Тіл біліміне кіріспе: Фердинанд де Соссюрдің лекцияларының шолуы

Кіріспе

1916 жылғы лингвистика туралы кітап «Жалпы лингвистика курсы» – Чарльз Бэлли мен Альберт Сехехае 1906 және 1911 жылдар аралығында Женева университетінде тарихи-салыстырмалы лингвист Фердинанд де Соссюрдың лекцияларынан жасалған жазбалар негізінде құрастырылған кітап. Ол Соссюр қайтыс болғаннан кейін 1916 жылы жарық көрді және құрылымдық лингвистиканың бастауы ретінде қабылданады, бұл тәсіл 20-шы ғасырдың бірінші жартысында Прага лингвистикалық үйірмесімен қалыптастырылды. Соссюрдің аудармашыларының бірі Рой Харрис лингвистика және тілді зерттеу саласына Соссюрдің қосқан үлесін былайша қорытындылады:

Тіл енді біз өмір сүретін әлемді түсінудегі шеткі нәрсе емес, оның орталық бөлігі саналады. Сөздер – бұл әрі қарай берілген нәрселерге қосылған қарапайым дыбыстық белгілер немесе байланыс құралдары емес. Олар – әлеуметтік өзара әрекеттесудің ұжымдық өнімдері, адамдар әлемін құруға және анықтауға қажетті құралдар. Бұл 20-шы ғасырға тән тілге қатысты көзқарас гуманитарлық ғылымдардың барлық саласына терең ықпал етті. Бұл лингвистика, философия, психология, социология және антропология салаларында ерекше байқалады. Соссюрдің көзқарасы тарихи лингвистикаға қатысты болғанымен, «Курс» жалпыға қолданылатын семиотика теориясын дамытады. 1996 жылы Соссюрдің түпнұсқа жазбалары бар қолжазба табылды, ол кейін «Жалпы лингвистикадағы жазбалар» деген атпен жарияланды.

Тіл мен сөйлеу: сөйлеу схемасы

Жалпы лингвистика бойынша Сауссур курсының басты міндеті – жалпы лингвистиканың пәнін анықтау. Мұны істеу үшін «тілді» анықтау қажет. Соссюр тіл (la langue) мен сөйлеу (la parole) арасын ажыратып, өзінің «сөйлеу тізбегі» (le circuit de la parole) тұжырымын енгізеді. Сөйлеу тізбегі кем дегенде екі адамның (суреттегі А мен В) ауызша әрекеттесуі кезінде пайда болады. Ол екі физикалық элементтен тұрады: сөйлеудің жеке психологиялық аспектісін көрсететін ми; және дауыс мүшелерінің дыбыс толқындарын жасауының нәтижесінде туындайтын сөйлеу. Үшіншіден, тіл (суретте көрінбейді), оның ережелерімен бірге, сөйлеу тізбегінен әлеуметтік және тарихи тұрғыдан физикалық емес құбылыс ретінде пайда болады. Дегенмен, Соссюр оны абстракция емес, «конкретті» деп санайды, осылайша тілді лингвистиканың табиғи ғылым ретінде зерттеуге қолайлы нысанына айналдырады. Тілдің ережелерін бала біртіндеп үйренеді, бірақ ересектердің тілге қатысты түсініктері белгілі бір дәрежеде өзгеше болуы мүмкін. Соссюр түсіндіреді: «Сөз арқылы байланысқан барлық адамдар арасында белгілі бір орташа деңгей орнатылады: барлығы дерлік бірдей белгілерді, бірақ бір ұғыммен байланыстырылған түрде қайталайды». Грек тілінде «белгі» деген мағынаны білдіретін «semîon» сөзінен бастап, Соссюр жаңа ғылымды – семиологияны ұсынады: «қоғамдағы белгілердің өмірін зерттейтін ғылым». Алайда, Уильям Дуайт Уитнидің «Тілдің өмірі мен дамуы» (1875) еңбегіне сүйене отырып, Соссюр «өмір» ұғымының осы контексте метафоралық, биологиялық емес екенін атап көрсетеді. Соссюр тек тілдік белгілерді зерттеумен ғана айналысады, бірақ әлеуметтік өзара әрекеттесу белгілер жүйесіне негізделгендігі туралы идеяны кейінірек структуралистер кеңінен пайдаланды. Мәдениет тарихшысы Эгберт Клаутке Соссюр тіл мен сөйлеу арасындағы айырмашылығын өз ұстазы Хейман Штейнтальдан алғанын, ол Völkerpsychologie тұжырымын ұсынды. Бұл тұжырымда тіл – ұлттың немесе халықтың рухының бір бөлігі. Соссюр өз заманының қабылданған көзқарасын қолдайды. Бұл ұжымдық көзқарас кейін әлеуметтік ғылымдардың стандартты моделі (SSSM) ретінде танылды, осылайша қазіргі социологиядағы мәдениеттің ең көп таралған түсінігін білдіреді. Соссюрдің трактатындағы ерекшелік – оның әлеуметтік мінез-құлықтың символдық немесе семиологиялық екендігі, белгілердің әлеуметтік реттелген комбинацияларынан тұратындығы туралы теориясы. Курстың негізінде лингвистика – әлеуметтік және мәдени зерттеулердің бір саласы болып табылады, ал олар семиология саласына жатады, ол белгілер жүйесін зерттейді. Семиологияның өзі жүйелер теориясының бір түрі. Соссюр тілдің сөйлеу фактілерінің гетерогенді массасынан жақсы анықталған біртекті нысан ретінде пайда болатынын түсіндіреді. Сөйлеу көп қырлы және әртүрлі, өйткені ол ішінара жеке тұлғаға тиесілі. Тіл – өзіндік жұмсақ бүтін: ол толыққанды әлеуметтік және оны жеке адам өзгерте алмайды. Тіл кез келген сөйлеушіде толық емес: ол жеке тұлға пассивті түрде сіңіретін өнім. Ол тек ұжымның ішінде ғана болады. Тіл – «ой-пікірлерді білдіретін белгілер жүйесі». Алайда, тіл мен сөйлеудің өзара әрекеттесуі арқылы ұғымдар (белгінің мағыналық бөлігі) де әлеуметтік келісімге негізделген. Тілдің әлеуметтік нығаюының қалай пайда болатынын түсіндіру үшін Соссюр жеке сөйлеу туралы тұжырымды ұсынады. Сөйлеу – қасақана және ниетті. Жеке сөйлеу гетерогенді болса, яғни байланысты емес немесе әртүрлі бөліктерден немесе элементтерден тұрады («сыртқы» немесе пәнаралық лингвистикаға қатысты), тіл біртекті – мағыналар мен «дыбыстық бейнелер» одағынан тұратын белгілер жүйесі. Сондықтан, лингвистикалық зерттеудің өзегін өзіндік қамтылған, физиологиялық емес белгілер жүйесіне, Соссюр тіл деп атағанға назар аудару арқылы оқшаулауға болады, өйткені ол жүйелі зерттеудің мағынасында «ғылыми» зерттеу әдістемесіне мүмкіндік беретін жалпы лингвистикаға назар аударады. Жалпы лингвистика биологиямен аналогты болып табылады, өйткені лингвистикалық формалар – организмдерге ұқсас – анатомиялық тұрғыдан (морфологияда) талданады. Сауссур практикада жалпы лингвистиканың семантика, фонология, морфология, лексикология және грамматика арқылы тілдің өзін талдаудан тұратындығын ұсынады. Сонымен қатар, жалпы немесе ішкі лингвистиканы сыртқы лингвистиканың антропологиялық және археологиялық лингвистика сияқты сабақтас пәндері толықтырады. Тіл – зерттеудің түпкі нысаны, бірақ оны зерттеу материалын беретін сөйлеу арқылы зерттеу керек. Лингвистер, негізінен, тілдің жүйелік қасиеттерін анықтау үшін сөйлеуді талдау үшін мәтіндерді пайдаланады.

A core task of Saussure's Course in General Linguistics is to define the subject matter of general linguistics. To do this, a definition of 'language' is required. Saussure distinguishes between language (la langue) and speech (la parole) introducing his concept of the 'speech circuit' (le circuit de la parole). The speech circuit emerges when at least two persons (A and B in the picture) interact verbally. It consists of two physical elements: the brain, representing the personal psychological aspect of speaking; and speech, which is the result of the vocal organs producing sound waves. Third, language (not visible in the picture), with its rules, arises from the speech circuit socially and historically as a non physical phenomenon. However, Saussure considers it "concrete" and not an abstraction, making language the suitable subject of linguistics as a natural science. The rules of language are gradually learned by the child, but adult perceptions of language vary to some degree. Saussure explains that

"Among all the individuals that are linked together by speech, some sort of average will be set up : all will reproduce—not exactly of course, but approximately—the same signs united with the same concepts." Beginning with the Greek word semîon meaning "sign", Saussure proposes a new science of semiology: "a science that studies the life of signs within society". However, based on William Dwight Whitney's The Life and Growth of Language (1875), Saussure emphasizes that the concept of 'life' is in this context metaphorical and not biological. Saussure does not engage in the research of any other signs than linguistic ones, but the idea of social interaction being based on sign systems was later extensively exploited by the structuralists. Cultural historian Egbert Klautke notes that Saussure borrowed his language versus speech distinction from his teacher Heymann Steinthal, who proposed Völkerpsychologie. In this concept, language is a part of the spirit of the nation or Volksgeist. Saussure advocates the commonly accepted view of his time. This collectivist view became later known as the standard social science model (SSSM), thus also representing the most common understanding of culture in contemporary sociology. What is special in Saussure's treatise is his theory that social behavior is symbolic or semiological, consisting of socially regulated combinations of signs. Based on the Course, linguistics is a sub field of social and cultural studies, and these belong to the sphere of semiology, the study of sign systems. Semiology itself is a type of systems theory. Saussure explains further that language arises as a well defined homogeneous object from the heterogeneous mass of speech facts. Speech is many sided and heterogeneous because it belongs partly to the individual. Language is a self contained whole: it is fully social and cannot be changed by the individual. Language is not complete in any speaker: it is a product that is passively assimilated by the individual. It exists only within a collective. Language is "a system of signs that express ideas". Through the interaction of language and speech, however, concepts (the signified part of the sign), are likewise founded on social contract. To explain how the social solidification of language comes about, Saussure proposes the notion of individual speaking. Speaking is willful and intentional. While individual speaking is heterogeneous, that is to say composed of unrelated or differing parts or elements (relating to 'external' or interdisciplinary linguistics), language is homogeneousa system of signs composed of the union of meanings and "sound images". Therefore, as the core of linguistic inquiry can be isolated focusing on the self contained, non physiological system of signs, which Saussure calls language, it is this that general linguistics focuses on since it allows an investigative methodology that is "scientific" in the sense of systematic inquiry. General linguistics is also analogous with biology to the extent that linguistic forms—like organisms—are analyzed anatomically (as in morphology). In practice, Saussure proposes that general linguistics consists of the analysis of language itself by way of semantics, phonology, morphology, lexicology, and grammar. Moreover, general or internal linguistics is informed by the related disciplines of external linguistics such as anthropological and archaeological linguistics. While language is the ultimate object of research, it must be studied through speech, which provides the research material. For practical reasons, linguists mostly use texts to analyse speech to uncover the systemic properties of language.

Белгі

Соссюр зерттеуінің негізгі нысаны – тілдік бірлік немесе белгі. Белгі (signe) – «қос құрамды» бірлік, ол белгіш – дыбыс үлгісінен (Соссюр оны «сигнал» деп атайды) және белгіленуі – ұғымнан (Соссюр оны «signification» деп атайды) тұрады. Дыбыс үлгісі – жүйеге тән психологиялық, емес материалдық ұғым. Тілдік белгінің екі компоненті де ажырамас. Мұны қағаздың екі беті сияқты қарастыруға болады – бір беті екінсіз өміршең емес. Дегенмен, белгіш пен белгіленуі арасындағы қатынас одан әрі күрделі. Соссюр тілді заттар жиынтығына берілген атаулар жиынтығы деп қарастыруға болмайды деп тұжырымдайды (мысалы, Адам жануарларға ат қойғандай). Соссюр пікірінше, тіл – номенклатура емес. Шындығында, Соссюр ой-пікірінің маңызды тұсы – белгілену, яғни белгілі бір дискурс аясындағы объектілерге сілтеме, жүйе ішіндегі айырмашылықтар арқылы жүзеге асырылады.

Өз бетімен таңдау

Соссюр үшін белгілі бір белгіленуге белгілі бір белгіленуінің маңызды немесе табиғи себебі жоқ. Соссюр мұны «белгінің кездейсоқтығы» (l'arbitraire du signe) деп атайды. Екі адамның «ағаш» туралы түсінігі бірдей емес, себебі екі адамның тәжірибесі немесе психологиясы бірдей емес. Дегенмен, біз «ағаш» сөзін қарым-қатынасқа қолдана аламыз, себебі біз оны тұрақты түрде қолдануға келісіміз. Егер біз «ат» сөзін және дыбысын қолдануға келіссек, ол да «ат» деп аталады. Барлық маңызды нәрсе – келісім мен дәйектілік болғандықтан, байланыс кездейсоқ. Белгінің кездейсоқ табиғатын одан әрі қолдау ретінде Соссюр, егер сөздер бұрыннан бар әмбебап ұғымдарды білдірсе, олар бір тілден екінші тілге дәл эквиваленттерге ие болар еді дейді, бірақ бұл олай емес. Тілдер ортақ тәжірибені күрделі жолдармен көрсетеді және әлемнің әртүрлі суреттерін жасай алады. Мұны түсіндіру үшін Соссюр мысал ретінде «bœuf» сөзін келтіреді. Ағылшын тілінде жануар мен ет өніміне әртүрлі сөздер қолданылады: «ox» және «beef». Француз тілінде «bœuf» сөзі екі ұғымды да білдіреді. Соссюрдың пікірінше, белгілі бір сөздер белгілі бір қоғамның қажеттіліктерінен туындайды, ал бұрыннан бар ұғымдар жиынтығын белгілеу қажеттілігінен емес. Бірақ сурет шын мәнінде «негізгі мотивация» тұжырымдамасы арқылы одан да күрделі. Негізгі мотивация тілдік жүйенің құрамына, тікелей құрамдас талдауға қатысты. Яғни, тіл деңгейінде иерархиялық түрде ұяланған белгіленулер салыстырмалы түрде анықталған белгіленуге ие. Ағылшын сан жүйесінде айқын мысал: егер «жиырма» және «екі» сандық ұғымның кездейсоқ бейнелері болса да, «жиырма екі», «жиырма үш» және т.б. сөздер осылайша шектеледі. Бұл жерде етістіктердің уақыт формасы тағы бір анық мысал келтіреді: «kicked» сөзінің мағынасы «kick» және «ed» сөздерінің мағынасына байланысты. Бірақ, ең қарапайым түсінік – синтагманың (жүйелік деңгейдегі сөйлемнің) мәні онда кездесетін белгілердің мәніне байланысты. Осы себепті Леонард Блумфилд лексиканы тілдің негізгі бұрмалаушылықтарының жиынтығы деп атады. (Жабервоки поэмасының «мағыналылығы» осы композициялық қатынастардың арқасында қаншалықты екенін ескеріңіз!) Тағы бір мәселе – ономатопея. Соссюр қарсыластары ономатопеяда сөз бен мағынаның, білдіруші мен білдірілгеннің арасында тікелей байланыс бар деп айта алатынын мойындайды. Алайда, Соссюр этимологиялық зерттеуде ономатопоэялық сөздер, шын мәнінде, мотивациясыз (бір-біріне ұқсамайды), ішінара ономатопоэялық емес шығу тегінен дамып келеді дейді. Ол мысал ретінде француз және ағылшын тілдеріндегі иттердің үрлеуін білдіретін сөздерді келтіреді, яғни «ouaoua» және «Bow Wow». Соңында, Соссюр интеръекцияларды қарастырады және осы кедергіні бірдей дәлелмен жоққа шығарады, яғни белгі/белгілену байланысы бастапқыда көрінетіннен табиғи емес. Ол оқырмандарды француз («аие») және ағылшын («ouch») тілдеріндегі ауырсынуды білдіретін сөздердің айырмашылығына назар аударуға шақырады.

For Saussure, there is no essential or natural reason why a particular signifier should be attached to a particular signified. Saussure calls this the "arbitrariness of the sign" (l'arbitraire du signe). No two people have precisely the same concept of "tree," since no two people have precisely the same experiences or psychology. We can communicate "tree," however, for the same reason we can communicate at all: because we have agreed to use it in a consistent way. If we agreed to use the word and sound for "horse" instead, it would be called "horse" to the same effect. Since all that is important is agreement and consistency, the connection is arbitrary. In further support of the arbitrary nature of the sign, Saussure goes on to argue that if words stood for pre existing universal concepts they would have exact equivalents in meaning from one language to the next and this is not so. Languages reflect shared experience in complicated ways and can paint very different pictures of the world from one another. To explain this, Saussure uses the word bœuf as an example. In English, he says, we have different words for the animal and the meat product: Ox and beef. In French, bœuf is used to refer to both concepts. In Saussure's view, particular words are born out of a particular society's needs, rather than out of a need to label a pre existing set of concepts. But the picture is actually even more complicated, through the integral notion of 'relative motivation'. Relative motivation refers to the compositionality of the linguistic system, along the lines of an immediate constituent analysis. This is to say that, at the level of langue, hierarchically nested signifiers have relatively determined signified. An obvious example is in the English number system: That is, though twenty and two might be arbitrary representations of a numerical concept, twenty two, twenty three etc. are constrained by those more arbitrary meanings. The tense of verbs provides another obvious example: The meaning of "kicked" is relatively motivated by the meanings of "kick " and " ed". But, most simply, this captures the insight that the value of a syntagm—a system level sentence—is a function of the value of the signs occurring in it. It is for this reason that Leonard Bloomfield called the lexicon the set of fundamental irregularities of the language. (Note how much of the "meaningfulness" of the Jabberwocky poem is due to these sorts of compositional relationships!) A further issue is onomatopoeia. Saussure recognised that his opponents could argue that with onomatopoeia there is a direct link between word and meaning, signifier and signified. However, Saussure argues that, on closer etymological investigation, onomatopoeic words can, in fact, be unmotivated (not sharing a likeness), in part evolving from non onomatopoeic origins. The example he uses is the French and English onomatopoeic words for a dog's bark, that is ouaoua and Bow Wow. Finally, Saussure considers interjections and dismisses this obstacle with much the same argument, i. e., the sign/signifier link is less natural than it initially appears. He invites readers to note the contrast in pain interjection in French (aie) and English (ouch).

Құны

Белгінің мәні тілдегі барлық басқа белгілермен анықталады. Соссюр тіл білімінің нақты ғылымға айналуы үшін, тілдің жай ғана номенклатура бола алмайтынын түсінді; әйтпесе, ол сөздердің анықтамаларының тізімін құрастырудан аспайтын, сәндік лексикологияның бір түріне айналар еді. Сондықтан ол белгінің оның ішкі дыбыстық құрылымы мен ұғымына емес, жүйенің басқа белгілерімен анықталатынын, олар оның мағынасын және қолданылу мүмкіндіктерін шектейтінін дәлелдеді. Мысалы, «қой» сөзі француз тіліндегі «mouton» сөзімен бірдей мағынаға ие, бірақ бірдей емес, себебі «mouton» сөзі сонымен қатар «тоққабылға» деген мағынада да қолданылады, ал «қой» сөзі қолданылмайды, өйткені ол «тоққабылға» сөзімен шектелген. Демек, тіл – өзара байланысты элементтердің жүйесі. Бірақ ол белгінің қолданылу аясын шектеп қана қоймайды, бұл қажет, өйткені оқшауланған белгі басқа белгіден ерекшеленбесе, кез келген нәрсеге немесе ештеңеге қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, ол мағынаның болуын қамтамасыз етеді. Мысалы, «redouter» («қорқу»), «craindre» («қорқу») және «avoir peur» («қорқу») синонимдерінің жиынтығы бір-біріне қарама-қарсы тұрғанда ғана ерекше мағынаға ие. Егер осы терминдердің екеуі жоғалса, қалған белгі олардың рөлін қабылдап, мағынасы нашарлап, анықсыз болып, «қосымша мәнді» жоғалтар еді, себебі оны ешбір белгіден ажырату мүмкін болмас еді. Бұл фактіні екі себептен түсіну маңызды: (А) ол Соссюрға белгілердің оқшауланған түрде өмір сүре алмайтынын, олар жүйеге тәуелді екенін, және талдау кезінде оқшауланған белгілерден емес, жүйеден шығарылуы керек екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді; және (Б) ол синтагматикалық және парадигматикалық талдаулар арқылы грамматикалық фактілерді анықтай алады.

Синтагматикалық және парадигматикалық қатынастар

Яғни, тіл бір-біріне қарама-қарсы белгілерді орналастыратын айырмашылық қатынастары арқылы жұмыс істейді. Соссюр қатынастардың тек екі түрі бар екенін айтты: синтагматикалық және парадигматикалық. Соңғысы ассоциативті болып табылады және белгілерді санада біріктіріп, жиынтықтарды құрайды: мысалы, отыр, кілем, мысық, жарғақ, немесе ой, ойлау, ойлану, ойшыл. Жиынтықтар әрқашан ұқсастықты қамтиды, бірақ айырмашылық – бұл қажетті шарты, әйтпесе ешбір элементті бір-бірінен ажырату мүмкін болмас: нәтижесінде, жеке жиынтық құра алмайтын бір ғана элемент болар еді. Бұл екі түрлі қатынас лингвистиканы фонология, морфология, синтаксис және семантикаға ашады. Мысалы, морфологияны қарастырайық. «Мысық» және «мысықтар» белгілері санада байланысты, «мысық» сөзінің абстрактілі парадигмасын құрайды. Бұл парадигманы басқа сөз формаларының парадигмаларымен салыстыра отырып, ағылшын тілінде көпше түрі көбінесе сөздің соңына «s» әрпін қосудан тұратынын көреміз. Сол сияқты, синтаксисте парадигматикалық және синтагматикалық талдау арқылы сөйлемдер құрудың грамматикалық ережелерін анықтай аламыз: «je dois» («Мен керек») және «dois je?» («Мен керек пе?») өрнектері сөздердің тіркесу тәртібінен ғана ерекшеленеді, бұл француз тілінде сұрақ қою үшін сөздердің тәртібін өзгерту қажет екенін көрсетеді. Тілдің үшінші маңызды тұсы – оның әлеуметтік келісімі, яғни екі адам арасындағы құрал ретінде мәдениетте қабылданған қолданысы. Синтагмалар сөйлеуге жататындықтан, лингвист олардың тілге жататынына көз жеткізу үшін олардың қанша рет қолданылатынын анықтауы керек.

Синхронды және диахронды осьтер

Тілді синхронды түрде қарастыру – оны "белгілі бір сәттегі толық жүйе ретінде" зерттеу, ол оны AB осі деп атайды. Ал диахрондық талдау тілдің "тарихи даму жолын" қарастырады (CD осі). Соссюрдің пікірінше, біздің назарымызды тек сол кезде басым болған CD осіне ғана емес, сонымен қатар AB осіне де аударуымыз керек, себебі тіл – "өз терминдерінің сәтке дейінгі орналасуымен ғана анықталатын таза құндылықтар жүйесі". Мұны түсіндіру үшін Сауссур шахмат ойынына мысал келтіреді. Ойынды диахронды түрде (ережелердің уақыт өте келе қалай өзгергенін) немесе синхронды түрде (қазіргі қолданыстағы ережелерді) зерттеуге болады. Соссюр атап көрсетеді, ойын барысында ойынға қосылған адамға тақтадағы кейіпкерлердің орналасуы және келесі қозғалысты кім жасайтыны туралы ақпарат жеткілікті. Кейіпкерлер қалай осылай орналасқандығын білудің қосымша пайдасы жоқ.

Географиялық лингвистика

Курстың жалпы лингвистика бөлігі Сауссурдың лингвистиканың географиялық саласына қатысты ойларын қамтиды. Сауссурдың пікірінше, тілдерді географиялық тұрғыдан зерттеу ішкі емес, сыртқы лингвистикамен айналысады. Сауссур түсіндіргендей, географиялық лингвистика негізінен түрлі аймақтардағы тілдік әртүрлілікті зерттейді, оның екі түрі бар: туыстық байланысы бар тілдердің әртүрлілігі; және абсолюттік әртүрлілік, онда салыстырылатын тілдер арасында ешқандай байланыс жоқ. Әрбір әртүрлілік өзіндік мәселе құрайды және оған әртүрлі тәсілдермен қарауға болады. Мысалы, үнді-еуропалық тілдер мен қытай тілін зерттеу (олар туыс емес) салыстыру арқылы пайдалы, оның мақсаты – кез келген тілдің қалыптасуы мен дамуының негізінде жатқан тұрақты факторларды анықтау. Екінші түрдегі әртүрлілік – туыстық байланысы бар тілдердің әртүрлілігі – шексіз салыстыру мүмкіндіктерін ұсынады, осы арқылы диалекттер мен тілдердің тек айырмашылық дәрежесінде екені анықталады. Сауссур географиялық әртүрліліктің себебін анықтау үшін туыстық байланысы бар тілдердің әртүрлілігін тиімдірек деп санайды. Сауссурдың пікірінше, географиялық әртүрліліктің идеалды түрі – әртүрлі тілдердің әртүрлі аймақтарға тікелей сәйкес келуі. Бірақ шындығында, әртүрлі мәдениеттердің географиялық бөлінуімен қатар екінші факторларды да ескеру қажет. Сауссур үшін тілдік әртүрліліктің негізгі себебі – уақыт, ал емес қашықтық. Осыны дәлелдеу үшін Сауссур бір аралдан екінші аралға көшіп келген отарлаушылардың гипотетикалық тобын қарастырады. Бастапқыда, географиялық алшақтыққа қарамастан, жаңа аралдағы отарлаушылардың тілі мен олардың отанындағы тіл арасында ешқандай айырмашылық болмайды. Осылайша Сауссур географиялық әртүрлілікті зерттеу тілдік дамуға уақыттың әсерін зерттеумен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Моноглотты қоғамды (бір тілде сөйлейтін қоғам) үлгі ретінде алған Сауссур тілдің қалай дамуы мүмкін екенін және біртіндеп ерекше диалекттерге бөлінуін сипаттайды. Сауссурдың дифференциациялау моделіне екі негізгі принцип жатады: 1) тілдік эволюция белгілі бір тілдік элементтерге бірінен соң бірі енгізілген өзгерістер арқылы жүреді; 2) осы өзгерістердің әрқайсысы белгілі бір аймаққа тиесілі және оған толық немесе ішінара әсер етеді. Осы принциптерден туындайтын қорытынды – диалекттердің табиғи шекарасы жоқ, себебі кез келген географиялық нүктеде тілдің өзгеруі жүреді. Ең жақсысы, олар «инновация толқындарымен» анықталады, яғни жаңалықтардың жинақталып, бірімен-бірі жапсарласқан аймақтар. «Толқын» ұғымы Сауссурдың географиялық лингвистика моделінің ажырамас бөлігі болып табылады, ол диалекттердің қалай дамитынын сипаттайды. Сауссурдың пікірінше, тілдік толқындарға екі қарсы күш әсер етеді: тұрғындардың тілінің дәстүрлерін сақтауға бейімділігі (жергіліктілік); және қарым-қатынас, түрлі аймақтардағы адамдар арасындағы байланыс тілдердің келісімге келуі мен стандартталуын қажет етеді. Қарым-қатынас тілдік жаңалықтарды тежеу арқылы диалекттердің бөлінуін болдырмауы мүмкін, сонымен қатар жаңалықтарды түрлі халықтарды қамтитын аймақта таратуға болады. Қай жағдайда болса да, қарым-қатынастың соңғы нәтижесі – тілдердің бірігуі. Сауссур тілдік өзгерістердің бірте-бірте ғана болатын жерлерде қарым-қатынасқа ешқандай кедергі жоқ екенін атап өтеді. Моноглотты қоғамдағы тілдік әртүрліліктің моделін сипаттағаннан кейін, Сауссур екі бөлек аймақта дамып келе жатқан тілдерге көшеді. Оқшауланған даму жағдайында Сауссур байланыс пен оқшаулану жағдайларын ажыратады. Соңғысында бастапқыда ортақ белгілер болуы мүмкін, бірақ жаңа ерекшеліктер екі тіл арасында таратылмайды. Дегенмен, әр аймақта әртүрлілендіру жалғасады, нәтижесінде белгілі бір тілдік отбасы ішінде ерекше тілдік тармақтар қалыптасады. Байланыстағы тілдердегі қатынастар оқшауланған тілдердегі қатынастардан мүлдем өзгеше. Мұнда ортақ және ерекше белгілер бір-біріне үнемі таралады, сондықтан бір отбасының мүшесі емес тілдер де ортақ ерекшеліктерді дамыта алады.

A portion of Course in General Linguistics comprises Saussure's ideas regarding the geographical branch of linguistics. According to Saussure, the geographic study of languages deals with external, not internal, linguistics. Geographical linguistics, Saussure explains, deals primarily with the study of linguistic diversity across lands, of which there are two kinds: diversity of relationship, which applies to languages assumed to be related; and absolute diversity, in which case there exists no demonstrable relationship between compared languages. Each type of diversity constitutes a unique problem, and each can be approached in a number of ways. For example, the study of Indo European languages and Chinese (which are not related) benefits from comparison, of which the aim is to elucidate certain constant factors which underlie the establishment and development of any language. The other kind of variation, diversity of relationship, represents infinite possibilities for comparisons, through which it becomes clear that dialects and languages differ only in gradient terms. Of the two forms of diversity, Saussure considers diversity of relationship to be the more useful with regard to determining the essential cause of geographical diversity. While the ideal form of geographical diversity would, according to Saussure, be the direct correspondence of different languages to different areas, the asserted reality is that secondary factors must be considered in tandem with the geographical separation of different cultures. For Saussure, time is the primary catalyst of linguistic diversity, not distance. To illustrate his argument, Saussure considers a hypothetical population of colonists, who move from one island to another. Initially, there is no difference between the language spoken by the colonists on the new island and their homeland counterparts, in spite of the obvious geographical disconnect. Saussure thereby establishes that the study of geographical diversity is necessarily concentrated upon the effects of time on linguistic development. Taking a monoglot community as his model (that is, a community which speaks only one language), Saussure outlines the manner in which a language might develop and gradually undergo subdivision into distinct dialects. Saussure's model of differentiation has 2 basic principles: (1) that linguistic evolution occurs through successive changes made to specific linguistic elements; and (2) that these changes each belong to a specific area, which they affect either wholly or partially. It then follows from these principles that dialects have no natural boundary, since at any geographical point a particular language is undergoing some change. At best, they are defined by "waves of innovation"—in other words, areas where some set of innovations converge and overlap. The "wave" concept is integral to Saussure's model of geographical linguistics—it describes the gradient manner in which dialects develop. Linguistic waves, according to Saussure, are influenced by two opposed forces: parochialism, which is the basic tendency of a population to preserve its language's traditions; and intercourse, in which communication between people of different areas necessitates the need for cross language compromise and standardization. Intercourse can prevent dialectical fragmentation by suppressing linguistic innovations; it can also propagate innovations throughout an area encompassing different populations. Either way, the ultimate effect of intercourse is unification of languages. Saussure remarks that there is no barrier to intercourse where only gradual linguistic transitions occur. Having outlined this monoglot model of linguistic diversity, which illustrates that languages in any one area are undergoing perpetual and nonuniform variation, Saussure turns to languages developing in two separate areas. In the case of segregated development, Saussure draws a distinction between cases of contact and cases of isolation. In the latter, commonalities may initially exist, but any new features developed will not be propagated between the two languages. Nevertheless, differentiation will continue in each area, leading to the formation of distinct linguistic branches within a particular family. The relations characterizing languages in contact are in stark contrast to the relations of languages in isolation. Here, commonalities and differences continually propagate to one another—thus, even those languages that are not part of the same family will manage to develop common features.

Басылымдар

Ағылшын тіліне екі аударма жасалды, бірі Уэйд Баскиннің (1959), екіншісі Рой Харристің (1983). Сассюр, Фердинанд де. Жалпы лингвистика курсы. Ред. Чарльз Бэлли және Альберт Сешехе. Аудар. Уэйд Баскин, кейіннен Перри Мейзел және Хаун Саусси өңдеді. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2011. Түпнұсқа: Жалпы лингвистика курсы. Ред. Чарльз Бэлли және Альберт Сешехе. Аудар. Уэйд Баскин. Нью-Йорк: Философиялық қоғам, 1959 (қайта басылған, Нью-Йорк: Макгроу Хилл, 1966). Сассюр, Фердинанд де. Жалпы лингвистика курсы. Ред. Чарльз Бэлли және Альберт Сешехе. Аудар. Рой Харрис. Ла-Салле, Иллинойс: Ашық сот, 1983.