Қираси кітаптар негізіндегі дінтану ғылымы

Кіріспе

Киелі кітапты тұтас зерттеуге негізделген теология, Киелі кітаптың мінезі мен құқығын зерттеу.

Ғалымдар бұл терминді әртүрлі мағыналарда қолданғандықтан, Киелі кітап теологиясын анықтау өте қиын болды.

Сипаттама

Киелі кітап теологиясы – Киелі кітаптың ілімдерін, Киелі кітап тарихы арқылы органикалық даму ретінде, біртіндеп ашылатын және нақтылана түсетін аян ретінде зерттеу, соңғы кітаптарда айқындық пен анықтығы артып, алғашқы кітаптарда бастапқы және дамымаған күйде көрінеді. Көпшілік библиялық теологияны библиялық зерттеулердегі әдіс немесе бағыт ретінде қарастырса да, кейбір ғалымдар осы терминді оның ерекше мазмұнына қатысты қолданған. Осы түсінік бойынша, библиялық теология жүйелі теологиядағы мәтіндер арасындағы логикалық талдау мен диалектикалық байланыссыз, тек Киелі кітап деректерін жинап, қайта баяндаумен шектеледі. Грейс теологиялық семинариясының авторы Марк Бовальд теологияның "төрт негізгі саласы" – "библиялық теология, тарихи теология, жүйелі (немесе догматикалық) теология және практикалық теология" екенін айтты. Бұл айырмашылық бұрыннан болғанымен, библиялық теологияның маңызды және жеке ғылым ретінде қалыптасуы 1787 жылы Альтдорф университетінде Дж. П. Габлердің профессорлық қызметке кірісу сөзімен байланысты, ол осы терминді пайдаланып, конфессиялардың догматикалық басымдығынан бөлек, жеке пән құруға шақырды. Кейбір ғалымдар Ескі Келісімге немесе Еврей Киелі кітабына ден қойып, Ескі Келісім теологиясы саласын құрайды. Бұл сала христиандық бастама ретінде дүниеге келді және ерте аян туралы объективті білім беруді мақсат етті, барынша мүмкіндік шегінде тек Киелі кітап мәтіндерімен және олардың тарихи контекстімен жұмыс істеді. ХХ ғасырда бұл сала феминистік және еврей ғалымдарының пікірлері сияқты басқа да көзқарастармен толықты, бұл жаңа түсініктер берді және алғашқы жұмыстар авторлардың көзқарастарымен шектелгенін көрсетті. Негізгі ғалымдары: Уолтер Эйхродт, Герхард фон Рад, Филис Трибл, Герхард Вос және Джон Левенсон. Тағы бір топ ғалым Жаңа Келісімді зерттейді; Жаңа Келісім теологиясы да осы құжаттар мен олардың тарихи контексті шегінде түсінуді көздейді. Басты ғалымдары: Рудольф Бультман, Хендрикус Буэрс және Н. Т. Райт.

Biblical theology is the study of the Bible's teachings as organic developments through biblical history, as an unfolding and gradual revelation, with increasing clarity and definition in the latter books, and embryonic and inchoate in form in the earlier books of the Bible. Although most speak of biblical theology as a particular method or emphasis within biblical studies, some scholars have also used the term in reference to its distinctive content. In this understanding, biblical theology is limited to a collation and restatement of biblical data, without the logical analysis and dialectical correlation between texts that systematic theology emphasizes. Mark Bowald, writing for Grace Theological Seminary, stated that "four areas of focus" of theology "include biblical theology, historical theology, systematic (or dogmatic) theology, and practical theology". Although the distinction existed prior, the beginning of biblical theology as a significant and separate discipline can be traced to J. P. Gabler’s 1787 inaugural address as professor at the University of Altdorf, when he used the term and called for a separate discipline apart from the dogmatic emphasis of the confessions. Some scholars focus on the Old Testament or Hebrew Bible and falls in the field of Old Testament theology. The field started out as a Christian endeavor and aimed to provide an objective knowledge of early revelation, working as much as possible only with these biblical texts and their historical contexts, in the twentieth century it became informed by other voices and views, including those of feminist and Jewish scholars, which provided new insights and showed ways that the early work was bound by the perspectives of their authors. Key scholars have included Walther Eichrodt, Gerhard von Rad, Phyllis Trible, Geerhardus Vos, and Jon Levenson. Others focus on the New Testament; the field of New Testament theology likewise seeks understanding from within the bounds of these documents and their historical contexts. Key scholars have included Rudolf Bultmann, Hendrikus Boers, and N. T. Wright.

Евангелизм

Евангелизмде библиялық теология – библиялық аянның даму динамикасын баса назар аударатын теологияның бір саласы. Грейм Голдсуорти библиялық теология мен жүйелі теология арасындағы қатынасты былай түсіндіреді: Грегори Бил, Кевин Ванхузер, Герхард Вос («Библиялық теология: Ескі және Жаңа Ғаһдаттар»), Герман Николаас Риддербос («Патшалықтың келуі»), Мередит Клайн («Патшалыққа кіріспе»), Грейм Голдсуорти («Жоспар бойынша, Евангелие және Патшалық»), Воган Робертс («Құдайдың кең көрінісі»), Джеймс Гамильтон («Құдайдың құтқару арқылы даңқы және сот»), және Питер Джентри мен Стивен Веллум («Келісім арқылы Патшалық: Келісімдерді библиялық-теологиялық тұрғыдан түсіну») атты ғалымдардың еңбектері осы тәсілді Киелі кітап зерттеуіне кеңінен таныстыруға көмектесті. Бұл зерттеу саласын діни сенімдер жүйесіне енгізуде Ескі Принстон теологы Герхард Вос («Библиялық теология: Ескі және Жаңа Ғаһдаттар») ерекше рөл атқарды. Олар Киелі кітаптың мазмұнын «Құдайдың билігі мен нығметімен Құдайдың тағайындаған жеріндегі Құдайдың халқы» деп түйіндейді (Грейм Голдсуорти, «Евангелие және Патшалық», Paternoster, 1981).

Киелі кітап теологиясы қозғалысы (1940-1960 жылдар)

Библиялық теология қозғалысы – 1940-1960 жылдар аралығында АҚШ-та, әсіресе пресвитериандар арасында кең таралған, протестанттық Библияны зерттеу тәсілі болды. Неоортодоксияның күшті ықпалында болған бұл қозғалыс либералды теология мен христиан фундаментализмінің қарама-қайшылығынан шығуға ұмтылды. Маңызды тақырыптары: "1) Библия – теологиялық ресурс ретінде; 2) Библияның біртұтастығы; 3) Құдайдың тарихтағы аян беруі; 4) Библияның ерекше еврейлік санасы; 5) Библиялық аянның бірегейлігі". Осы саланың ғалымдары: Г. Эрнест Райт, Флойд В. Филсон, Отто Пайпер және Джеймс Д. Смарт.