Кіріспе
Дания тілінің диалекттер тобы. Ютланд тілі, немесе Ют тілі (даниялық: jysk;), Данияның Ютланд түбегінде қолданылатын дания тілінің батыс нұсқасы. Әдетте, Ютланд тілін екі негізгі диалектке бөлуге болады: жалпы немесе Солтүстік Ютланд (nørrejysk; бұл өзі батыс және шығысқа бөлінеді) және Оңтүстік Ютланд (sønderjysk). Диалектілер арасында маңызды фонетикалық айырмашылықтар бар, сондай-ақ ерекше морфологиялық, синтаксистік және семантикалық өзгерістер де кездеседі.
Jutlandic, or Jutish (Danish: jysk; ), is the western variety of Danish, spoken on the peninsula of Jutland in Denmark. Generally, Jutlandic can be divided into two different dialects: general or Northern Jutlandic ( nørrejysk; further divided into western and eastern) and Southern Jutlandic ( sønderjysk). There are major phonological differences between the dialects, but also very noteworthy morphological, syntactic, and semantic variations.
Ішкі диалектілері
Ютланд тілінің әр түрлі төңкеріктері бір-бірінен шамалы айырмашылықтарға ие, және көбінесе үш негізгі диалектіге біріктіріледі, олардың екеуі кейде бірге қарастырылады.
Санджерьск қаласы
Сёндерйиск (Оңтүстік Ютландиялық) тілін басқа даниялықтардың, тіпті басқа Ютландиялық диалектілердің өкілдеріне түсіну өте қиын көрінеді. Стандартты дания тіліндегі stød-тың орнына, швед тіліндегідей тондық акценттерге ие. Көптеген дыбыстар да өзгеше, оның ішінде неміс тіліндегідей айналдырғыш үндік кедергілер де бар. Сонымен қатар, ол стандартты дания тіліндегі сөзден кейінгі артикльге қарамастан, есімнің алдына анық артикль қояды.
Østjysk қаласы
Øстжүтік (шығыс ютланд) үш ютланд диалектісінің стандартына ең жақын, бірақ дауысты дыбыстардың айтылуы және сөздің басында немесе дауыстылар арасында келетін дыбыстық тоқтатулар бойынша үлкен айырмашылықтар бар. Шығыс ютланд диалектілерінің кейбіреулерінде, көптеген швед және норвегия диалекттері сияқты, әлі де үш род (жыныс) сақталады.
Вестжиск қаласы
Вестжиск (Батыс Ютландия) осы энклитикалық артикльмен және гендерлік айырмашылықтың толық жоқтығымен де кеңінен танымал. Фонетикалық тұрғыдан, стандартты дания тілінде тек дауыстыдан кейін емес, барлық позицияларда /v~ʋ/ фонемасы үшін [w] дыбысы қолданылатыны белгілі. Сондай-ақ, ол стандарттан сәл өзгеше жағдайларда да дауыс тонын (stød) көрсете алады.
Стойд
Жоғарыда айтылғандай, klusilspring – stød-тың баламасы, ол тек жоғары дауыстыларда ғана кездеседі. Басқа скандинавия тілдерінде де, сондай-ақ Оңтүстік Ютландияда да екі түрлі тонема бар, олар бастапқыда бір немесе екі буынды сөздерді ажыратады. 1-тонема – көптеген диалектілерде қарапайым жоғарылап, содан кейін төмендейтін тон, ал 2-тонема күрделірек, мысалы, hus 'үй' = Стандартты дания тілі ~ huse 'үйлер' = Стандартты дания тілі. Стандартты дания тілінде де, Ютландия тілінде де 1-тонема сегментсіз глоттализациямен алмастырылады, ал 2-тонема толығымен жоғалады. Глоттализация тек дауыстыларда немесе соноранттарда және тек бір немесе екі буынды сөздерде ғана пайда болуы мүмкін және транскрипцияда ['] деп белгіленеді. Дегенмен, екі буынды сөздерде екінші буын туынды морфема болуы керек, себебі 1-тонеманың тарихи ортасы бір буынды сөздер болған, ал 2-тонема тек екі буынды сөздерде кездесетін. Апокопа мен морфологияға байланысты, екі тон да, stød та бір және екі буынды сөздерде кездесуі мүмкін. Егер сөз күрделі болса, онда әр сөзде бірнеше stød сегменті болуы мүмкін, бұл оны швед, норвег және Оңтүстік Ютландия тілдерінің тонемаларынан фонетикалық тұрғыдан ажыратады, олар тек сөздің өзінде бір рет кездеседі. Алайда, стандартты дания тіліндегі stød-тан айырмашылығы, Ютландия stød-ы көбінесе сонорант пен дауыссыз дыбыстан тұратын біртақ сөздерде кездеспейді. Тек Дюрс диалектісі мен Орхус қалалық диалектісінде ғана осы ортада stød болады. Бұрын айтқанымыздай, Солтүстік-Батыс Ютландияның көп бөлігінде қысқа жоғары дауыстылардан кейін stød болмайды, оның орнына klusilspring кездеседі. Stød әлі де соноранттарда және орташа және төмен дауыстыларда тиісті ортада сақталады. Батыс Ютландия тілінде бастапқыда екі буынды сөздердегі дауыстыда stød болады, оларда {tt}, {kk} немесе {pp} сияқты екі еселенген дауыссыз дыбыс бар, мысалы, katte 'мысықтар' = Стандартты дания тілі; ikke 'жоқ' = Стандартты дания тілі.
Басқа фонологиялық сипаттамалар
Ютланд тілінде апокопқа қатысты күшті бейімділік байқалады, яғни көбінесе әсер етілмеген буындарда кездесетін «е» дыбысын жіберу, бұл түпкі Солтүстік герман тілдеріндегі «i», «a» немесе «u» дыбыстарының әлсіреуі болып табылады. Осының салдарынан көптеген сөздерді дауыстының ұзындығына немесе stød-тың болуына қарай ажыратуға болады. Көптеген әсер етілмеген буындар түсіріледі, ал кейде соңғы буындар, көбінесе {r} дыбысы жіберіледі, мысалы, kaste 'лақтыру' = Стандартты дания тілі (швед тілі). Ютланд тілі бірінші жақ есімдігіндегі дифтонгтың болмауымен де ерекшеленеді: jeg. Ол Ютландияның көп бөлігінде [ɑ] деп айтылады, бірақ Оңтүстік Ютланд және Солтүстік-Батыс Ютланд аймақтарында [æ] деп айтылады. Бұл айырмашылықтың себебі прото-норвег тіліндегі «ek» және «eka» сияқты әртүрлі формаларға саяды, олар ерте рун жазуларында кездеседі. Соңғы формада келесі буындағы «а» дыбысы алдында «е» дыбысы «ja» дыбысына айналады. Бұзылмаған қысқа форма норвег, фарер және исланд тілдерінде де кездеседі. Солтүстік Ютланд диалектілерінде «v» дыбысы артқы дауыстылар алдында лабиовелярлық жуықтама (солтүстік ең шеткі диалекттерде алдыңғы дауыстылар алдында да), ал стандартты дания тілінде лабиодентальдық жуықтама болып келеді, мысалы, vaske 'жуу' = Стандартты дания тілі. Осы диалекттерде «hj» және «hv» бастапқы тіркесімдерінде «v» және «j» дыбыстарының дауыссыз түрлері де кездеседі, мысалы, hvem 'кім' = Стандартты дания тілі, hjerte 'жүрек' = Стандартты дания тілі. Ютландияның көп бөлігінде «nd» тіркесімі өзгеріп, болады, мысалы, finde 'табу' = Стандартты дания тілі.
Грамматика
Скандинавия тілдерінің ерекше белгілерінің бірі – постклитикалық нақты белгіше. Мысалы: en mand 'адам', mand en 'сол адам'. Стандартты дания тілінде бұл постклитикалық белгіше тек қана сын есім болмаған кезде қолданылады, бірақ сын есім болса, оның орнына нақты артикль қолданылады: den store mand 'үлкен адам'. Сонымен қатар, стандартты дания тілінде екі туыс жүйесі бар, ол бейтарап (intetkøn, et) және "басқа" (fælleskøn, en) туыстарын ажыратады. Алайда Ютландияда бұл екі жағынан да стандартқа сәйкес келетін диалекттер өте аз. Бір, екі және үш туысты диалектілер, сондай-ақ постклитикалық нақты белгішесі жоқ диалектілер де бар.