Албан-қытай жарылысы: Коммунизмдегі ыдырау

Кіріспе

Суық соғыс кезеңіндегі коммунистік жік

Албания-Қытай жіктелуі немесе Қытай-Албания жіктелуі – 1972-1978 жылдар аралығында Албания Халық Социалистік Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қарым-қатынастың біртіндеп нашарлауы. Екі ел де албан-совет және қытай-совет жіктелулерінде бір-бірін қолдап, халықаралық коммунистік қозғалыста совет ревизионизмі деп санайтын нәрсеге қарсы марксизм-ленинизмді қорғау қажеттігін жариялаған еді. Алайда, 1970-ші жылдардың басында Қытай саясатының кейбір аспектілерімен Албанияның келіспеушілігі Никсонның Қытайға сапарымен және қытайлық тараптың «Үш әлем теориясы» туралы мәлімдемесімен бірге Энвер Ходжа басшылығындағы Албания басшылығында үлкен алаңдаушылық тудырды. Ходжа бұл оқиғаларда американдық империализммен Қытайдың жақындасуын және пролетариаттық интернационализмнен бас тартуын көріп тұрды. 1978 жылы Қытай Албаниямен сауда қатынастарын тоқтатты, бұл екі мемлекет арасындағы бейресми одақтың аяқталғанын көрсетті.

1960 жылдар

Гриффит 60-шы жылдардың басында "албандық құжаттар өте зорлық-зомбылық пен қарсылық тонымен ерекшеленеді. Балькандықтардың дәстүрлі ашу-ызасы мен солшыл марксистік-лениндік фанатизмнің таңғажайып үйлесімі, албандықтардың Хрущевке қарсы айтыстары, әрине, Қытай коммунистерінің Мәскеуге қарсы ең суық сынағандарын әдеттегідей қарапайым, гүлді және ең бастысы 'дұрыс' тілмен айтудан әлдеқайда экстремалды болды. Бір автордың айтуынша, "Хукшаның [1960 жылдың қарашасындағы конференцияда] сөйлеген сөзі Хрущевті қатты айыптады, тіпті қытайлық делегаттар да ұялып қалды". Екі мемлекет де Кеңес басшылығының марксизм-ленинизмге сатқындық жасағанын және КСРО-да капитализмді қалпына келтіруді басқарып отырғанын айтып, "Қытайды Кеңес Одағының орнын "империалистік қарсы күрес" көшбасшысы ретінде қабылдауға келді. Бұл бейнес Пекиннің жалпы капиталистік елдермен қарым-қатынасының нашар жағдайымен күшейтілді. Қытай қоғамына тән революциялық рухты албандық басшылығы жоғары бағалады және оны ККП-ның марксистік-лениндік сипатының белгісі ретінде қарастырды. Альянстың қалыптасу жылдарында Тирана Пекинді жаңа және "нағыз" марксистік-лениндік қозғалыстың даму орталығы ретінде қарады". 1964 жылы Чжоу Энлай Албанияға барып, бірлескен мәлімдемеге қол қойды, онда басқа да нәрселер арасында: "Экономикалық жағынан дамыған немесе дамымаған үлкен немесе кіші социалистік елдер арасындағы қарым-қатынастар толық теңдік қағидаттарына негізделуі керек. Бір елдің еркін екіншісіне таңу немесе "жардам" немесе "халықаралық еңбек бөлінісі" деген сылтаумен бауырлас елдің тәуелсіздігіне, егемендігіне және мүдделеріне нұқсан келтіру мүлдем рұқсат етілмейді". Джон Холлидей Қытай мен Албания арасындағы бейресми одақты "қазіргі заманның ең ерекше құбылыстарының бірі деп санайды: мұнда екі мемлекет өте әртүрлі мөлшерде, мыңдаған шақырым қашықтықта, бір-бірінің мәдени байланыстары немесе қоғам туралы білімі жоқ, Кеңес Одағына деген ортақ жаулықпен біріктірілген". Биберадж бұл ерекше, "әскери емес, саяси одақ" деп жазды, ешқандай ресми келісімге қол қойылмаған және "дәстүрлі консультациялар мен саясатты үйлестіру үшін ұйымдастырушылық құрылым жоқ", "ерекше негізде жүргізілетін бейресми қарым-қатынаспен сипатталады". Қытайлар мен албандардың арасындағы келіспеушіліктердің бірі кеңес басшылығының сипаты мен оған қарсы айтыстарға қатысты. 1963 жылдың шілдесінде Ходжа өзінің күнделігінде былай деп жазды: "Қытайлықтар Хрущев туралы бүгін Хрущевтің Тито туралы өткенде айтқандарын айтады: "Ол жау, Троялық жылқы, бірақ біз оған жауға өтуіне жол бермеуіміз керек, оған бас тартуына жол бермеуіміз керек, өйткені Югославия халықтары туралы мәселе бар" және т.б. және "біз қателік жасап жатқан, жолдың ортасында апаттың алда тұрғанын көріп, артқа бұрылатын адаммен немесе топпен жұмыс істемейміз; бұл жағдайда принциптерді тастамай, "оның империалистерге өтуіне жол бермеу" үшін маневр жасау маңызды болады. Бірақ Хрущевпен мұндай нәрсені жасауды тоқтатып, тіпті қарастыру да дұрыс емес. Ол мені мүлдем сатып кетті". Қытайлықтар 1961-1963 жылдары Кеңес басшылығымен қоғамдық полемикаға қатысуға асықты, американдықтарға қарсы "бірлікті фронт" қажеттігін атап өтті және сәйкесінше албандардан өздерінің полемикаларын азайтып, Кеңес Одағымен дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіруді сұрады, албандар мұндай көзқарастарға наразы болды. Қытайлар мен албандардың арасындағы тағы бір келіспеушілік шекаралық даулар тақырыбында болды. Ходжа өзінің күнделігінде 1964 жылдың тамызында "Чжоу Эн Лай румындармен бірге Кеңес Одағына қарсы аумақтық талаптарды көтереді. Ол Кеңес Одағын (Ленин мен Сталинді, өйткені, Чжоу Энлайдың айтуынша, бұл "қарақшылық" олардың кезінде орын алды) қытай, жапон, поляк, неміс, чех, румын, фин және басқа да аумақтарды басып алды деп айыптайды. Екінші жағынан, Чжоу Энлай румындарға Совет Одағынан тартып алған аумақтарды талап етуде дұрыс әрекет жасап жатыр деп айтады. Бұл марксистік-лениндік емес, ұлттық шовинисттік ұстанымдар. Қателіктер жасалғанына қарамастан, осы мәселелерді қазір көтеру, ең алдымен, қазіргі заманғы ревизионизмге қарсы идеологиялық күреспен бетпе-бет келген кезде, Хрущевке қарсы күрес емес, керісінше, оған шовинистік бағытында көмек көрсету дегенді білдіреді ". Сол жылдың қыркүйек айында Албания Еңбек партиясының Орталық комитеті ККП ОК-не Қытай-Кеңес шекаралық дау туралы хат жіберіп, "Хрущевтің ревизионисттік үгіт-насихатының қысымымен, Хрущевтің жала жапқандары мен қаралағандарының әсерімен және көптеген басқа себептермен, Кеңес халқының көпшілігі Қытай Халық Республикасының енді Кеңес Одағына қарсы аумақтық талаптар қоюын түсінбейді, оны қабылдамайды және Кеңес үгіт-насихаты оларды сізге қарсы көтерілуге жұмыстануда. Бірақ біз тіпті нағыз кеңестік коммунистердің де оны түсінбейтініне және қабылдамайтынына сенеміз. Бұл біздің күресіміз үшін зор шығын болар еді". ККП ОК жауап бермеді. Хрущевтің құлауымен және қазан айында 1964 жылы Леонид Брежневтің билікке келуімен, қытайлар Албания Еңбек партиясын "ортақ жау, империализмге қарсы күресте" жаңа басшылықты қолдауға шақырды. Еңбек партиясы Брежневтің билікке келуінің "Хрущевсіз Хрущевизм" екенін сезінді және ККП ОК-ке хат жолдап, кеңес басшылығына қарсы айтыстарды жалғастыруға шақырды, ал қытайлар албандарды Чжоу Энлай басқаратын өз делегацияларымен бірге Мәскеуге делегация жіберуге көндіруге тырысты. 1968 жылы осы оқиғаны еске түсіргенде Ходжа былай деді: "Чжоу Эн Лай бізсіз Мәскеуге барды және онда оның үлкен жеңіліске ұшырады. Кейін бізге былай деді: "Біз Мәскеуге баруда қате жасадық және сізге де оны ұсынғанда қате жасадық" және т.б.". Осы және болашақтағы екі бейресми одақтас арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, албандар кейіннен "Қытайды халықаралық аренада оның дұрыс ұстанымдары үшін қолдадық" деп жазды. Албандар үшін үнемі мазалайтын мәселе қытайлармен тұрақты байланыс орнату мүмкін болмады. Ходжаның екі томдық "Қытай туралы ойлар" (оның саяси күнделігінен алынған үзінділерден тұрады) кітабын қарастырып, Холлидей былай деп жазады:

Griffith wrote in the early 60s that "Albanian documents are notable for their tone of extreme violence and defiance. A remarkable combination of traditional Balkan fury and left wing Marxist Leninist fanaticism, the Albanian anti Khrushchev polemics were certainly much more extreme than the relatively moderate, flowery, and above all 'correct' language in which the Chinese Communists have normally couched their most icy blasts against Moscow It seems doubtful that Peking initiated or even necessarily approved the intensity and extent of the Albanian verbal violence they quite possibly could not or did not feel it wise to restrain him." One author noted that "Hoxha's speech [to the November 1960 Conference] so vehemently denounced Khrushchev that even the Chinese delegates looked embarrassed." With both states claiming that the Soviet leadership had betrayed Marxism–Leninism and was presiding over the restoration of capitalism in the USSR, "China came to be perceived as having replaced the Soviet Union as the leader of the 'anti imperialist struggle.' This image was reinforced by the poor state of Beijing's relations with the capitalist countries in general. The revolutionary spirit characterizing the Chinese society was highly regarded by the Albanian leadership, and was considered as an indication of the Marxist Leninist character of the CCP and its policies. During the formative years of the alliance, Tiranë looked to Beijing as a center for the development of a new and 'truly' Marxist Leninist movement." In 1964 Zhou Enlai visited Albania and signed a joint statement which, among other things, stated that, "Relations between socialist countries, big or small, economically more developed or less developed, must be based on the principles of complete equality It is absolutely impermissible to impose the will of one country upon another, or to impair the independence, sovereignty and interests of the people, of a fraternal country on the pretext of 'aid' or 'international division of labor.'" The informal alliance between China and Albania was considered by Jon Halliday to be "one of the oddest phenomena of modern times: here were two states of vastly differing size, thousands of miles apart, with almost no cultural ties or knowledge of each other's society, drawn together by a common hostility to the Soviet Union." Biberaj wrote that it was unusual, "a political rather than a military alliance" without any formal treaty having been signed and "lacking an organizational structure for regular consultations and policy coordination," being "characterized by an informal relationship conducted on an ad hoc basis." One early disagreement between the Chinese and Albanians concerned the character of the Soviet leadership and polemics against it. In July 1963 Hoxha wrote in his diary that, "The Chinese are saying about Khrushchev today what Khrushchev said about Tito yesterday: 'He is an enemy, a Trojan horse, but we must not let him go over to the enemy, must not let him capitulate, because there is the question of the peoples of Yugoslavia', etc." and that "we are not dealing with a person or a group that is making some mistakes, that in the middle of the road sees the disaster looming up ahead and turns back; in this case it would be essential to manoeuvre, without giving way on principles, 'to prevent him from going over to the imperialists'. But with Khrushchev it is not at all in order, or correct, even to consider, let alone do such a thing. He has betrayed completely." The Chinese were reluctant to engage in public polemics with the Soviet leadership in 1961–63, stressing the need for a "united front" against the Americans and accordingly asking the Albanians to tone down their own polemics and ask for the restoration of diplomatic relations from the Soviet Union, with the Albanians taking offense to such views. Another early disagreement between the Chinese and Albanians was over the subject of border disputes. Hoxha wrote in his diary in August 1964 that "Chou En lai raises with the Rumanians territorial claims against the Soviet Union. He accuses the Soviet Union (Lenin and Stalin because, this 'robbery', according to Chou En lai, took place in their time) of having seized Chinese, Japanese, Polish, German, Czech, Rumanian, Finnish, and other territories. On the other hand, Chou En lai tells the Rumanians that they are doing well to claim the territories which the Soviet Union has seized from them. These are not Marxist Leninist, but national chauvinist positions. Regardless of whether or not mistakes may have been made, to raise these things now, when we are faced, first of all, with the ideological struggle against modern revisionism, means not to fight Khrushchev, but on the contrary to assist him on his chauvinist course." In September that year the Central Committee of the Party of Labour of Albania sent a letter to the CC of the CCP on the Sino Soviet border dispute, stating that, "Under the pressure of Khrushchev's revisionist propaganda, under the influence of Khrushchev's slanders and calumnies, and for many other reasons, the masses of the Soviet people will not understand why People's China is now putting forth territorial claims to the Soviet Union, they will not accept this, and Soviet propaganda is working to make them revolt against you. But we think that even true Soviet communists will not understand it, nor will they accept it. This would be a colossal loss for our struggle." The CC of the CCP did not reply. With the downfall of Khrushchev and rise of Leonid Brezhnev in October 1964 the Chinese called for the Party of Labour of Albania to join in supporting the new leadership "in the struggle against the common enemy, imperialism." The Party of Labour felt that Brezhnev's rise merely represented "Khrushchevism without Khrushchev" and in a letter to the CC of the CCP urged the continuation of polemics against the Soviet leadership, whereas the Chinese sought to get the Albanians to send a delegation to Moscow together with their own delegation headed by Zhou Enlai. Recalling this incident in 1968 Hoxha wrote that, "Chou En lai went to Moscow without us and there he suffered [an] ignominious defeat Later we were told: 'We made a mistake in going to Moscow and in proposing it to you, too', etc., etc." Regardless of these and future differences between the two informal allies, the Albanians subsequently wrote that they "supported China publicly in the international arena for those stands of the Chinese side which were correct." A constant irritant on the Albanian side was an inability to have regular contacts with the Chinese. Examining Hoxha's two volume Reflections on China (consisting of extracts from his political diary), Halliday writes that,

1966 жылдың қазан айында Ходжа Еңбек партиясы ОК пленумында "Қытай халықтық мәдени революциясы туралы кейбір алдын ала ойлар" тақырыбында сөз сөйледі, онда "Біз Қытайдағы соңғы оқиғалар туралы тек қытай баспасөзі мен Синьхуа арқылы хабардар болдық және оны қадағалап отырмыз. Қытай Коммунистік партиясы мен оның Орталық комитеті біздің партиямыз бен оның Орталық комитетіне ешқандай арнайы сергелек ақпарат берген жоқ. Біздің партиямызға өте жақын партия ретінде, олар бізге, әсіресе соңғы айларда, халықаралық тұрғыдан қарағанда жақсырақ хабардар етуі керек деп ойлаймыз". Ходжа Қытайдағы оқиғаларды жалпы тұрғысынан теріс бағалады, басқа нәрселердің ішінде ККП он жылдан бері съезд өтпегенін және төрт жылдан бері ОК пленумы шақырылмағанын сынады, бұл "ешқандай марксистік-лениндік партияда табылмайтын" тәжірибе. Ходжа "Маоның культы қорқынышты және жасанды түрде көкке көтерілді" деді және оның мақсаттары туралы оқығанда "қайырғанда, ескі қытай және әлемдік мәдениетіндегі барлық нәрсені кемсіткендей болады және жаңа..."

In October 1966 Hoxha delivered a speech to a plenum of the CC of the Party of Labour titled "Some Preliminary Ideas about the Chinese Proletarian Cultural Revolution," noting that, "We have been informed about and have followed the recent developments in China only through the Chinese press and Hsinhua. The Communist Party of China and its Central Committee have not given our Party and its Central Committee any special comradely information. We think that as a party so closely linked with ours, it ought to have kept us better informed in an internationalist way, especially during these recent months." Hoxha analyzed the events in China in an overall negative fashion, criticizing among other things the fact that the CCP had not held a congress in ten years and that four years had gone by without a plenum of the CC being called, a practice which "cannot be found in any Marxist Leninist party." Hoxha said that "the cult of Mao was raised to the skies in a sickening and artificial manner" and further added that, in reading of its purported objectives, "you have the impression that everything old in Chinese and world culture should be rejected without discrimination and a new culture, the culture they call proletarian, should be created." He further stated that, "It is difficult for us to call this revolution, as the 'Red Guards' are carrying it out, a Proletarian Cultural Revolution the enemies could and should be captured by the organs of the dictatorship on the basis of the law, and if the enemies have wormed their way into the party committees, let them be purged through party channels. Or in the final analysis, arm the working class and attack the committees, but not with children." The beginning of the Chinese "Great Proletarian Cultural Revolution" coincided with the intensification of the Albanian Ideological and Cultural Revolution in the fields of culture, economics and politics, which unlike its Chinese counterpart was presented as "a continuation and deepening of policies, programs, and efforts undertaken by Albania over a period of some twenty years," with other differences being that Hoxha's presence was never given "the symbolic and mystical stature in the Albanian revolution that Mao Tse tung enjoyed in China," there was no inner party factional struggle at the root of Albanian initiative, the Albanian army played no significant role in events, and there were no Albanian equivalents to the Red Guards nor was there an "influx of supporters of the revolution from the provinces to Tiranë no public purges, no turmoil in the State University of Tiranë or dislocations of the school system, and no damaging blow to the economy as a result of changes brought on by the revolution." The Albanians also resisted Chinese efforts to get them to praise "Mao Zedong Thought" as constituting a "higher stage" of Marxism–Leninism. Another difference between the Albanians and Chinese was on the treatment of "anti revisionist" parties in Europe and elsewhere who openly upheld the positions of the Albanians and Chinese against the Soviet Union, with the Chinese being reluctant to organize them in joint endeavors due to fears of alienating "neutral" parties such as those in North Korea and North Vietnam, whereas the Albanians took an active interest in such efforts; Hoxha wrote that the CCP: "is avoiding general meetings It holds meetings with other parties, one at a time, which it is entitled to do, and after such meetings these parties come out with statements and articles which defend everything which China says and does. Now the entire concern of the Communist Party of China is that the Marxist Leninist communist movement should accept that the ideas of Mao Tsetung lead the world, accept the cult of Mao, the Proletarian Cultural Revolution and the entire line of the Communist Party of China with its good points and its mistakes Just as the opinions of one party cannot be accepted en bloc, neither can those of two parties be accepted en bloc. All must state their opinion. Therefore, the joint meeting and the taking of joint decisions is important. "Following the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia in 1968 an Albanian delegation to Beijing was told by Zhou Enlai that "Albania, as a small country, had no need of heavy armament and that it was not at all in a position to defend itself alone from foreign aggression Therefore, according to Chou En lai, the only road for Albania to cope with foreign aggression was that of concluding a military alliance with Yugoslavia and with Rumania [and he] repeated this same thesis to the Albanian Government delegation which had gone to Peking in July 1975 [which] was turned down again by our delegation in a clear cut and categorical manner." An indication of the Albanian position on Romania was shown by Nicolae Ceaușescu's visit to China in June 1971, with Hoxha writing in his diary that: "Hsinhua reported only that [Mao] said to him: 'Rumanian comrades, we should unite to bring down imperialism'. As if Ceausescu and company are to bring down imperialism!! If the world waits for the Ceausescus to do such a thing, imperialism will live for tens of thousands of years. It is the proletariat and the peoples that fight imperialism."

1970 жылдар

Линь Бяоның құлдырауынан кейін Қытай басшылығы АҚШ-пен Кеңес Одағына қарсы келісімге келуді бастады, соңғысын өз мүдделеріне қауіпті қарсылас ретінде қарастырды. Генри Киссинджердің 1971 жылы шілдеде Қытайға сапары және одан кейінгі Никсонның сапары туралы хабар албандықтарға дүрбелең келтірді, Ходжа сол кезде күнделігінде былай деп жазды: «Америкалықтар Вьетнамда және бүкіл Индокитайда өлтіріп, бомбалаған кезде Қытай американдықтармен құпия келіссөздер жүргізді. Бұл ұятсыз, антимарксистік, достыққа жат келіссөздер вьетнамдықтардың білімісіз, тіпті біздің біліміміз жоқ жағдайда өтті. Бұл - ұят. Бұл қытайлардың вьетнамдықтарға, олардың соғысына, бізге, олардың одақтастарына және барлық прогрессивті халықтарға жасаған сатқындығы болды. Бұл - қорқынышты». Бір айдан кейін Албанияның Еңбек партиясының Орталық Комитеті Қытайдағы әріптесіне Никсонды қабылдау туралы шешімге наразылық білдіріп хат жолдады. Ол хатта «нәтижесіне қарамастан, Никсонның Қытайда қабылдануы, ол қызғаншақ антикоммунист, халықтарды агрессор және өлтіруші, американдық реакцияның қараңғылығының өкілі ретінде танымал, бұл факт көптеген кемшіліктерге ие және революциялық қозғалыс пен біздің ісімізге көптеген жағымсыз салдарларды әкеледі. Никсонның Қытайға сапары мен онымен келіссөздер америкалық империализм туралы зиянды иллюзиялар тудырмай қалмауы мүмкін емес. Бұл жағдай АҚШ халқының қарсылық пен күресін Никсон үкіметінің саясаты мен агрессивті қызметіне қарсы кері әсер етеді, ол президент сайлауына қайтадан қатысу мүмкіндігін пайдаланады. Полициямен қақтығысып, Никсонның Италияға сапарына қарсылық білдірген итальяндық жұмысшылар, Эйзенхауэрдің өз аумағына кіруіне жол бермеген жапондық жұмысшылар, Рокфеллерлер мен Вашингтон үкіметінің барлық елшілеріне қарсы наразылық білдірген және көтерілген Латын Америкасы халықтарының не ойлағанын болжау қиын емес. Тек Югославияның титошылдары мен румын ревизионистері ғана президент Никсонды өздерінің астаналарына гүлдермен қарсы алды». Орталық Комитет бұл хатқа жауап бермеді. Алайда сол жылы және 1972 жылы қытайлықтар албандарға болашақта Қытаймен экономикалық белсенділіктің төмендеуін күту керектігі туралы хабарлама жіберді. 1971 жылдың қазан айында Ходжаға қытайлықтардың келесі айда өтетін Еңбек партиясының 6-шы съезіне делегация жібермейтіндігі туралы хабарланды, бұл Ходжаны «Әр бұлттың күміс қабырғасы бар. Реакция және ревизионисттер Қытай Коммунистік партиясының басшылығының марксистікке қарсы әрекеттерін барынша пайдаланады, бірақ халықаралық коммунистік қозғалыс біздің партиямыздың өз бағытында қаншалықты дұрыс екенін және Қытай Коммунистік партиясының бұл мәселеде қаншалықты қате екенін бағалайды» деуге мәжбүр етті. 6-шы съезде Ходжа Қытайдың соңғы сыртқы саясатын сынап, «Америкалық империализм мен кеңестік ревизионистік империализм екі империалистік супердержава болып, ортақ қарсы революциялық стратегиямен шыққанша, халықтардың оларға қарсы күресі бір ағымға қосылмауы мүмкін емес. Сіз бір империализмге екіншісіне қарсы тұру үшін сене алмайсыз» деді. 1973 жылы Қытайдың Албаниямен саудасы бір жыл бұрынғы 167 миллион доллардан 136 миллион долларға дейін айтарлықтай төмендеді. Қытайдың Еңбек партиясымен қарым-қатынасын осы кезде ой жүгіртуде Ходжа «Чоу Эн Лай, Ли Сян Ньен және Мао бізбен байланыстарын тоқтатты, ал олардың қарым-қатынастары тек ресми дипломатиялық болып табылады. Албания енді «сенімді, ерекше дос» емес. Олар үшін бұл жолдың соңында келеді, Еуропадағы Румыния мен Югославиядан кейін, олардың «бастапқы құштарлығы» өлгені анық». Сол жылдың сәуір айында Чэнь Бяо албандарға «Қытай марксистік-лениндік партиялардың құрылуын мақұлдамайды және осы партиялардың өкілдерінің Қытайға келуін қаламайды. Олардың келуі бізге қиындық тудырады, бірақ біз оларға қарсы ештеңе істей алмаймыз, өйткені біз оларды жіберіп жіберуге болмайды. Біз оларды буржуазиялық партиялардың өкілдерін қабылдағанымыздай қабылдаймыз» деді. 1974-1975 жылдары албандық әскери, экономикалық және мәдени саладағы әртүрлі тұлғалар тұтқындалды, кейбіреулері батыспен тығыз байланысқа ие үкімет орнату үшін және кеңінен югославтық үлгідегі экономикалық және мәдени либерализацияны ілгерілету үшін төңкеріс жасау үшін айыптап, жазаға тартты. Ходжа сол кездегі күнделігінде былай деп жазды: 1974 жылдың сәуір айында Дэн Сяопин, Біріккен Ұлттар Ұйынамындағы қытайлық делегацияның басшысы, Бас Ассамблеяда сөйлеген сөзінде «Үш әлем теориясын» жариялады, ол әлемнің «бірінші» (АҚШ және Кеңес Одағы), «екінші» (Франция, Ұлыбритания, Батыс Германия, Жапония және т.б.) және «үшінші» (Африка, Латын Америка және Азияның әртүрлі елдері) әлемдерге бөлінгенін мәлімдеді, онда Қытай үшінші әлемде екені жарияланды. Осы мәселелер туралы жазғанда Ходжа «Қытай американдық және кеңеске қарсы ұстаным алғанда, бұл саясаттың барлық сыртқы қарым-қатынастарында көрініс тапты. Империалистік Америка, фашистер Пиночет және Франко, Тито және Чаушеску, сатқындар мен авантюристтер, неміс реваншистері және итальяндық фашистер оның достары. Қытай үшін идеологияның маңызы жоқ. Қытайлықтар (әрекеттерін түсіндірудің басқа жолы жоқ) бүкіл әлем Қытайдың қызыл және революциялық екенін ойлайды және оған сенімді. Қытайдың ұстанып отырған саясатының «революциялық» мақсаты – «үшінші әлемді», «екінші әлемді» және американдық империализмді кеңестік әлеуметтік империалистерге қарсы біріктіру. Ал олардың әрекеттерінен осы «идеалға» қол жеткізу үшін принциптерге көп көңіл бөлмеу керектігі көрінеді. «Біз қазір Америка Құрама Штаттарын қорғаймыз», – деп өзін-өзі ақталады қытайлықтар, «өйткені ол Кеңес Одағынан әлсіз, бірақ осымен біз Кеңес Одағы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы қайшылықтарды тереңдетуіміз керек». Принципті марксистік-лениндік кластық саясаттан ауытққан Қытай, табиғи түрде, саяси жағдайға, реакциялық үкіметтердің маневрлері мен интригаларына сүйенуі керек». Албанияның «Үш әлем теориясын» қолдаудан бас тартуына, АҚШ-пен жақындасуына және басқа да әрекеттеріне жауап ретінде «1976 жылға қарай Бейжің Албанияға экономикалық және әскери көмектің ағынын күрт азайтты», сауда сол жылы 168 миллион доллардан 116 миллион долларға дейін төмендеді.

Following Lin Biao's downfall the Chinese leadership began seeking an accommodation with the United States against the Soviet Union, viewing the latter as a more dangerous opponent to its interests. Henry Kissinger's visit to China in July 1971 and the subsequent announcement of Nixon's visit came as a shock to the Albanians, with Hoxha writing in his diary at the time that "when the Americans were killing and bombing in Vietnam and the whole of Indochina, China held secret talks with the Americans These disgraceful, anti Marxist, uncomradely negotiations were held without the knowledge of the Vietnamese, let alone any knowledge on our part. This was scandalous. This was a betrayal of the Chinese towards the Vietnamese, towards their war, towards us, their allies, and all the other progressive peoples. This is revolting." A month later the CC of the Party of Labour of Albania sent a letter to its Chinese counterpart strongly protesting the decision to receive Nixon, writing among other things that "regardless of the result of the talks, the very fact that Nixon, who is known as a rabid anti communist, as an aggressor and murderer of peoples, as the representative of the blackest of American reaction, is to be received in China, has many minuses and will bring many negative consequences to the revolutionary movement and our cause. There is no way in which Nixon's visit to China and the talks with him can fail to create harmful illusions about American imperialism. It will exert a negative influence on the resistance and struggle of the American people themselves against the policy and aggressive activity of the government of Nixon, who will seize the opportunity to run for President again. It is not hard to guess what the Italian workers who clashed with the police and demonstrated their repugnance to Nixon's recent visit to Italy, the Japanese workers who did not allow Eisenhower even to set foot on their territory, and the peoples of Latin America who protested and rose against the Rockefellers and all the other envoys of the Washington government, will think. Only the Yugoslav Titoites and the Rumanian revisionists welcomed President Nixon to their capitals with flowers." The CC of the CCP did not reply to the letter. In that year and in 1972, however, the Chinese did send messages notifying the Albanians that they should expect a lower level of economic activity with China in the future. In October 1971 Hoxha was informed that the Chinese would not be sending a delegation to the 6th Congress of the Party of Labour held next month, which prompted Hoxha to write that, "Every cloud has a silver lining. Reaction and the revisionists will make the most of this anti Marxist action of the leadership of the Communist Party of China, but the international communist movement will judge how right our Party has been in its line and how wrong the Communist Party of China is on this question." At the 6th Congress Hoxha indirectly criticized recent Chinese foreign policy moves by declaring that, "As long as American imperialism and the Soviet revisionist imperialism are two imperialist superpowers and come out with a common counter revolutionary strategy, it is impossible for the struggle of the peoples against them not to merge into a single current. You cannot rely on the one imperialism to oppose the other." In 1973 China's trade with Albania experienced a significant decline, to $136 million from $167 million a year earlier. Reflecting on China's relations with the Party of Labour at this point, Hoxha wrote that "Chou En lai, Li Hsien nien and Mao have cut off their contacts with us, and the contacts which they maintain are merely formal diplomatic ones. Albania is no longer the 'faithful, special friend'. For them it comes at the end of the line, after Rumania and Yugoslavia in Europe it is quite obvious that their 'initial ardour' has died." In April the same year Geng Biao informed the Albanians that "China does not approve the creation of Marxist Leninist parties and does not want the representatives of these parties to come to China. Their coming is a nuisance to us but we can do nothing about them, for we cannot send them away. We accept them just as we accept the representatives of bourgeois parties." In 1974–75 various figures in Albanian military, economic and cultural fields were arrested, with some executed on charges of plotting a coup d'état which would install a government favorable to greater ties with the West and which would promote economic and cultural liberalization on broadly Yugoslav lines. In his diary at the time Hoxha wrote that,

In April 1974 Deng Xiaoping, head of the Chinese delegation to the United Nations, proclaimed the "Three Worlds Theory" at a speech to its General Assembly, which declared that the world was divided into "first" (the United States and the Soviet Union), "second" (France, Great Britain, West Germany, Japan, etc. ), and "third" (the various countries of Africa, Latin America and Asia) worlds, of which China was declared to be in the third. Writing on such matters, Hoxha declared that, "When China took its pro American and anti Soviet stance, this policy was manifested in all its relations with the foreign world. Imperialist America, the fascists Pinochet and Franco, Tito and Ceausescu, renegades and adventurers, German revanchists and Italian fascists are its friends. For China ideology has no importance The Chinese imagine (there is no other way their actions can be interpreted) that the whole world thinks and is convinced that China is red and revolutionary. This policy which China is pursuing has a 'revolutionary' aim: to unite the 'third world', the 'second world' and American imperialism against the Soviet social imperialists. And from their actions it turns out that in order to achieve this 'ideal' they must not take much account of principles. 'We now defend the United States of America,' the Chinese justify themselves, 'because it is weaker than the Soviet Union, but with this we must also deepen the contradictions between the Soviet Union and the United States of America'. Having deviated from a principled Marxist Leninist class policy, China, naturally, must base itself on the political conjunctures, on the manoeuvres and intrigues of reactionary governments." In response to Albania's refusal to endorse the "Three Worlds Theory," the rapprochement with the United States, and other activities, "Beijing had drastically reduced the flow of its economic and military assistance" to Albania by 1976, trade declining to $116 million in that year from $168 in 1975.

Аяқталуы

1976 жылғы қарашада өткен Еңбек партиясының 7-ші съезінде Ходжа қыркүйекте Мао Цзэдунның қайтысымен билікті өз қолына алған жаңа қытай басшылығына қарсы екенін білдірді. Ол Хуа Гуофенгті атаудан бас тартып, Дэн Сяопинді ашық айыптады және марксистік-лениндік партиялардың көпжақты кездесуін шақырды. Албандардың 1978 жылы қытайлықтарға жазған хатында айтылғандай, соңғылары қытайлықтарды Қытайдағы билік басындағы топқа кірмейтіндерді айыптау үшін қысым жасауға тырысты: "Біз мұны жасамағанымыз үшін біз Линь Пяоның және "төрттік топтың" жақтастарымыз деген қорытындыға келді. Бұл екі жағынан да дұрыс емес. Албанияның Еңбек партиясы ешқашан марксистік-лениндік принциптерді таптамайды және ешқашан ешкімнің құралы болған емес, ешқашан да болмайды". Конгресс сондай-ақ "ревизионизмге қарсы" партиялардың әртүрлі делегацияларының белсенділігін көрді, барлығы 29-ы, олардың көпшілігі қытайлық әріптесіне қарағанда албандық бағытты нақты артық көретінін білдірді. Конгрессте сөйлеген сөзінде Ходжа екі супердержаваға тең қарсы тұру туралы 6-шы конгрессте айтқан сөзін қайталады, сондай-ақ Қытайдың антисоветтік стратегиясында екеуіне де оң көзбен қараған Ортақ нарық пен НАТО-ны айыптады. "Революция, социализм және халықтардың мүдделеріне адалдық таныта отырып, біздің партиямыз екі жоғарғы билікке қарсы және оларды жоюға, капиталистік және ревизионисттік буржуазияға қарсы және оны құлатуға қарсы пролетариат пен халықтарды қолдайды" деді Ходжа. Желтоқсан айында албандарға Ходжаның конгресске берген баяндамасын сынға алған қытайлық нота берілді, Ходжа Еңбек партиясының ОК-нен ресми жауап беруді шешті, онда "ХАҚ - марксистік-лениндік теория тұрғысынан ішкі және сыртқы жағдайды нақты талдау негізінде өзінің жеке бағытын қалыптастыратын тәуелсіз марксистік-лениндік партия, ол бауырлас марксистік-лениндік партиялардың сын-пікірлерін қабылдайды және олармен көптеген проблемаларды талқылайды, және керісінше, ХАҚ басқа бауырлас партияларға қатысты да осындай құқықты иеленеді". Сонымен қатар, Ходжаның жауаптарында әртүрлі хаттар, мысалы, Никсонның Қытайға бару туралы шешімі туралы хат, Албандық әріптесімен ККП ОК-не жіберілгені туралы жауаптар алынбағаны айтылды. Албанияның жаңа хатына жауап берілмеді. Осы уақыт аралығында Ходжа Мао Цзэдунның еңбектерін және Қытай Коммунистік партиясының тарихын талдауға кірісті. Желтоқсан айының соңында Маоның 1956 жылы "Он негізгі қарым-қатынас туралы" атты баяндамасын зерттеген кезде Ходжа Қытай-Кеңес арасындағы ажырым туралы былай деп жазды: "Маоның мақсаты Хрущевке емес, өзіне көмектесу еді, сондықтан Қытай коммунистік әлемнің басты көшбасшысы бола алады. Бірақ Мао отын сөндіре алмады [совет ревизионизміне қарсы] немесе айтыс, және өзінің үстемдігін орната алмағанын көріп, ол өз ұстанымын өзгертті. Мао "советтерге қарсы" позицияны жақсартты, және бұл жерде ол хрущевтік ревизионизмге қарсы күресте бізбен келісіп отырған сияқты. Бірақ ол тіпті осы уақытта Хрущевтің ревизионисттерімен жақындасуға үміттенген. Содан кейін екі жақтағы күрестің стратегиясынан ол Америка Құрама Штаттарына бет бұрды". Ходжа бұдан әрі былай деп жазды: "Мао Цзедун Сталинді солшылдықпен шабуыл жасады деп айыптайды, Қытай мен Қытай Коммунистік партиясына үлкен қысым жасады. Мао Цзэдунның ревизионисттік бағытының барлық негізгі қағидаларын қарастыра отырып, Сталинге қарсы көтерілген барлық мәселелерге қатысты, біз Сталинді шын мәнінде Қытайдың қайда бара жатқанын дұрыс көрген, Мао Цзэдунның көзқарастарын бұрыннан білген және көптеген бағыттарда олар Титоның ревизионисттік көзқарастары екенін көрген үлкен марксистік-ленинші деп айта аламыз. халықаралық саясат пен ішкі саясат, сыныптық күрес, пролетариат диктатурасы, әртүрлі әлеуметтік жүйелері бар елдер арасындағы бейбіт өмір сүру және т.б. 1977 жылдың мамыр айында Қытай парламенттік делегациясы Румыния мен Югославияға барды, бірақ Албания емес, және Югославия жүйесін социалистік деп атап, бейтарап қозғалысты мақтады, ал Тито тамыз айында Пекинге шақырылды және оның қонақтары мақтады. 1978 жылдың қыркүйегінде Тито Хуаның айтуынша, "Мао Цзедун мені шақырып, 1948 жылы Югославияның дұрыс екенін атап өтті, ол тіпті сол кезде де тар шеңберге мәлімдеген болатын. Бірақ сол кездегі Қытай мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынасты ескере отырып, бұл жария етілмеген". 1977 жылы 7 шілдеде "Zëri i Popullit" басылымында Ходжаның қолы қойылмаған "Революцияның теориясы мен тәжірибесі" атты мақаласы ашық түрде "Үш әлем теориясы" деп атады және осылайша қытайларға тікелей шабуыл жасады. Басқа нәрселердің ішінде мақалада былай делінген:

At the 7th Congress of the Party of Labour, held in November 1976, Hoxha indicated his opposition to the new Chinese leadership that had taken over with the death of Mao Zedong in September by refusing to mention Hua Guofeng and openly denouncing Deng Xiaoping while calling for a multilateral meeting of Marxist–Leninist parties. According to the Albanians in their 1978 letter to the Chinese, the latter had tried to pressure them to denounce those who were not part of the ruling group in China: "As we did not do this, it comes to the conclusion that we are partisans of Lin Piao and 'the gang of four'. It is wrong in both aspects. The Party of Labour of Albania never tramples on Marxist Leninist principles, and has never been, nor will it ever be, anybody's tool." The Congress also saw activity on the part of various delegations from "anti revisionist" parties, 29 in all, of whom a number expressed definite preference for the Albanian line over its Chinese counterpart. Speaking at the Congress, Hoxha reiterated his declaration at the 6th Congress on opposing both superpowers equally, and also denounced the Common Market and NATO, both of which were looked upon favorably by China in its anti Soviet strategy. "Loyal to the interests of the revolution, socialism, and the peoples," Hoxha said, "our Party will support the proletariat and the peoples who are against the two superpowers and for their destruction, against the capitalist and revisionist bourgeoisie and for its overthrow." In December the Albanians were given a Chinese note criticizing Hoxha's report to the Congress, with Hoxha deciding to have the CC of the Party of Labour give an official reply, stressing in it that "the PLA is an independent Marxist Leninist party which formulates its own line itself, from the viewpoint of the Marxist Leninist theory, on the basis of realistic analyses of the internal and external situation it accepts criticism by sister Marxist Leninist parties, and it will discuss many problems with them, and vice versa, the PLA also has the same right towards other sister parties." Hoxha also had the reply mention that various letters sent to the CC of the CCP by its Albanian counterpart never received replies, such as the letter on Nixon's decision to visit China. The new Albanian letter did not receive a reply. Around this time Hoxha began analyzing the works of Mao Zedong and the history of the Communist Party of China. As part of his examination of the then recently released 1956 Mao speech "On the Ten Major Relationships" in late December, Hoxha wrote of the Sino Soviet split that "Mao's aim was to help not Khrushchev but himself, so that China would become the main leader of the communist world He wanted meetings, wanted social democratic agreements because he himself was a social democrat, an opportunist, a revisionist. But Mao could not extinguish the fire [against perceived Soviet revisionism] or the polemic, and seeing that he was unable to establish his hegemony, he changed his stand. Mao took a somewhat 'better' anti Soviet stand, and here he appeared to be in accord with us who were fighting Khrushchevite revisionism consistently. But even at this time he had hopes of rapprochement with the Khrushchevite revisionists. Then, from the strategy of the fight on the two flanks he turned towards the United States of America." Hoxha further wrote that: "Mao Tsetung accuses Stalin of left adventurism, of having exerted great pressure on China and the Communist Party of China. Glancing over all the main principles of Mao Tsetung's revisionist line, in regard to all those things which he raises against Stalin, we can say without reservation that Stalin was truly a great Marxist Leninist who foresaw correctly where China was going, who long ago realized what the views of Mao Tsetung were, and saw that, in many directions, they were Titoite revisionist views, both on international policy and on internal policy, on the class struggle, on the dictatorship of the proletariat, on peaceful coexistence between countries with different social systems, etc." In May 1977 a Chinese parliamentary delegation visited Romania and Yugoslavia, but not Albania, and referred to the Yugoslav system as socialist while praising the Non Aligned Movement, while Tito was invited to Beijing in August and praised by his hosts. In September 1978 Tito declared that, according to Hua, "Mao Zedong said that he should have invited me for a visit, stressing that in 1948, too, Yugoslavia was in the right, a thing which he had declared even then, to a narrow circle. But, taking into consideration the relations between China and the Soviet Union at that time, this was not said publicly." On July 7, 1977, an editorial in Zëri i Popullit written but not signed by Hoxha and entitled "The Theory and Practice of the Revolution" openly attacked the "Three Worlds Theory" by name and thus signified a direct attack on the Chinese. Among other things the editorial stated that,

Ходжа мақала жарияланған кезде былай деп жазды: "Қытайлықтар "Үш әлем теориясына" қарсы шабуылдарға қарсы айтысу үшін қытайлық тараптарға қызығушылық танытты, ал албандық тараптар қарсы тұрды; 1 қарашада "Халық газеті" күні бойына "Төраға Маоның үш әлемді дифференциациялау теориясы марксизм-ленинизмге маңызды үлес болып табылады" атты мақалаға арналды, Қытай Албаниядан сыртқы саясатын қорғауда толығымен проксилерге сене алмайтынын мойындады. 1977 жылғы желтоқсанда Ходжа күнделігіне жазғанда, қытай мамандарының тобы Албанияға жіберілмейді, себебі олардың түсіндіруінше "тиісті жағдайлар жоқ, сондықтан жақсы жағдайлар мен түсіністік орнатылмағанша біз осы объектілер үшін мамандарымызды жібермейміз". 1978 жылғы сәуір және мамыр айларында Албания Сыртқы істер министрлігі қытай сарапшылары елде "Албания экономикасына зиян келтіруге" бағытталғанын ресми түрде шағымдады және осы жылдың 7 шілдесінде "Революцияның теориясы мен тәжірибесі" жарияланғанының бірінші жылдығында Қытай Сыртқы істер министрлігі Албанияның Пекиндегі елшілігіне елмен барлық экономикалық және әскери келісімдерді тоқтатып отырғанын хабарлады. 29 шілдеде албандар жауап берді, 7 шілдедегі шешімді жариялап:

Хатында Қытай тарапының Албаниядағы экономикалық жобаларының басым бөлігі үшін жабдықтар мен материалдарды ұсынудағы кешігулер туралы да айтылды, сондай-ақ "көмекті және қарызды тоқтатудың нақты себептері Қытай үкіметінің мәлімдемесіндегідей, техникалық сипатта емес, керісінше, терең саяси және идеологиялық сипатта" деген қорытынды жасалды. Хат былай деп аяқталды: "Албания ешқашан ешкімге бағынбайды, ол марксизм-ленинизм мен пролетарлық интернационализмге адал болып тұрады. Ол Маркс, Энгельс, Ленин және Сталиннің өшпес үйретімдерімен жарықтандырылған социализм және коммунизм жолымен тоқтамай қадам басады. Қоршалып тұрса да, социалистік Албания оқшауланған емес, өйткені ол әлемдік пролетариаттың құрметі мен махаббатына ие, бостандық сүйетін халықтар мен әлемнің барлық азаматтарының адал адамдары мен әйелдері. Бұл құрмет пен махаббат болашақта одан да артады. Біздің мақсатымыз әділ! Социалистік Албания жеңіске жетеді!"