Кіріспе

Базардың бір жағындағы қатысушылар арасындағы бағалар туралы келісім – нарықтағы бір жақтың қатысушылары арасындағы өнімді, қызметті немесе тауарды белгілі бір бағамен ғана сатып алу немесе сату, немесе ұсыныс пен сұранысты реттеу арқылы нарық жағдайын сақтау туралы бәсекеге қарсы келісім. Бағаны бекіту мақсаты өнімнің бағасын мүмкіндігінше жоғары деңгейге көтеру болуы мүмкін, бұл әдетте барлық сатушыларға пайда әкеледі, бірақ бағаны бекіту, шектеу, жеңілдік беру немесе тұрақтандыру мақсатын да қамтуы мүмкін. Бағаны бекітудің ерекше белгісі – баға туралы жазбада немесе түсіністікпен келісім болуы. Бағаны бекіту үшін сатушылар немесе сатып алушылар арасында құпия келісім қажет. Мақсаты – саудагерлердің өзара тиесілігі үшін бағаларды үйлестіру. Мысалы, өндірушілер мен бөлшек саудагерлер белгілі бір "бөлшек" бағамен сату үшін келісе алады; ортақ ең төменгі сату бағасын белгілейді, онда сатушылар келісілген ең төменгі бағадан төмен сатуға келіспейді; өнімді белгілі бір ең жоғары бағамен сатып алады; баға тізіміне сәйкес келеді; бірлескен баға жарнамасына қатысады; сатып алушыларға ұсынылатын қаржылық несие шарттарын стандарттайды; бірыңғай сауда жеңілдіктерін қолданады; жеңілдіктерді шектейді; тегін қызметті тоқтатуға немесе жалпы қызметтің бір бөлігінің бағасын белгілеуге келіседі; бұрын жарияланған бағалар мен сату шарттарын біркелкі сақтайды; бірыңғай шығындар мен қосымша төлемдерді белгілейді; жоғары баға алу үшін өндірісті немесе сатуды уақытылы азайтады; немесе нарықтарды, аумақтарды немесе клиенттерді бөліседі немесе біріктіреді. Бағаны бекіту кейбір нарықтарда рұқсат етілсе, ал кейбіреулерінде рұқсат етілмейді; рұқсат етілген жағдайларда, бұл қайта сату бағасын сақтау немесе бөлшек сауда бағасын сақтау ретінде белгілі. Барлық ұқсас бағалар немесе бағалардың бір уақытта өзгеруі бағаны бекіту болып табылмайды. Мұндай жағдайлар көбінесе қалыпты нарық құбылыстары болып табылады. Мысалы, бидай сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы көбінесе көп айырмашылықтарға ие емес, себебі мұндай өнімдердің ерекшеліктері жоқ және олар негізінен бірдей, ал олардың бағасы бір уақытта аздап ғана өзгереді. Егер табиғи апат орын алса, барлық бидайдың бағасы бірден өседі. Сонымен қатар, тұтынушылар сұранысының артуы шектеулі өнімдердің бағасын да бірден өсіруі мүмкін. Неоклассикалық экономикада бағаны бекіту тиімсіз. Өндірушілердің нарықтық бағадан жоғары баға белгілеу туралы бәсекеге қарсы келісімі тұтынушылардың артығын осы өндірушілерге ауыстырады және сонымен қатар зиянды шығындарға әкеледі. Жеке тұлғалардың халықаралық бағаны бекітуі көптеген елдердің монополияға қарсы заңдары бойынша қудаланады. Қудаланған халықаралық картельдердің мысалдары – лизин, лимон қышқылы, графит электродтары және көлемді витаминдердің бағасы мен өндірісін бақылаған картельдер.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та баға белгілеу Шерман монополияға қарсы заңының 1-тарауы бойынша қылмыстық федералдық құқық бұзушылық ретінде қудалануы мүмкін. Қылмыстық қудалауды АҚШ Әділет министрлігі жүзеге асыруға тиіс, бірақ Федералды сауда комиссиясы да азаматтық монополияға қарсы бұзушылықтар бойынша құзыреттілікке ие. Көптеген штаттардың бас прокурорлары да монополияға қарсы істер қозғайды және Вирджиния, Нью-Йорк және Калифорния сияқты монополияға қарсы кеңселерге ие. Бұдан әрі, егер баға белгілеу АҚШ үкіметтік агенттігін нарықтық құннан жоғары төлеуге итермелеу үшін алдау құралы ретінде қолданылса, АҚШ прокуроры жалған мәлімдемелер туралы заң бойынша қудалауға баруы мүмкін. Жеке тұлғалар немесе ұйымдар монополияға қарсы бұзушылықтар үшін үш еселенген залапты өтеу үшін сотқа шағымдануы мүмкін және заңнамаға сәйкес, іс жүргізуге жұмсалған адвокаттардың гонорары мен шығындарын қайтарып алуы мүмкін. Егер іс Шерман заңымен қатар жалған мәлімдемелер туралы заңды да бұзса, жеке тұлғалар жалған мәлімдемелер туралы заңның Qui Tam ережесіне сәйкес АҚШ атынан азаматтық іс қозғай алады. Американдық заңнамаға сәйкес, бәсекелестер арасында бағалардың алмасуы монополияға қарсы заңдарды бұзуы мүмкін. Бұл бағаны белгілеу мақсатымен баға алмасуды немесе жеке бәсекелестер белгілеген бағаларға әсер ететін баға алмасуды қамтиды. Бәсекелестердің бағаны ортақ пайдаланғаны туралы дәлелдер заңсыз баға белгілеу туралы келісімнің бір бөлігі ретінде қолданылуы мүмкін. Тік баға белгілеу өндірушінің өнімдерінің бөлшек сауда бағасын бақылауға тырысуын қамтиды. State Oil Co. v. Khan ісінде АҚШ Жоғарғы Соты тік баға белгілеу енді Шерман заңын бұзушылық ретінде қарастырылмайды, бірақ көлденең баға белгілеу әлі де Шерман заңын бұзушылық болып саналады деп шешті. Сондай-ақ 2008 жылы Калифорнияның Солтүстік округінде қарастырылған United States v. LG Display Co., United States v. Chunghwa Picture Tubes және United States v. Sharp Corporation істері бойынша айыпталушылар сұйық кристалды дисплейлердің бағасын белгілеуге қатысқандығы үшін қудалауды аяқтау үшін барлығы 585 миллион доллар төлеуге келісті. Бұл Шерман заңы бойынша тарихтағы екінші ірі сома болды. Келісілген бағаның орынды болуы немесе жақсы немесе қайырымды мақсатқа қызмет етуі немесе келісімнің айтылмаған және жасырын болуы маңызды емес. АҚШ-та баға белгілеуге бағаны бірдей ұстау, бағаны төмендету (қаржылық қажеттілік немесе табысқа байланысты болса да), несие шарттарын белгілеу, баға кестесі немесе шкаласы туралы келісу, бағаны есептеу үшін ортақ формуланы қабылдау, баға жарнамасына тыйым салу немесе жарияланған бағаларды ұстануға келісу туралы келісімдер де кіреді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық комиссияның жеңілдіктер бағдарламасы бойынша, антимонополиялық органмен ынтымақтасқан және ақпарат беруші компанияларға қатысты болашақ айыптар жойылады немесе қысқартылады.

Ұлыбритания

Британдық бәсекелестік заңдары бағаны бекітудің кез келген әрекетіне тыйым салады. Кітап сату туралы келісім – 1900 жылдан 1991 жылға дейін Ұлыбритания кітап сатушылары арасындағы, кіші кітап дүкендерінің кірісін қорғау мақсатында жаңа кітаптарды тек ұсынылған бөлшек сауда бағасымен сату туралы ашық келісім болды. 1991 жылы ірі кітап желісі Dillons кітаптарға жеңілдіктер жасағанда, одан кейін бәсекелес Waterstones компаниясы да солай істегенде келісім күшін жойды. Дегенмен, бағаны бекіту журналдар мен газеттерді тарату саласында, сондай-ақ кейде киноиндустриясында әлі де заңды. Мұқаба бағасынан төмен сатушы саудагерлерге тауар жеткізілмейді. Әділ сауда басқармасы қолданыстағы жағдайға келісім берді.

Ерекшеліктер

Егер бағаны реттеу туралы келісім көпжақты шарт арқылы бекітілсе немесе жеке фирмалардың орнына тәуелсіз мемлекеттер жасасса, картель сот процесінен және антимонополиялық қылмыстық қудалаудан қорғалуы мүмкін. Сондықтан АҚШ-тың антимонополиялық заңдары бойынша ОПЕК, жаһандық мұнай картелі, сотталған немесе сәтті сотқа берілген емес. Халықаралық әуе билеттерінің бағасы IATA ұйымымен келісім арқылы белгіленеді, және бұл практика антимонополиялық заңнамада арнайы босатумен қарастырылған.

Компакт-дискілер

1995 және 2000 жылдар аралығында музыкалық компаниялар 1990 жылдардың басында Best Buy және Target сияқты жеңілдетілген баға сатушылардың баға соғыстарын тоқтату мақсатында компакт-дискілердің бағасын жасанды түрде көтеру үшін ең төменгі жарнама бағасы сияқты заңсыз маркетингтік келісімдерді пайдаланғандығы анықталды. Сарапшылардың пікірінше, тұтынушыларға шамамен 500 миллион долларға дейін және әрбір альбом үшін 5 долларға дейін артық төленген. 2002 жылғы келісімге музыкалық баспагерлер мен дистрибьюторлар: Sony Music, Warner Music, Bertelsmann Music Group, EMI Music, Universal Music, сондай-ақ Musicland, Trans World Entertainment және Tower Records сауда желілері кірді. Бағаны манипуляциялауға байланысты олар 67,4 миллион доллар айыппұл төлеуге және 75,7 миллион долларлық дискілерді қоғамдық және коммерциялық емес ұйымдарға таратуға келісті.

Динамикалық кездейсоқ қатынас жады (DRAM)

2005 жылдың қазан айында корейлік Samsung компаниясы Infineon және Hynix Semiconductor сияқты басқа компаниялармен бірге динамикалық кездейсоқ сәйкес жад (DRAM) чиптерінің бағасын келісіп белгілеуге қатысқандығы үшін кінәсін мойындады. Samsung халықаралық картелге байланысты айыпталған үшінші компания болды және оған 300 миллион доллар айыппұл салынды, бұл АҚШ тарихындағы монополияға қарсы екінші ірі айыппұл. 2004 жылдың қазан айында неміс чип өндірушісі Infineon компаниясының төрт басшысы АҚШ Әділет министрлігінің аталған құпия келісімді тергеуіне көмектесуге келіскеннен кейін 4 айдан 6 айға дейін түрме жазасы және 250 000 доллар айыппұл алды.

Конденсаторлар

2018 жылдың наурыз айында Еуропалық комиссия конденсаторларға баға белгілеуде заңсыз келісім жасаған сегіз компанияға, көбінесе жапондық компанияларға 254 миллион евро айыппұл салды. Ең ірі екі компания Nippon Chemi Con (98 миллион евро айыппұл) және Hitachi Chemical (18 миллион евро айыппұл) болды.

Сұйық кристалл дисплейлері

2008 жылы АҚШ-та LG Display Co., Chunghwa Picture Tubes және Sharp Corp. компаниялары сұйық кристалды дисплей панельдерінің бағасын келісіп белгілеуге қатысқандары үшін кінәлі деп танылып, 585 миллион доллар көлемінде қылмыстық айыппұл төлеуге келісті. Оңтүстік Кореяда орналасқан LG Display компаниясы 400 миллион доллар төлейді, бұл АҚШ Әділет министрлігінің монополияға қарсы бөлімі салған ең жоғары екінші қылмыстық айыппұл болып табылады. Chunghwa компаниясы LG Display және басқа да аталмаған компаниялармен сөз байласып әрекет еткені үшін 65 миллион доллар, ал Sharp 120 миллион доллар төлейді, деп хабарлады министрлік. 2010 жылы ЕО LG Display компаниясына LCD бағасын белгілеу схемасына қатысқаны үшін 215 миллион евро айыппұл салды. Chimei Innolux, AU Optronics, Chunghwa Picture Tubes Ltd. және HannStar Display Corp. сияқты басқа компанияларға барлығы 648,9 миллион евро айыппұл салынды. LG Display компаниясы айыппұлға қатысты шағымдану мүмкіндігін қарастырып жатыр.

Әуе жүгі нарығы

2005 жылдың соңы мен 2006 жылдың басында Lufthansa және Virgin Atlantic компаниялары жүк және жолаушыларға арналған қосымша төлемдерді жасанды түрде көтерудің ірі схемаларына қатысқандарын мәлімдеді, мұнда 2000 жылдан бері 21 әуе компаниясы қатысты (олардың ішінде British Airways, Korean Air және Air France KLM). АҚШ Әділет министрлігі әуе компанияларына барлығы 1,7 миллиард доллар айыппұл салды, 19 басшыны қылмыстық әрекеттерге қатысқандары үшін айыптады, ал төртеуі түрмеге кесілді. 2008 жылдың желтоқсанында Жаңа Зеландия Сауда комиссиясы 13 әуе компаниясына қарсы сот процесін Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотына жолдады. Комиссияның мәлімі бойынша, тасымалдаушылар "жеті жылдан астам уақыт бойы отын қосымша төлемін пайдаланып [жүк] бағасын көтеру үшін сөз байласты". 2013 жылы Air New Zealand 13 әуе компаниясының соңғысы болып келісімге келді. Комиссия бұл іске 60-қа дейін әуе компаниясы қатысуы мүмкін екенін атап өтті. 2009 жылы Комиссия шетелдегі бәсекелестік органдарының, соның ішінде АҚШ және Австралияның әуе жүгі нарығын тергеп жатқанын хабарлады, онда айыппұлдар салынған.

Коронавирусқа қарсы вакцина

COVID-19 пандемиясы кезінде Pfizer және Moderna сияқты компаниялар коронавирустық вакциналарының бағасы түрлі үкіметтермен жасалған келісімдерге байланысты әртүрлі болатынын мәлімдеді. АҚШ-та рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бағасын төмендету мақсатында жарлықтар қабылданды, бұл Pfizer компаниясының бас директорының пікірінше, фармацевтикалық өнеркәсіпке "ұлы қырыпқа салуға" әкеледі.

Бағаны белгілеудің әсері

Бағалар түрлі компаниялар арасында белгіленген кезде, бұл тұтынушылардың таңдауына қандай да бір деңгейде әсер етіп, осы жеткізушілерге тәуелді шағын бизнестің қызметіне де ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жүк тасымалын қарастырайық. Бүгінде көптеген өнімдер түрлі арналар арқылы жүкпен тасымалданады. Егер жүк құны жасанды түрде өсірілсе, ол бүкіл тауар айналымына әсер етеді. Мысалы, тауарлар мен қызметтердің бағасы қымбаттайды, сондай-ақ тұтынушылардың таңдауына да өзгерістер енгізеді.