Кіріспе

Швед тіліндегі оқиғалық роман. Франс Г. Бенгтссонның "Ұзын кемелер немесе Қызыл Орм" романы (түпнұсқа швед тілінде: Röde Orm, яғни Қызыл Орм, әдеби аудармада – Қызыл жылан) – швед жазушысы Франс Г. Бенгтссонның оқиғалық туындысы. Оқиға 10-ғасырдың соңында өтеді және шашы мен шарқы үшін "Қызыл" аталған викинг Роде Ормның басынан өткен оқиғаларды баяндайды, ол Сканнияда туған. Кітап Еуропаның кейінгі викинг дәуіріндегі саяси ахуалды көрсетеді: Альмансурдың басқаруымен Андалусия, Харальд Bluetooth басқаруымен Дания, содан кейін Жеңімпаз Эрик пен Свен Форкбард арасындағы күрес, Брайан Борудың басқаруымен Ирландия, Этельред Дайынсыздың басқаруымен Англия, Малдон шайқасы, Византия империясы және оның варяг гвардиясы, Киев Русі және оның көршілері – Патзинактар. Бұл оқиғалар Скандинавияның христиан дініне біртіндеп өтуінің фонында, прагматикалық норвегиялық дін көзқарасын ислам мен христиан дінінің эксклюзивтілігімен салыстырады. Роман 1941 және 1945 жылдары жарық көрген екі бөлімнен тұрады, әрқайсысы екі кітаптан құралған. Бұл роман бұрын Швецияда ең көп оқылатын кітаптардың бірі болған. Бірінші бөлімін 1943 жылы Барроуз Мусси "Қызыл Орм" деп ағылшын тіліне аударған, бірақ кейінгі басылымдар мен Майкл Мейердің жаңа аудармалары "Ұзын кемелер" атауын қолданады. Кітап кем дегенде 23 тілге аударылған.

Негізгі кейіпкерлер

Орм Тостесон: Сканиялық батырының ұлы. Аса: Ормның анасы. Отбасының анасы. Токе Грей Гуллсон (Toke Grågullesson): Крок жасағына қосылған Блекингелік саяхатшы. Ол Ормның өмір бойғы досы болады. Әулие Виллибальд: Харальд патшаның сарайына дәрігер ретінде жіберілген дін қызметкері. Илва Харальдсдоттер: Харальд патшаның боотрит құлынан туған қызы. Кейін Ормның әйелі.

Қосалқы таңбалар

Крок: Испанияға жасалған экспедицияның басшысы. Рапп: Экспедицияның мүшесі, кейін басқа аман қалғандармен бірге галереяда құл. Кейін Ормның адал қызметшісі болды. Гудмунд: Орммен шиеленісті қарым-қатынастағы жер иесі. Олоф Стирссон: Финнведеннен тәжірибелі батыр. Людмила Ормсдоттер: Ормның мазасыз қызы. Олофқа келін болады.

Қайталанатын таңбалар

Сүлеймен еврей: Кроктың компаниясы құтқарған Сефард күміс шебері. Субайда ханым: Леон маркграфының жас қызы. Альманзордың кәнизагы болғаннан кейін оған берілген есім. Эрин шеберлері: Ирландиядан келген екі шумақ ағайынды (Фелимид пен Фердиад). Рейнальд: Лотарингиялық дін қызметкері, құл ретінде ұсталған дін қызметкерінің орнын алмастыру үшін Скандинавияға жіберілді. Мира: король Харальдтың сарайындағы андалузиялық құл қыз. Сондай-ақ Токе болашақ әйелі.

Сюжет

Бірінші кітап 982 жылдан 990 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Жастығында Ормды Крок бастаған викингтер тобы құлатты да, олар оңтүстікке қарай жол тартады. Олар Андалусиялық мұсылмандарға тұтқынға түсіп, екі жылдан астам галереяда құл болып жұмыс істейді, сосын төрт жыл бойы Альмансурдың қауіпсіздік қызметінде болып, оның басшылығымен Сантьяго-де-Компостелаға шабуыл жасайды. Олар Данияға, король Харальд Bluetooth сарайына оралады, онда Орм Йльвамен танысады. Кейін Орм Рапппен бірге Сканияға қайтады. Орм мен Рапп 10 ғасырдың ортасында Этельредтің әкесі Эдгар Данелоуді қайта басып алғаннан кейін, сол аймақтағы қысқа ғана бейбітшілікке қарамастан, Англияға шабуыл жасаған викингтер тобына қосылады. Орм Англияда Торкеллдың басқаратын отрядына қосылады, ал Харальдтың қызы Йльва Лондонда тұрғанын естігенде, дінге өтіп, Йльваға үйленеді. Олар оның анасының мұрасы болған, Смоланд шекарасына жақын, солтүстік Skåne-дегі Göinge-дегі қарапайым шаруашылыққа көшеді. Келесі жылдары (992-995) Орм өркендейді, ал Йльва егіз қыздарды (Оддни мен Людмилла), ұл Харальдты, содан кейін тағы бір ұлды (мүмкін Рейналдтан) – Свартхёфде (Майкл Мейер аудармасында Қарашаш) дүниеге келтіреді. Осы уақытта Орм, әйгілі Виллибальдтың көмегімен, аудандағы язычниктерді дінге көндірумен айналысады. 1000 жыл өтеді, бірақ Мәсіх қайта келмейді. 1007 жылы, Орм қырық екіге келгенде, оның ағасы Аре Византия империясында қызметтен кейін шығыстан оралып, жасырған қазынасы (“болгар алтыны”) туралы хабар береді. Орм алтынды табу үшін Киев Русіндегі Днепр бөгеттеріне сапар шешуге шешім қабылдайды, Токе және Финнвединг бастығы Олофпен бірге кеме жалдайды. Олар қазынаны тауып, аман-есен үйлеріне оралады. Бірақ олар келгенде, үйде күтпеген дағдарыс күтіп тұрады. Рейналд, сәтсіз неміс христиан миссионері, көтерілісшіге айналып, ескі скандинавиялық құдайлардың язычник дін қызметкеріне айналып, қарақшылар мен заңсыздықтардың қауіпті тобының басшысы болады, көптеген қиындықтар тудырады, содан кейін жеңіледі. Осы соңғы дағдарыстан кейін Орм мен Токе бейбіт және мол өмір сүріп, жақсы көршілер болады, ал Свартхёфде Ормссон Ұлы Кнут үшін күрескен әйгілі викингке айналады. Әңгіме Орм мен Токе егде саяқта "Халифтің кемесімен жүзіп, мырзам Әл-Мансурға қызмет еткен жылдары туралы айтудан ешқашан жалықпағанын" айтумен аяқталады.

Жазу процесі

Швед жазушысы Свен Столпе біреудің автор Франс Г. Бенгтссоннан "Ұзын кемелер" шығармасына қандай ниетпен келгенін сұрағанын айтады, оған Бенгтссон ешқандай ерекше ниеті жоқ екенін жауап берді. "Мен тек "Үш мылтықшы" немесе "Одиссея" сияқты адамдардың оқығаннан ләззат алатын әңгіме жазғым келді". Кітап үшін жасалған зерттеулер негізінен Снорри Стурлусонның "Хеймскрингла" және басқа да ескі исланд әдебиетіне, сондай-ақ ортағасырлық жылнамалар мен қазіргі зерттеулерге негізделген. Тарихи есімдер, тұлғалар мен оқиғалар көркем шығармаға тоқылды. Романның тілі исланд сагаларының үлгісімен жасалған. Мансабының басында Бенгтссон сага әдебиетін романтикалық көзқараспен қарастырып, аудармаларда жоғары, тіпті қасиетті прозаны қолдады. Бірақ "Ұзын кемелер" кітабын жазғанда ол саганың әзіл-қалжыңдар мен сырлы тілдес үшін мүмкіндіктерін пайдаланды. Басты кейіпкерлер романтикалық викингтерден мүлдем өзгеше, ұнатуға болатын анти-геройлар ретінде бейнеленді. Сагалар сияқты, кітапта повесті дамыту үшін етістіктер мен есімдерге баса назар берілген, ал сипаттамалық бөлімдер мен сөздердің саны минимумға дейін азайтылған. Эсселерінде Бенгтссон сол кездегі әдебиеттегі "психологиялық реализмге" наразы екенін білдіреді, онда кейіпкерлердің ойлары мен сезімдері іс-қимылдары мен сыртқы көріністері арқылы көрсетілмей, тікелей талқыланады. "Ұзын кемелер" романының швед тіліндегі түпнұсқасында грамматика қасақана көне стильде жазылған. Джоан Клейн атап көрсеткендей, "X ғасырдағы оқиғада кітаптың викинг кейіпкерлері еврейлер туралы естімеген, олар туралы ашық пікірде болған. Ал викингтермен одақтасқан және оларды арманнан да асып түсетін қазынаға жетелеген евреймен кездескенде, олар оған лайықты ризашылық білдіреді. Алайда, кітаптың XX ғасырдың ерекше бір кезеңінде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазылғандығын елемеу мүмкін емес. Сол кезде нацистік Германия еврейлерді қорқынышты қуғын-сүргінге ұшыратып, жаппай қырғын жасады, ал нацистер өздерінің неміс және герман ұлтшылдығының шамадан тыс нұсқасы үшін викингтердің мұрасын иеленгісі келді. Бенгтссон, шын мәнінде, викингтердің мұрасын нацистердің бетіне тиді".

Бейімделулер

1964 жылы түсірілген британдық-югославтық "The Long Ships" фильмі (Ричард Видмарк пен Сидни Пуатье қатысқан) кітапқа еркіндікпен қатысты, тек атауын (ағылшын тіліндегі аудармасы) және маврлық ортаны сақтап қалды. 1980 жылдары кең ауқымды швед экранизациясы жоспарланған. Фильмді Ханс Альфредсон режиссерлеуі, ал Орм рөлін Стеллан Скарсгард, Токе рөлін Сверре Анкер Усдал ойнауы тиіс еді. Жоба қаржылық себептермен тоқтатылды, бірақ Альфредсонның сценарийі 1990 жылы радиотеатрға бейімделді. Чарли Кристенсеннің комикстік бейімделуі альбом форматында 2000 және 2004 жылдар аралығында төрт томдық сериямен жарық көрді, ол серияның бірінші кітабын қамтыды. Швед жазушысы Микаэль Вестлунд 2002 жылы өзінің тұңғыш романы "Svarthöfde" жариялады, ол "The Long Ships" кітабының соңындағы қысқаша мазмұндаманы кеңейтіп, Ормның ұлы Свархёфде (Blackhair) және Соне ұлдарының одан әрі бақияларын баяндайды. Бенгтссонның романындағыдай, тіл архаикалық бояумен ерекшеленеді, сонымен қатар юмормен сіңірілген, және бірнеше тарихи тұлғалар кездеседі. 2011 жылы шведтік "Fladen Film" өндіріс компаниясы кітаптың киноқұқығын сатып алғанын және бейімделу жобасы жүріп жатқанын хабарлады. 2014 жылдың мамыр айында Канн кинофестивалінде өткен "Film i Väst" швед кинокомпаниясының баспасөз конференциясында Дания кинопродюсері Петер Аалбек Йенсен, Ларс фон Триер құрған "Zentropa" Дания кинокомпаниясынан, романды бейімдеуге кірісетінін мәлімдеді. Аалбек Стеллан Скарсгардты ескі Роде Орм рөлінде көруді және оның актер ұлдары Александр, Густав, Билл және Вальтер Роде Орм рөлін өмірінің әртүрлі кезеңдерінде ойнауын қалағанын айтты. Бұл бейімделу екі фильмге бөлінеді, сондай-ақ төрт бөлімнен тұратын телесериал ретінде шығады. Режиссерлік жұмысты норвегиялық Ханс Петтер Моланд жүзеге асырады. Стеллан Скарсгард сценарий жақсы болса, фильмде ойнауға қызығушылық танытты. Фильм түсірілімі 2016 жылы Вестра-Гёталандта басталуы күтілді, алайда "Film i Väst" компаниясы Аалбекпен ынтымақтастығын тоқтату туралы шешім қабылдады, нәтижесінде фильм жобасы тоқтатылды. 2017 жылы Дания Корольдік театры "The Long Ships" пьесасының сценарийін жасады, оны театр сахнасында емес, жаңадан салынған Моесгард мұражайының үстінде қоюға жоспарланған. Пьеса аждаһа басы бар сүйісіп құлаған викинг кемесін бейнелейтін алып ағаш сахнада қойылды және Бенгтссонның кітабының екінші бөліміне негізделді, онда Роде Орм қоңыраумен Данияға оралады. Пьесаны Хенрик Шклани қойды, ал Роде Орм рөлін Андреас Джебро ойнады (дания тілінде Røde Orm). 2018 жылы қойылым Дирехавен паркіндегі Ульведаленге көшірілді. 2020 жылы Корольдік драма театры "Рёде Орм" романының қойылымын ұсынды, онда Эмма Бруме Орма, Леннарт Яхкель Крок пен король Харальд және Карин Франц Кёрлоф Йльва рөлінде ойнады. Қойылым жоғары баға алғанмен, COVID-19 пандемиясы салдарынан ерте тоқтатылды.