Кіріспе
Пасхалық мезгіл (Пасха уақыты немесе Пасха маусымы деп те аталады) – христиан дінінің литургиялық жылындағы мерекелік мезгіл, ол Иса Мәсіхтің қайта тірілуін тойлауға арналған. Оразадан кейін басталып, Батыс христиандығында Пасха аптасын, ал Шығыс христиандығында Нұрлы аптаны бастайтын Пасха жексенбісінде басталады. Христиан әлемінде Пасха мерекесіне арналған бірнеше дәстүрлер бар, олардың ішінде крестке гүл қою, күн шығумен құлшылық ету, әйелдердің Пасхалық шляпа киюі, Пасхалық сәлемдесу, шіркеуді әрлеу және бос қабірдің символы – Пасха жұмыртқаларын безендіру кіреді. Сонымен қатар, жұмыртқа іздеу, Пасхаға арналған арнайы тағамдар жеу және Пасха шерулерін тамашалау да дәстүрге айналған. Христиан дінінде қайта тірілуді бейнелейтін Пасха лилиясы бұл күні және Пасха маусымы бойы шіркеулердің алтарын әсемдейді. Дәстүр бойынша, қайта тірілген Исаның көкке көтерілуіне дейін жерде өткізген уақытын еске алу мақсатында 40 күнге созылады, ал кейбір Батыс шіркеулерінде Пасха маусымы 50 күнге дейін жалғасып, Пентикост немесе Ақсу күнінде аяқталады.
Eastertide (also known as Eastertime or the Easter season) or Paschaltide (also known as Paschaltime or the Paschal season) is a festal season in the liturgical year of Christianity that focuses on celebrating the Resurrection of Jesus Christ. Preceded by Lent, it begins on Easter Sunday, which initiates Easter Week in Western Christianity, and Bright Week in Eastern Christianity. There are several Eastertide customs across the Christian world, including flowering the cross, sunrise services, the wearing of Easter bonnets by women, exclaiming the Paschal greeting, clipping the church, and decorating Easter eggs, a symbol of the empty tomb. Additional Eastertide traditions include egg hunting, eating special Easter foods and watching Easter parades. The Easter lily, a symbol of the resurrection in Christianity, traditionally decorates the chancel area of churches on this day and for the rest of Eastertide. Traditionally lasting 40 days to commemorate the time the resurrected Jesus remained on earth before his Ascension, in some western churches Eastertide lasts 50 days to conclude on the day of Pentecost or Whitsunday.
Батыс христиандығы
Пасхалық уақыт – Пасха жексенбісінен бастап Алғашқы өнім мерекесіне дейінгі 50 күндік кезең. Бұл мейрам «Иеміздің ұлы күні» деп аталып, қуанышты той ретінде тойланады. Осы мезгілдегі әр жексенбі Пасха жексенбісі ретінде есептеледі. Кейбір дәстүрлерде Пасха жексенбісі Пасхалық кезеңнің бірінші жексенбісі, ал келесі жексенбі (Түсінші жексенбісі) – Пасхалық кезеңнің екінші жексенбісі, және т.б. болып табылады. Пасха жексенбісі мен Елуінші күн бұрынғы еврей мерекелерімен сәйкес келеді: Песахтың бірінші күні (פסח) және Шавуот мерекесі (שבועות). Еврей дәстүрінде осы мерекелер арасындағы 49 күн Омер санауы (ספירת העומר) деп аталады. Алғашқы сегіз күн Пасхалық мерекенің сегіз күнін құрайды және Иеміздің салтанатты мерекесі ретінде тойланады. 2000 жылдан бері Пасханың екінші жексенбісі «Құдайдың мейірімі жексенбісі» деп те аталады. Бұл жексенбіге арналған «Түсінші жексенбісі» атауы, бұрын ағылшын тілінде кең таралған, қазір негізінен Англия шіркеуінде қолданылады. Иеміздің көтерілу мерекесі Пасханың 40-шы күнінде (бейсенбіде) тойланады, бірақ бұл міндетті қасиетті күн емес елдерде ол келесі жексенбіде (Пасханың 43-ші күні) тойланады. Бұл мерекеден бастап, Елуінші күн мерекесіне дейінгі тоғыз күн (қоса алғанда) – Киелі Рухтың Параклитке дайындалу күндері, ол Новена деп аталатын дұға нысанына шабыттандырды. 1969 жылы күнтізбеде өзгерістер енгізілгенге дейін жексенбілер «Пасхадан кейінгі бірінші жексенбі», «Пасхадан кейінгі екінші жексенбі» және т.б. деп аталатын. Иеміздің көтерілу мерекесіне дейінгі жексенбі кейде, ресми түрде болмаса да, Рогация жексенбісі деп аталатын, ал көтерілу октавасы болған кезде келесі жексенбі Аспанға көтерілу октавасының ішіндегі жексенбі деп аталатын. 1955 жылы бұл октава жойылғаннан кейін, ол Аспанға көтерілуден кейінгі жексенбі деп аталды. Елуінші күннен кейін октава болды, оны кейбіреулер Пасхалық кезеңнің бір бөлігі деп есептеді. 1976 жылы англикандық және лютерандық шіркеулер өздерінің күнтізбелері мен лекционарий реформаларын енгізген кезде, олар Рим-католик шіркеуі алты жыл бұрын жариялаған Пасха мезгілінің қысқартылған анықтамасын қабылдады. Англия шіркеуінде Пасха мезгілі Пасхалық сергек күтуден басталады және Елуінші күннің кешкі дұғасынан (немесе түнгі дұғасынан) кейін аяқталады. Кейбір англикандық провинциялар Пасха мен Аспанға көтерілу арасындағы жексенбілерді «Пасхадан кейінгі жексенбілер» деп атауды жалғастырады; басқалары, Англия шіркеуі мен ECUSA сияқты, «Пасха жексенбілері» терминін қолданады. «Ортақ дұғалар кітабын» (1662) ілім мен литургия стандарты ретінде қолдана беретін англикандық провинциялар мен епархиялар дәстүрлі 40 күндік Пасхалық кезеңді сақтайды, ол Аспанға көтерілу күнінде, сондай-ақ қасиетті бейсенбіде аяқталады. Тэ-Диум мен Глория күн сайын, тіпті мейрамханада да оқылады. Жексенбі күндері «Асперге» «Види Акваммен» ауыстырылады, ол Пасха қарсаңындағы салтанатты шомылдыруды еске алады. Пасхадан бастап Аспанға көтерілу күніне дейін мейрам болмайды. Армениялықтар осы кезеңде тіпті жұма күндері ораза ұстамайды. Олар тізе бүгіп емес, тұрып дұға етеді. «Ангель» орнына «Регина Кели» айтылады. Пасхадан Аспанға көтерілуге дейін көптеген шіркеулер шамамен оныншы ғасырда таңертеңгілікте бір ғана Ноктюрн айтты; тіпті Рим қаласындағы кейбір жеке шіркеулер тевтондардан осы әдет-ғұрыпты қабылдады (Bäumer, «Бревьерлер тарихы», 312 бет). Рим папасы Григорий VII бұл мәртебелі қызметті Пасха және Алғашқы өнім мерекесінің аптасына ғана шектеді. Германиядағы кейбір епархиялар оны он тоғызыншы ғасырда да Пасхадан кейін 40 күн бойы сақтады. Әр түнгі мезгілде үш псалм бір антифонда айтылады. Аллилуия – тәуелсіз антифон. Аллилуия барлық антифондарға, жауаптарға және стихияларға қосылады, бірақ Prime және Compline прецестерінің стихияларына қосылмайды. Жартылай және мейрамханалық кеңселерде «қасиетті орынның тілектері» орнына Киелі Крестті еске алу рәсімі қолданылады. Ямбикалық әндер ерекше Пасхалық доксологияға ие. Қасиетті елшілер мен шейіт-жандылардың мерекелері Пасхадан бастап Елуінші күн мерекесіне дейін өздерінің жеке қауымына ие. Аллилуия Интроитке, Оферторийге және Коммунионға қосылады; Бара-бара екі Аллилуия әнделеді, содан кейін екі жол, әрқайсысы Аллилуйямен; Пасхалық уақыт үшін арнайы алғы сөз бар. Пасхалық уақыт – бұл әрбір адал адам, егер ол бір жылға жеткен болса, шіркеудің оң заңына сәйкес, Киелі Қауымға келу (Пасхалық міндет). Ерте орта ғасырларда, Агд синодынан бастап (508), жылына кем дегенде үш рет – Рождество, Пасха және Елуінші күнде Киелі Қауымға келу әдетте болды. Төртінші Латерандық кеңес (1215) оң заң шығарды және Трент кеңесі (XIII сессия, ix қағидасы) бекітті. Осы қаулыларға сәйкес, егер олардың діни пастыры кеңесімен уақытша бас тартпаса, еңбекке қабілетті әйелдер мен еркектер Пасхада Киелі Евхаристияны алуға міндетті. Әйтпесе, олар өмір бойы шіркеуге кіргізілмейді және өлгеннен кейін христиандық жерлеуден айырылады. Пасхалық міндетті өзінің приход шіркеуінде орындау керек. Төртінші Латерандық кеңестің діни пастырға сынайлауға шақыруы қолданыстан шығып, кез келген жерде сынайлауға рұқсат берілгенімен, приход шіркеуінде Пасхалық Қауымды алу міндеті әлі де күшінде болды, онда канондық түрде құрылған приходтар бар. «Пасхалық уақыт» термині әдетте Лауыр жексенбісі мен Түсінші жексенбісі арасындағы екі аптаны білдіреді (Авиньон синоды, 1337). Флоренциялық Әулие Антонин оны Пасха жексенбісі, дүйсенбі және сейсенбімен шектеді. Анджело да Кьявассо оны Маундау бейсенбіден Түсінші жексенбісіне дейінгі кезең деп анықтады. 8 шілде 1440 ж. Евгений IV бұл терминді Лауыр жексенбісі мен Түсінші жексенбісі арасындағы екі апта деп ресми түсіндірді. Кейінгі ғасырларда бұл уақыт әртүрлі түрде ұзартылды: Неапольде Лауыр жексенбіден Аспанға көтерілуге дейін; Палермода Күл мерекесінен Түсінші жексенбісіне дейін. Германияда ерте заманда Пасхадан кейінгі екінші жексенбі Пасхалық уақытты аяқтады, сондықтан оны «Предигеркирхвай» деп атады, өйткені ауыр Пасхалық еңбек аяқталды, немесе «Кітап жексенбісі», өйткені күнәлілер міндетті орындауды соңғы күнгі күнге дейін кейінге қалдырды. АҚШ-та Балтимордың бірінші провинциалдық кеңесінің Әкелерінің өтініші бойынша Пасхалық уақыт VIII Пиймен Ұлы Жексенбіден Тринити жексенбісіне дейінгі кезеңге дейін ұзартылды (II Plen. Coun. Balt., n. 257); Канадада Пасхалық уақыттың ұзақтығы АҚШ-тағыдай. Англияда ол Күл мерекесінен Түсінші жексенбісіне дейін созылады; Ирландияда Күл мерекесінен Петр мен Павелдің октавасына дейін, 6 шілдеге дейін.
Литургиялық аспектілер
Пасхалық уақыт – қуанышпен тойланатын кезең. Литургиялық түс – ақ (кейде алтын), ол мерекелер мен тойлар үшін арналған түс. Пасхалық шам Пасха күні және Пасха уақытындағы жексенбілерде жағылады. Пасха уақыты Пентикост күнімен аяқталады. Қайта тірілудің символы – Пасха лилиясы, дәстүрлі түрде Пасха уақыты бойы шіркеулердің алдында гүлдейді. Православ (грек) шіркеуі Пасха аптасының жұмасында Анамыздың, Тірі қайнардың (Константинопольдегі қасиетті орын) мерекесін тойлайды. Пасхадан Аспанға көтерілу күніне дейінгі жексенбілер, бірінші, екінші (сияқты) Пасха уақытының немесе Пасха жексенбісінен кейінгі жексенбілер деп аталатындықтан, сонымен қатар есімдері бар. Бесінші жексенбі – Кантата жексенбісі; ал шығыс елдерінде оны Самариялық әйел жексенбісі деп атайды.
Алтыншы жексенбі
Алтыншы жексенбі, Азиядағы "Vocem jucunditatis", соқыр туған адамның жексенбісі. Латын шіркеуінде Рогация күндері сақталады; Грек шіркеуінде сейсенбіде Пасха мерекесінің аподозисі немесе аяқталуы тойланады. Гректер осы сейсенбіге дейін Пасхалық аптадағыдай Пасхалық қанондарын орындайды, ал Латын шіркеуінде Пасхалық қызмет мерекеден кейінгі сенбіде аяқталады. Бейсенбі күні Көктемге көтерілу мерекесі. Осы аптаның жұма күні Германияда "Witterfreitag" деп аталады; егістіктер аяз бен дауылдан қорғалады.
Жетінші жексенбі
Аспанға көтерілу октавасындағы жексенбі Интроиттен "Эксауди" деп аталады; кейбір епархияларда ол Апостолдардың Патшайымы (екі үлкен) немесе Аспанның мейрамы (бірінші сынып) деп аталады; Римде ол Розалар жексенбісі ("Pascha rosarum" немесе "rosatum") деп аталды, себебі Пантеонда ротондадан шіркеуге роза жапырақтары шашылды; Грек және орыс шіркеулерінде бұл бірінші Никей кеңесінің 318 Әкесінің мейрамы; Армениялықтар оны "гүлдердің екінші мейрамы" деп атайды, ол Palm жексенбісінің қайталануы. Ежелгі литургистердің пікірінше, Елуінші күнге дейінгі апта "Hebdomada expectationis" деп аталады, яғни Киелі Рухты күту аптасы. Латын шіркеуінде Елуінші күн алдында шомылдыру суы баталандырылады. Шығыс шіркеулерінде бұл сенбі – психосаббатон (Барлық жандар күні), онда гректер бидай нандарына бата береді және зираттарға процессиялар ұйымдастырады.
Византиялық ырым
Шығыс православие шіркеуінде Пасха Пасха күні таңғы құлшыныстан (утреннее богослужение) басталады, ол әдетте түнгі сағат 12-де өтіледі және Көктемге көтерілу күніне дейінгі күннің тоғызыншы сағатына дейін қырық күнге созылады.