Кіріспе

Құранның 34-тарауы – Саба (سبأ, «Шеба» қаласынан аталған) – 54 аяттан (сұра) тұрады. Бұл тарауда Сүлеймен мен Дәуіт пайғамбарлардың өмірі, Сәба халқының тарихы, сенбегендерге қарата айтылған шақырулар мен ескертулер, сондай-ақ Қиямет күніне байланысты уәделер баяндалады. Асбаб ан-нузул – «аян болған жағдайлар» тұрғысынан қарағанда, бұл ерте Мекке сүресі, яғни ол Мединеде емес, Меккеде аяталған.

Қорытынды

Бұл тарау «Әлхамдулилләһ» («Аллаға мақтау болсын») сөзімен басталады, бұл бес тараудың бірі; қалғандары — Әл-Фатиха, Әл-Анам, Әл-Кахф және Фатир. Алғашқы екі аят Құдайдың мақтауға лайық екенін және Оның құдіретінің шексіз екенін көрсетеді. Келесі аяттар (3–9) қайта тірілуді, Соңғы Сот күнін және Мұхаммедтің (ﷺ) уағызын жоққа шығарған наразыларға сын айтады. Тоғызыншы аятта да ғаламның рет-тәртібі Құдайдың құдіретінің дәлелі ретінде айтылады. Келесі аяттарда (10–14) Дәуіт пен Сүлеймен туралы қысқаша айтылады, олардың екеуі де Исламдағы пайғамбарлардың қатарында. 15–19-аяттарда Сәба халқы туралы әңгіме келтіріледі. Бұл әңгіме Йеменнің орталық жазықтарында өмір сүрген ежелгі Сәба тайпаларының тарихына негізделген. Аяттарға сәйкес, олар бастапқыда өркендеген, бірақ Аллаға құлшылық етуден және Оған шүкірлік айтудан бас тартып, нәтижесінде су тасқынына ұшырады. Бұл оқиға дүниелік мақтаныш пен тәкаппарлыққа қарсы ескерту ретінде ұсынылған. Семит тіл біліміндегі сарапшы А. Ф. Л. Бистон бұл оқиғаны Ма’риб уазисінде қоныстанған, өркендеген Сәба тайпаларымен байланыстырды (сондықтан 15-ші аятта «оң және сол жақтардағы бақша» туралы айтылады). Бистон, CNRS зерттеушісі Жереми Шиеттекатт, сондай-ақ Құранға түсіндірме жазған «Құранды зерттеу» кітабы су тасқынының қауымды суаруға арналған бөгет жүйесінің бұзылуымен сәйкес келетінін айтады. Бөгеттер туралы мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы 450–540 жылдарға жатқан жазуларда кездеседі, ал «Құранды зерттеу» «Аримнің тасқыны» деген сөз тіркесінің жазуларда қолданылған ʿrm үш әріпті түбірмен сәйкес келетінін дәлелдейді. Тараудың қалған бөлігінде Иблистің (Ислам дәстүріндегі шайтанның) мәні, Ислам уағызын қабылдамағандарға қарата айтылған сын-тегеуріндер, Соңғы Сот күнінде оларды күтіп тұрған жазалар туралы ескертулер, сондай-ақ Мұхаммедтің (ﷺ) миссиясының сипаты сияқты әртүрлі тақырыптар талқыланады.

Аянның тарихы

Бұл тарау Мұхаммед пайғамбардың Меккелік пайғамбарлық кезеңінде түсірілген, сондықтан ол Меккелік сүре. Құранды түсіндірушілердің кейбіреуі, оның ішінде Ахмад ибн Әжиба, Махмуд әл-Алуси, Ибн әл-Жаузи және Әл-Құртуби пікірінше, алтыншы аят осы ереженің ерекшелігі болып табылады және ол Мединелік кезеңде түсірілген.

Атауы

Бұл тараудың аты Құран мен Киелі кітапта еске алынған Сәба мемлекетіне сілтеме жасайды. Тараудың 15-21 аяттары Сәба туралы баяндайды, бірақ бұл өткел әйгілі Сәба патшайымы билеген мемлекетке емес, кейінгі дәуірде сол аймақта өмір сүрген халық тобына қатысты болуы мүмкін. Шығыстанушы А. Ф. Л. Бистон және Жеремие Шиеттекатте осы аяттардағы халықты Мариб алқабында мекен еткен сабалықтар деп анықтады.