегі Yima-ға баламасы болған ежелгі парсы тіліндегі форма орта парсы тіліне айналды, ол кейін жаңа парсы тіліне дамыды. Авеста тіліндегі Yima мен санскрит тіліндегі Яма арасында бірнеше функционалдық параллельдер бар; мысалы, Yima Вивангхаттың ұлы болды, ол өз кезегінде ведалық Вивасватқа сәйкес келеді, "жарық шығарушы", күн құдайы Сурьяның аты. Иран және үнді мифологиясында Ямалар екі төрткөзді иттің көмегімен тозақты қорғайды. Отингер, Yima туралы әңгіменің бастапқыда су тасқыны туралы миф болғанын және санскрит тіліндегі су тасқыны туралы мифтердегі басты кейіпкердің Яма болғанын айта келіп, тіпті скандинавиялықтардың да Yima мен Ямаға ұқсас туысы болғанын, оның аты Ымыр екенін атап өтеді, ол әлемнің пайда болуына негіз болған үлкен су тасқынына себеп болған ежелгі алып еді. Ымыр су тасқынымен байланысты болды, өйткені Снорри Стурлусон олар Ымырдың өлімінің үлкен су тасқынына әкелгенін, Бергельмирден басқа барлық мұз алыптарын өлтіргенін сенгенін жазды, ол әйелімен бірге ағаштан жасалған заттың үстінде жүзіп кетті, және олардан мұз алыптары тарады. Бергельмирге қатысты аспектінің себебі христиандықта болуы мүмкін. Дегенмен, мифте Ымыр су тасқынымен байланысты болып қалады. Отингердің басты аргументі үнді тіліндегі "Яма" және иран тіліндегі "Yima" сөздерінің, екеуі де скандинавиялық "Ымыр" сөзімен байланысты екендігі, сондай-ақ су тасқынымен байланысты екендігі туралы болды. *Xšaitah "жарық, жарқыраған" немесе "сұлу" дегенді білдіреді. Дыбыстық өзгерістердің қалыпты жүрісімен (бастапқы xš → š (sh); ai → ē; дауыстылар арасындағы t → d; және соңғы буынның жоғалуы) *xšaitah парсы тілінде shēd сөзіне айналды. Иран парсы тілінде /ē/ дауыстысы /i/ деп айтылады. Осылайша, Jamshēd (бұрын Ауғанстан мен Тәжікстанда айтылған) қазір Иранда Jamshid деп айтылады. shid жұрнағы хоршид ("күн", авеста тілінде hvarə xšaēta "жарық күн") сияқты басқа да есімдерде кездеседі. Қазіргі түрік тіліндегі Cem аты парсы тіліндегі jam сөзінен алынған. Бір автор парсы тіліндегі jam сөзінің түбірі араб тіліндегі "ажам" сөзіне негізделгенін болжайды, бірақ бұл дұрыс емес. ʿАжам араб тіліндегі ʿ(ʿайн) ج (jim) م (mim) түбірінен шыққан, ол "түсініксіз сөйлеу" дегенді білдіреді және арабтар арасында бастапқыда араб тілінде сөйлейтін адамдарға түсініксіз тілдерде сөйлейтін барлық халықтарды атау үшін қолданылды, олар парсы, фулани немесе түркі тілінде сөйлеген. Кейін арабтар бұл сөзді парсы тілділерді араб тілділерден ажырату үшін қорлайтын термин ретінде қолданды. Ажам немесе Ажам сөзі әлі де ислам әлемінің басқа бөліктерінде араб тілінен басқа тілдерді білдіру үшін қолданылады, әсіресе Сахара және Сахара асты аймақтарында.
Шараптың ашылуы туралы аңыз
Патша Жамшид шарап тарихымен және оның ашылуымен байланысты бір апокрифтік әңгімеде есімдері жиі кездеседі. Парсы жырларында айтылуынша, патша өзінің бір харем қызын мемлекеттен қуғандықтан, ол мұңайып, өмірден қол жұмбауды қалаған. Сол қыз патшаның қоймасына барып, "у" деп белгіленген құмыраны іздеді, онда бұзылып, ішуге жарамсыз деп танылған жүзім қалдықтары сақталған. Бірақ ол жүзімнің ашытқы арқасында алкогольге айналып, ферментацияға ұшырағанын білмеген. Осылайша, "у" деп ойлаған нәрсені ішкеннен кейін, қыз оның әсерінен ләззат алып, көңілі көтерілді. Ол ашқан жаңалығын патшаға жеткізді. Патша осы жаңа "шарап" сусындарына қатты ғашық болып, қызды қайтадан хареміне қабылдап қана қоймай, Персепольде өсірілген барлық жүзімді шарап жасауға жұмсауды жарлық етті. Көптеген шарап тарихшылары бұл оқиғаны тағы бір аңыз ғана деп есептесе де, археологиялық дәлелдер ертедегі парсы патшалары шарапты білгенін және оны кеңінен саудалағанын көрсетеді.