Кіріспе

Императорлық Римдегі әскери офицер – Рим армиясы офицері

Классикалық антикалық дәуірдегі Рим армиясында жүзбасы (/s//ɛ//n/'/tj//ʊər//i//ə//n/; centurio, centuriones; κεντυρίων (kentyríōn), немесе ἑκατόνταρχος (hekatóntarkhos)) – бастапқыда 100 легионерден тұратын әскери бөлім – центурияның (жүздік) номиналды командирі болатын. Ғасырдың мөлшері уақыт өте келе өзгерді, б.з.б. бірінші ғасырдан бастап императорлық дәуірдің көп бөлігіне дейін 80 адамға дейін азайды. Жүзбасы үлгілі әскер қызметкері ретінде тағайындалып, содан кейін өзінің бағыныштыларына қатаң басшылық етуі, өзінің жасағына үлгі болуы және центуриясының іс-қимылдарын үйлестіруі күтілді. Рим легионында центуриялар когорталарға біріктіріліп, ең жоғары дәрежелі жүзбасылармен басқарылды. Престижді бірінші когортаны primus pilus басқарды, ол кіші офицерге ұқсас, легиондағы ең аға жүзбасы, штаб офицері және аға кеңесші болды, сондай-ақ префектус кастрорумға тағайындалуға кезегі келген төртінші командир және бірінші когортаның жүзбасылары осы лауазымды иеленді. Олар сонымен қатар логистика мен жабдықтауды басқаруға, қажет болған жағдайда тәртіпті сақтауға жауапты болды. Жүзбасының лауазым белгісі – жүзімдік таяқ болды, олар осы таяқ арқылы тіпті Рим азаматтарын да жазалаған, ал Порсиан заңдары бойынша олар дене жазасынан қорғалған еді. Жүзбасылар Рим теңіз флотында да қызмет еткен. Олар кәсіби офицерлер болды, олардың жалақысы, беделі және жауапкершілігі қазіргі NCO-ларға (кәсіби сержанттар) ұқсас болды. Кейінгі антикалық дәуірде және орта ғасырларда Византия армиясындағы жүзбасылар кентарх (Kentarches) деп те аталатын.

Рөл

Римдік жаяу әскерде жүзбасылар жүздікке (centuria) қолбасшылық еткен. Орта республика кезінде осы жүздіктер жұптарға бірігіп, манипула құраған, әр жүздікте 30–60 адам болған. «Мариан реформаларынан» кейін жүздік әдетте 80 шамасындағы адамдардан тұрған, ал алты жүздік легионерлік когортаны құраған. Кейін генералдар мен императорлар осы сандарды екі есеге арттырып немесе жартылай қысқартқан. Мысалы, Юлий Цезарь бірінші когортаны бес еселенген жүздіктен құрған. Жүзбасылар легионерлерге қарағанда едәуір жоғары жалақы алған. Зейнеткер легионерлер көбінесе бұрынғы жүзбасыларының жалға алушылары болып жұмыс істеген. Империя дәуірінде жүзбасылар когортадағы қызметтік бағасы бойынша біртіндеп көтеріліп, жоғары дәрежедегі жүздіктерге қолбасшылық еткен, содан кейін аға жүздікке және бүкіл когортаға қолбасшылық еткен. Ең жақсы жүзбасылар бірінші когортаға көтеріліп, Primi Ordines деп аталған, когортаның бес жүздігінің біріне қолбасшылық етіп, сонымен қатар штабтық қызметті де атқарған. Легионның ең жоғары дәрежелі жүзбасы – Primus Pilus, ол бірінші когортаның бірінші жүздігіне қолбасшылық еткен. Барлық жүзбасылар, дәрежесіне қарамастан, өздеріне бекітілген жүздікке ие болған. Primus Pilus әскери кеңестерге қатысқаннан басқа, жүзбасылардың арасындағы дәрежелердің айырмашылығы шамалы болған. Primus Pilus осылай аталған, өйткені оның жүздігі бірінші (оң жақ) когортаның алдыңғы қатары болған. Толық құрамы бар легионда Primus Pilus-тан жоғары тұрған сегіз ғана офицер болған: легат (legatus legionis), легионға қолбасшылық етуші; аға трибун (tribunus laticlavius), легионның екінші қолбасшысы; лагерь префекті (praefectus castrorum); және легаттың аға штаб офицерлері ретінде қызмет еткен тағы бес трибун (tribuni angusticlavii). Жүзбасылар сайлау арқылы, Сенат тағайындауымен немесе түрлі себептермен қатардан жоғарылатылған. Юлий Цезарь ерлік көрсеткен жүзбасыларын жоғарылатқан деген әңгіме бар. Тарихшылар олардың жау қабырғасынан немесе бұзылған жерден бірінші болып өткелерін мысалға келтіреді. Әртүрлі жүзбасылық дәрежелерді қазіргі кездегі кіші және орта офицерлік дәрежелермен салыстыруға болады. Жүзбасылардан төмен опциондар болған, олар жүздіктердегі екінші қолбасшылар. Жүзбасылар өздеріне бағынған легионерлердің оқуы мен тәртібі үшін жеке жауапкершілікке ие болған және олардың қатал жазалаумен айналысатыны белгілі болған. Тацит «Анналдарында» «Cedo Alteram» деп аталған жүзбасы туралы айтады, бұл шамамен «Маған тағы біреуін әкел» дегенді білдіреді. «Наласы сарбаздар трибундарды және лагерь префектін қуды, қашқандардың мүлігін тонады, содан кейін Люцилий атты жүзбасын өлтірді, оған сарбаздар әзілімен «Cedo Alteram» деген лақап берді, өйткені ол бір жүзім сабағын сарбаздың арқасына сындырғанда, тағы біреуін, тағы біреуін және тағы біреуін қатты дауыспен сұраған!» Жүзім сабағы (vitis) жүзбасының билігінің символы және жазалау құралы болған. Легионерлерден айырмашылығы, жүзбасылар қылыштарды сол жағына, ал pugio (қанжарды) оң жағына, қару ретінде тасыған. Жүзбасылар басқа легионерлерден ерекшеленетін қалқандарына көлденең қыртысты белгілер таққан. Жүзбасылар көбінесе қоғамда маңызды әлеуметтік мәртебеге ие болған және биліктің ықпалды лауазымдарын атқарған. Олардың мәртебесі дәрежелеріне байланысты болған. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін олар ликторлар ретінде жұмыс істеуге құқылы болған.

Жаңа Келісімде

Матай мен Лұқа жазған Ізгі хабарларда Қапарнаумда тұратын жүзбасының қызметшісі ауырған оқиға айтылады. Лұқаның Ізгі хабарында, жүзбасы жергілікті яһуди халқының ақсақалдарымен жақсы қарым-қатынаста болды және Қапарнаумдағы синагогты салуға қаржы жұмсады. Ал Иса сол жерде екенін естігенде, яһуди ақсақалдарына қызметшісін емдеуін сұрады. Матайдың Ізгі хабарында жүзбасы тікелей Исаға жүгінеді. Иса оның иманына таңғалып, қызметшісін сауықтырды. Марқ және Матайдың Ізгі хабарларында айқышқа тартылғанда жүзбасы Исаны "Құдайдың Ұлы" деп айтқан. Сондықтан көптеген адамдар осы жүзбасыны алғашқы христиан деп есептейді. Лұқаның Ізгі хабарында айқышқа тартылғанда жүзбасы Исаның "кінәсіз" екенін айтқан. Елшілердің істері кітабында Құдайдың құрметіне ие болған, әділ және жомарт Корнелий деген жүзбасы туралы айтылады. Апостол Шимон Петірге көріністе яһуди заңы бойынша араласуға рұхсат етілмеген басқа ұлттың адамы Корнелийге бару бұйырылады. Осы кездесуде Шимон Петір Құдайдың басқа ұлттардан да иман келтіргендерді қабылдайтынын түсінеді. Осы аяннан кейін Исаның жанындағы хабар басқа ұлттарға жеткізілді.