Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грамматика мен теориялық лингвистикада үкімет немесе рекция – сөз бен оған тәуелді сөздер арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Үкімет туралы кем дегенде үш түсінік бар: дәстүрлі жағдайлық басқару түсінігі, кейбір генеративтік синтаксис модельдеріндегі үкіметтің арнайы анықтамасы және тәуелділік грамматикасындағы одан да кең түсінік.
In grammar and theoretical linguistics, government or rection refers to the relationship between a word and its dependents. One can discern between at least three concepts of government: the traditional notion of case government, the highly specialized definition of government in some generative models of syntax, and a much broader notion in dependency grammars.
Дәстүрлі сот жүйесі
Дәстүрлі латын және грек (және басқа) грамматикаларында басқару – басқа сөздердің грамматикалық ерекшеліктерін таңдауды етістіктер мен сөз тіркестерінің бақылауы. Көбінесе, етістік немесе сөз тіркесі белгілі бір грамматикалық жақты "басқарады" делінеді, егер оның толықтырғышы грамматикалық дұрыс құрылымда сол жақты қабылдауы керек болса (қараңыз: жағдайды басқару). Мысалы, латын тілінде көптеген өтетін етістіктер тікелей толықтырғыштың аккузатив жақта болуын талап етеді, ал датив жағы жанама толықтырғыштар үшін сақталады. Осылайша, "Мен сені көремін" фразасы латын тілінде Te video деп аударылады, екінші жақтық есімдік үшін аккузативтік түрі te қолданылады, ал "Мен саған сыйлық беремін" фразасы Tibi donum do деп аударылады, тікелей толықтырғыш үшін аккузатив (donum) және жанама толықтырғыш үшін датив (tibi; екінші жақтық есімдіктің дативі) қолданылады; алайда, "Мен саған көмектесемін" фразасы Tibi faveo деп аударылады, тек дативтік түрі tibi қолданылады. Favere (көмектесу) етістігі, көптеген басқалары сияқты, осы әдепкі басқару үлгісінен ерекшелік болып табылады: оның жалғыз толықтырғышы датив жақта болуы керек. Айыптау жақтағы тікелей толықтырғыш нақты етістікпен бақыланбаса да, бұл толықтырғыш дәстүрлі түрде жанама деп есептеледі, негізінен пассивтеу мүмкін емес, тек тұлғасыз түрде және осы типтегі белгілі бір етістіктер үшін ғана мүмкін. Әртүрлі жағдайлық конструкциялар етістікпен қол жетімді болғанда семантикалық өзгеріс те мүмкін: Id credo (id – аккузатив) "Мен осыны сенемін, менің осы пікірім бар" дегенді білдіреді, ал Ei credo (ei – датив) "Мен осыған сенемін, мен осыған жүктелемін" дегенді білдіреді. Сөз тіркестері (және постпозициялар мен айналма сөз тіркестері, яғни қосымшалар) өз толықтырғыштарының жағын бақылау қабілеті жағынан етістіктерге ұқсас, және көптеген етістіктер сияқты, көптеген қосымшалар бірнеше жақты басқара алады, әртүрлі түсіндірулермен. Мысалы, Италияда – in Italia (Italia – аблятив жағы), ал Италияға қарай – in Italiam (Italiam – аккузатив жағы).
In traditional Latin and Greek (and other) grammars, government is the control by verbs and prepositions of the selection of grammatical features of other words. Most commonly, a verb or preposition is said to "govern" a specific grammatical case if its complement must take that case in a grammatically correct structure (see: case government). For example, in Latin, most transitive verbs require their direct object to appear in the accusative case, while the dative case is reserved for indirect objects. Thus, the phrase I see you would be rendered as Te video in Latin, using the accusative form te for the second person pronoun, and I give a present to you would be rendered as Tibi donum do, using both an accusative (donum) for the direct and a dative (tibi; the dative of the second person pronoun) for the indirect object; the phrase I help you, however, would be rendered as Tibi faveo, using only the dative form tibi. The verb favere (to help), like many others, is an exception to this default government pattern: its one and only object must be in the dative. Although no direct object in the accusative is controlled by the specific verb, this object is traditionally considered to be an indirect one, mainly because passivization is unavailable except perhaps in an impersonal manner and for certain verbs of this type. A semantic alternation may also be achieved when different case constructions are available with a verb: Id credo (id is an accusative) means I believe this, I have this opinion and Ei credo (ei is a dative) means I trust this, I confide in this. Prepositions (and postpositions and circumpositions, i. e. adpositions) are like verbs in their ability to govern the case of their complement, and like many verbs, many adpositions can govern more than one case, with distinct interpretations. For example in Italy would be in Italia, Italia being an ablative case form, but towards Italy would be in Italiam, Italiam being an accusative case form.
Үкіметтің кең мағынада түсіндірілуі
Кейде үкімет туралы анықтамалар осыдан бұрын айтылған анықтамадан әлдеқайда кеңірек кездеседі. Үкімет – сіңісті сөзбен қандай сөздердің бірге келуі керек немесе келуі тиіс екенін реттейтін қасиет ретінде түсіндіріледі. Бұл кеңейтілген түсінік көптеген тәуелділік грамматикаларының құрамына кіреді. Бұл ұғымға сәйкес, берілген сөйлемдегі көптеген жеке сөздер тек басқа бір сөздің сол сөйлемде болуының нәтижесінде ғана пайда болуы мүмкін. Осы анықтама бойынша, үкімет – тәуелділік арқылы байланысқан кез келген екі сөздің арасында болады, мұнда басым сөз бағынышты сөздерге орын ашады. Басым сөз – үкім шығарушы, ал бағынышты сөздер – оның үкім астындағылары. Төмендегі сіңістілік ағашы үкім шығарушылар мен үкім астындағыларды көрсетеді:
One sometimes encounters definitions of government that are much broader than the one just produced. Government is understood as the property that regulates which words can or must appear with the referenced word. This broader understanding of government is part of many dependency grammars. The notion is that many individual words in a given sentence can appear only by virtue of the fact that some other word appears in that sentence. According to this definition, government occurs between any two words connected by a dependency, the dominant word opening slots for subordinate words. The dominant word is the governor, and the subordinates are its governees. The following dependency tree illustrates governors and governees:
Сөз "иеленеді" Фредті және бұйрықтарды; яғни, "иеленеді" сөзі Фред пен бұйрықтар үкім астындағыларына үкім шығарады. Сол сияқты, "бұйрық" тағамды және "үшін" сөздерін үкім астында ұстайды, яғни "бұйрық" тағам мен "үшін" үкім астындағыларына үкім шығарушы болып табылады; және т.б. Бұл үкімет түсінігі тәуелділік грамматикаларында кеңінен таралған.
The word has governs Fred and ordered; in other words, has is governor over its governees Fred and ordered. Similarly, ordered governs dish and for, that is, ordered is governor over its governees dish and for; Etc. This understanding of government is widespread among dependency grammars.
Басқарушылар мен басшылар
Губернатор мен басшы терминдерінің арасындағы айырмашылық жоғарыда келтірілген үкімет туралы анықтамаларды ескере отырып, шатасу тудырады. Шындығында, губернатор мен басшы – үйлесетін ұғымдар. Белгілі бір сөздің губернаторы мен басы көбінесе бірдей сөз болады. Дегенмен, бұл ұғымдарды түсіну үздіксіздіктер кездескенде қиындыққа ұшырайды. Мысалы, неміс тілінен алынған w әрпінің алға жылжуымен байланысты үздіксіздік мынадай қиындықтарды көрсетеді:
The distinction between the terms governor and head is a source of confusion, given the definitions of government produced above. Indeed, governor and head are overlapping concepts. The governor and the head of a given word will often be one and the same other word. The understanding of these concepts becomes difficult, however, when discontinuities are involved. The following example of a w fronting discontinuity from German illustrates the difficulty:
Жоғарыда аталған губернаторларды (және басқарылатын сөздерді) анықтаудың екі критерийі сұрау есімдігі wem 'кімге' дегенге қолданылады. Бұл есімдік geholfen 'көмектесті' етістігінен dative case-ін алады (= жағдайды басқару) және geholfen пайда болғандықтан пайда болуы мүмкін (= лицензиялау). Осы байқауларды ескерсек, geholfen сөзі wem сөзінің губернаторы екенін дәлелдеуге болады, тіпті екі сөздің арасы сөйлемнің қалған бөлігімен бөлінгендігіне қарамастан. Мұндай жағдайларда басшы мен губернаторды ажырату жиі кездеседі. Демек, wem сөзінің губернаторы geholfen болса, wem сөзінің басшысы – denkst 'ойлаймын' шекті етістігі болып саналады. Басқаша айтқанда, үздіксіздік пайда болған кезде, губернатор мен басшы (тиісті сөздің) екі түрлі деп есептеледі, ал әйтпесе – бірдей сөз. Басшы және губернатор терминдерінің қалай қолданылуы қолданылып жатқан синтаксис теориясына байланысты болуы мүмкін.
Two of the criteria mentioned above for identifying governors (and governees) are applicable to the interrogative pronoun wem 'whom'. This pronoun receives dative case from the verb geholfen 'helped' (= case government) and it can appear by virtue of the fact that geholfen appears (= licensing). Given these observations, one can make a strong argument that geholfen is the governor of wem, even though the two words are separated from each other by the rest of the sentence. In such constellations, one sometimes distinguishes between head and governor. So while the governor of wem is geholfen, the head of wem is taken to be the finite verb denkst 'think'. In other words, when a discontinuity occurs, one assumes that the governor and the head (of the relevant word) are distinct, otherwise they are the same word. Exactly how the terms head and governor are used can depend on the particular theory of syntax that is employed.