Кіріспе
Бунду (сондай-ақ Бонду, Бонду және Бунду) – Батыс Африкада 17 ғасырдың соңынан бастап, Сенегал колониясына тәуелді француз протектораты болып жарияланғанға дейін болған мемлекет. Ол Фалеме өзені мен Гамбия өзенінің жоғарғы ағысы аралығында, яғни 13 және 15° солтүстік ендік және 12 және 13° батыс бойлық аралығында орналасқан.
Bundu (also Bondu, Bondou and Boundou) was a state in West Africa existing from the late 17th century until it became a French protectorate dependent on the colony of Senegal. It lay between the Falémé River and the upper course of the Gambia River, that is between 13 and 15 N., and 12 and 13 W.
Сипаттама
Ел биік таулы жазықтан тұрады, оңтүстік және орталық бөліктерінде төбелер бар. Бұл төбелер көбінесе өнімсіз, шала өскен ағаштармен жабылған, бірақ жазық жерлер құнарлы, баобаб, тамаринд және түрлі бағалы жеміс ағаштарымен көркейді. Бонду арқылы жылдам ағатын, жаңбыр маусымында толы, ал құрғақ мезгілде тартылып қалатын тасқын сулар өтеді. "Бонду" атауы пулаар тілінде "құдық" деген мағынаны білдіреді.
Ертедегі тарихы
Бунду 17 ғасырда Гаджаага патшалығының сирек қоныстанған аймағы болды, негізінен пулар қауымдастықтары тұрған, бірақ жаханке, сонинке және басқа да халықтар аз санында кездесетін.
Малик Си
1690 жылы Фула Тородбе дінбасы Малик Си Фута Тородағы Подор маңындағы туған жерінен бұл аймаққа келді. Ол және оның ізбасарлары Шар-Буба соғысынан кейін қудалаудан қашып келген болуы мүмкін, немесе Сайдың шариғат заңдарын өз түсінігімен жүзеге асыруына мүмкіндік беретін жер іздеген болуы мүмкін. Гаджааганың тункасы Сайға бастапқыда бір ауылды, содан кейін үлкенірек аумақты басқару құқығын берді, ал Сай патшамен жасасқан келісімді бұзып, оның шекарасын өзіне тиімді етіп өзгертіп алды. Бұл Бунданың өсуі, кейіннен Батыс Африкадағы фула жихадтары үшін үлгі болды. Сай өз туған жері Фута Тородан туыстарын және Жолоф патшалығындай батыстан, Ниоро ду Сахельдей шығыстан келген мұсылман көшпендерін осы жерге қоныстандырды. Сайдың тұсында Бунду мұсылмандар мен басқа елдердегі дәстүрлі билеушілерден қудаланған ислам ғалымдары үшін пана болды. Соңында ол Бамбуктан жер алып, шығысқа қарай кеңейді. Сай 1699 жылы Гаджаага әскері жасаған шабуылда қаза тапты.
Малик Сайдан кейін
Сыйдың орнын ұлы Бубу Малик Сый басты, ол жергілікті мандинка патшалықтарының есебінен оңтүстікке қарай кеңейтті. 1716 жылы Бунду Жоғарғы Сенегалдағы ең қуатты мемлекет болды. Ол 1718 және 1727 жылдар аралығында қайтыс болған соң, Сисибе (Малик Сының ұрпақтары) мемлекеттің үстемдігіне және орталық биліктің тұтастығына қауіп төндіретін үзіліс орнады. Алайда, 1731 және 1735 жылдар аралығында Бубудың ұлы Мака Джиба оны қалпына келтірді. 1720-жылдардан 1760-жылдарға дейін Бунду марокколық және мавр құлдарының шабуылына ұшырады, сондай-ақ көршілес Гаджаага, Бамбук және Фута Торо мемлекеттері де солай болды. Мака Джиба 1764 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Амади Гай басты, ол әл-Мами атағын қабылдады және шариғатқа негізделген құқықтық жүйені енгізді. Отбасының Булибани және Кусан тармақтары арасындағы бөлініс, көптеген мұрагерлік даулардың себебі осы кезде басталды. 1795 жылы елді алғашқы болып зерттеген еуропалық саяхатшы Мунго Парк Бонду арқылы өтіп, биліктегі монархтан көптеген талаптарға көнді. Патшалық резиденция сол кезде Фаттекондада орналасқан еді; бірақ Нигер мәселесін шешуге тырысқан британдық офицер майор Уильям Грей 1818 жылы Бондуға келгенде, ол 1500-1800 халқы бар Булибани (Булибани) ауылына көшірілді, оны берік саз қабырға қоршап тұрды.
XIX ғасыр
Француздар 1820 жылы Гаджаагадағы Бакель қаласында бекініс салған, содан кейін Бундудың өзіндегі Сансандингте қысқа мерзімге орналасқан. Алмамы Саада Амади Айсата Си сауданы дамыту мақсатымен 1845 жылы Сенудебуде тұрақты бекініс құрылуына келісім берді, бірақ бұл Сисибе билеуші тобының арасында келіспеушіліктерге себеп болды. Ол сондай-ақ Фута Торо және Бамбук имаматымен құрған одағына француздық қолдау күткен, бұл Каартаға қарсы болды, ол сол кездегі Жоғарғы Сенегалда Бундумен бәсекелесе алатын жалғыз мемлекет еді. Бірақ еуропалықтар Каартаның әлсіреуіне қуанса да, Бунду үстемдігін де қаламады. 1851 жылы Саада Амади қайтыс болды, содан кейін азамат соғысы басталды. Эль Хадж Омар Талл бұл мүмкіндікті пайдаланып, бастапқыда халық пен Бунду аристократиясының қолдауымен аймақты басып алды. Көптеген фульбелер Таллдың Тукулер империясының орталығы – Сахельдегі Ниороға көшіп кетті. 1855 жылы Саада Амадидің ұлы Бокар Саада Си француздық қолдаумен алмамы атағын алды, бірақ Таллдың 1857 жылы Медина бекінісін қоршауда жеңілгеннен кейін ғана француз әскери көмегімен Бундуды толық бақылауға алды. Осы кезеңде соғыс пен ашаршылық экономиканы қиратты, ал Таллдың мұсылмандарды өзінің иелігіне шығысқа көшіруге шақыруы халықты, әсіресе фульбелерді қысқартып жіберді. 1860 және 70-жылдары Сисибе Бокар Саада басшылығымен кең ауқымды шабуылдар жасап, құлдар мен малға сауда жасау арқылы байлықтарын қайта қалпына келтірді, сондай-ақ халықтан салық жинады. XIX ғасырдың соңына қарай халықтың үштен екі бөлігі құл болған. 1862 жылы Сенудебу бекінісі жабылғаннан кейін Саада Бакельдің шығысындағы француз мүдделерінің ең ықпалды өкілі болды. Ол осы мүмкіндікті көршілес мемлекеттерге, әсіресе Вули патшалығына тұтқындар мен олжа алу үшін шабуылдар жасауға пайдаланды. Дегенмен, халықтың наразылығы, бірнеше аштық пен обаның таралуы және мұрагерлік даулардың жаңаруы мемлекеттің әлсіздігіне әкелді. 1885 жылы Махмаду Ламиннің танымал джихады Сисибені қысқа мерзімге биліктен қуды, бірақ француз әскери күші джихадистерді жеңіп, оларды таққа қайта отырғызды. Осымен француздық бақылау толыққанды орындалды. Француздар таңдаған соңғы алмамы 1902 жылы қайтыс болды.
Отарлаушылық
Француз үстемдігінің алғашқы жылдары көптеген бұрынғы көшіп келушілер оралғандықтан халық санының өсуі байқалды. Алайда, 1904 жылдан бастап жағдай күрт нашарлап, кең ауқымды ашаршылықтар тұрғындардың көп бөлігін Бунду ішінде көшуге немесе одан кетуге мәжбүр етті. Құлдар бұл мүмкіндікті қашуға немесе жағдайларын қайтадан келісуге пайдаланды, сондай-ақ көптегендері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз армиясына қосылды. Жер жөжесінің (арахистің) өсуі және сауданың Дакар-Нигер темір жолына бағытталуымен Банду отарлық әкімшілік тарапынан көбінесе назарсыз қалды. Аймақ экономикалық тұрғыдан шеттетілді, бірақ сонымен қатар, өздерін түркі дінді француздерден әдейі оқшаулаған діни қауымдастықтар гүлденді.
Үкімет пен қоғам
Бунду номиналды түрде теократиялық мемлекет болғанымен, Фута Торо мен Фута Джаллон сияқты діни көтерілістер арқылы емес, бейбіт жолмен құрылды. Бұл, сондай-ақ фульбе емес және/немесе мұсылман емес тұрғындардың көп болуы Бундудың сол кезеңдегі басқа фула мемлекеттерінен гөрі көбірек секулярлық екенін көрсетті, бірақ ислам – бедел мен заңдылықтың қайнар көзі болды, сонымен қатар құл сатуға шабуылдар жасау мен жаулап алудың себебі де болды. Уақыт өте келе, осы исламдасқан аймақтардан фульбелердің көшіп келуі мұсылман халқының санын арттырды. Дегенмен, Бунду ешқашан ислам дінін өз шекарасынан тысқары таратуға тырыспады. Бунду Сенегал өзеніндегі француздерден де, Гамбиядағы британдықтардан да қару сатып алып, аймақтық күшке айналуына және мұсылман емес Каартаға қарсылас болуына көмектесті. Алайда, бұл қарулар Кусан мен Булибаниде орналасқан Сисибе әулетінің бәсекелес тармақтары арасында билік үшін ішкі қақтығыстарға да себеп болды.
Экономика
Банду алтын, піл сүйегі, кола жаңғағы, тұз, мата, мақта, арабика және ірі қара мал саудасының маңызды бағыттарының тоғысқан жерінде орналасқандықтан пайда тапты. Көршілес елдерге жасалған шабуылдарда тұтқынға алынған көптеген құлдар алмамның плантацияларында жұмыс істеді немесе морилер мен волофтарға сатылды. 18 ғасырдың соңында саяхатшылар жергілікті ауыл шаруашылығының гүлденгенін, әсіресе сапалы жылқылардың және тұқым, мақта мен индигоның ішкі өндірісін баяндады.