Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі Allium vineale (жабайы сарымсақ, пияз шөбі, қара сарымсақ немесе бұғы сарымсақ) – Еуропа, Солтүстік-Батыс Африка және Таяу Шығысқа тән, көп жылдық, түйіршік түзететін жабайы пияз түрі. Бұл түр Австралия мен Солтүстік Америкаға әкелінді, онда ол жаулап алушы түрге айналды.
Allium vineale (wild garlic, onion grass, crow garlic or stag's garlic) is a perennial, bulb forming species of wild onion, native to Europe, northwestern Africa and the Middle East. The species was introduced in Australia and North America, where it has become an Invasive species.
Сипаттама
Өсімдіктің барлық бөліктері күшті сарымсақ иісіне ие. Жер астындағы жуаның диаметрі 1–2 см, сыртқы қабаты талшықты. Негізгі (гүл) сабағы 30–120 см биіктікке дейін өседі, 2–4 жапырақ және 2–5 см диаметріндегі апикаль гүлшоғыры бар, онда көптеген кішкентай көпіршіктер және бірнеше гүлдерден кем, базальды жапырақшамен қамтылған. Жапырақтары 15–60 см ұзындығы және 2–4 мм қалыңдығы бар, жылтыр текстуралы, сабаққа қараған жағындағы ойығы бар жіңішке қуыс түтікшелер. Allium schoenoprasum жапырақтарымен өте ұқсас болғанымен, олар көбірек талшықты, тік бойында көбірек ойықтары бар және ойықтары шивес жапырақтарына қарағанда анық көрінеді. Гүлшоғыры – гүлдер ашылғанда кеуіп қалатын қабықша тәрізді жапырақшамен қоршалған тығыз шатырша. Әрбір гүл сабақшада орналасқан және қызғылт жасыл түсті ұзын гүл жапырақшаларына ие. Алты тостаған жапырақ, алты аталық және үш біріккен аналық торабынан тұратын аналық мүшесі бар. Гүлдердің арасында бірнеше сары-қоңыр көпіршіктер араласқан. Жемісі – қапшық, бірақ тұқымдары сирек піседі және көбею көбінесе көпіршіктер түсіп, жаңа өсімдіктерге айналу арқылы жүзеге асады. Гүлсіз, тек көпіршіктері бар өсімдіктер кейде Allium vineale var. compactum түрі ретінде ажыратылады, бірақ бұл белгі таксономиялық тұрғыдан маңызды емес. Қарау сарымсағының иісі нағыз сарымсақ, A. sativum иісіне ұқсас болғанымен, сарымсақ сияқты көпіршіктерге толы гүлдерін қалыптастырады және жазда қурап қалады, жапырақ құрылымы шабақтыларға, A. schoenoprasum, оған қарағанда A. vineale нағыз сарымсаққа қарағанда жақын.
Қайта өлу
Жаз бойы үйреншікті сарымсақ (A. sativum) сияқты, гүл пайда болғаннан кейін өсімдік жаздың соңғы айларында қурап, жауын-шашын артып, температура төмендегенде күздің ортасында қайтадан өсіп шығады. Өсімдіктердің оңай таралып, арамшөпке айналуының себептерінің бірі осы – ең интенсивті ауыл шаруашылығы топырағымен механикалық жұмыс істеу кезінде арамшөптерді анықтау қиын, ал түйірлер мен жаңадан пайда болған кішкентай түйірлер ұйықтасқандықтан механикалық зақымдардан көбінесе зардап көрмейді.
Пайдалануы және инвазивтілігі
Аллиум винеале өсімдігінің жапырақтары, гүлдері және түйіршіктері жеуге жарамды. Оны сарымсаққа деген балама ретінде қолдану ұсынылғанмен, оның дәмі әдеттегі сарымсақтан (Allium sativum) гөрі жағымсыз болатындығы туралы пікірлер келіспейді. Мал жайылып өткенде сүт және ет өнімдеріне сарымсаққа ұқсас дәм мен иіс сіңеді. АҚШ-та бұл зиянды, жаулап алуға бейім арамшөп саналады, себебі астық өнімдерін жинау кезінде ауадағы түйіршіктердің әсерінен сарымсақ иісі немесе дәмі пайда болуы мүмкін. Жабайы сарымсақ гербицидтерге төзімді, себебі олардың жапырақтарының тік, тегіс және балауызды бетіне жақсы жабыса алмайды. Allium vineale 'Hair' – егілген түрі, Ұлыбритания мен АҚШ-та сәндік өсімдік ретінде сатылады. Оның гүлшоғырлары ерекше, ортасы қызғылт, ал гүлдерінен жасыл түсті жіп тәрізді ұсқын шығады.