Кіріспе

Құранның 37-ші тарауы – Саффат (اَلصَّافَّات, ’aṣ ṣāffāt, "қатар тұрғандар", "сапталғандар") – Құранның 37-ші сүресі, 182 аяттан тұрады. Аянның уақыты мен себептеріне (асбаб әл-нузул) қатысты, бұл ерте "Мекке сүресі" саналады, яғни Мединада емес, Меккеде аяты түскен деп есептеледі.

Хронологиясы

Мысырлық хронология бойынша бұл Мұхаммедке ашылған 56-шы сүре. Теодор Нольдеке оны 50-ші орынға қойып, екінші Мекке кезеңінде (Мекке сүресін қараңыз) анық көрініс тапқан басқа жіктеме ұсынады. Бұл кезең Құрайш тайпасының Мұхаммедке және оның ізбасарларына қарсылығының күшеюімен ерекшеленеді және оның құдайлық араласу мен шабыттандыруға, сондай-ақ бұрынғы діни пайғамбарларға назар аударуымен сипатталады. «Ал Саффат» деп аталғанымен, 37-ші сүренің басты тақырыбы – Алланың бірлігі және Оның үлкен сыйлық беру және жазалау күші. Осы сүреде соңғы сот күнінде сенімсіздерге берілетін жаза және сенгендерге берілетін сыйлық туралы, сондай-ақ нағыз сенімді адамның қалай болу керектігін көрсететін Киелі кітаптағы тұлғалардың мысалдары келтіріледі. Сүренің тақырыбымен (қатар тізілгендер, тізімдеушілер) байланысты бір аспектісі – ол Аллаға ұл-қыз тегін жатқызушыларға, әсіресе періштелерді Алланың қыздары деп есептейтін мүшріктерге ескерту жасауы. «Тізімдеушілер» немесе «қатар тізілгендер» – соңғы сот күні қатарға тұрып, олардың Алланың қыздары деген ойын жоққа шығаратын періштелерді білдіреді (Құран 37:15 қараңыз). Q37:15-33; 43-68; 82-103; және 118-144 аяттары Ṣan‘ā’1 төменгі мәтінінде сақталған.

Құрылымы мен мазмұны

37-ші сүре араб поэзиясында кең таралған үш бөлімдік құрылымға сәйкес үш бөлікке бөлінеді. Бірінші бөлімі 1-аяттан 74-аятқа дейін, екінші бөлімі 75-аяттан 148-аятқа дейін, ал үшінші бөлімі 149-аяттан 182-аятқа дейін.

37:1 - 74 Ақырзаманның алдын ала айтылуы

Бірінші бөлік 1-ден 74-ге дейінгі аяттарда, эсхатологиялық пайғамбарлық орталық тақырып ретінде қарастырылады, бірақ екі кіші бөлікке бөлінеді: 1–10 және 11–74. 1–10 аяттарда Сот Күнінің орналысы туралы қысқаша сипаттама беріледі. Бұл сипаттамадан көрініп тұрғанындай, періштелер қатарласып, Алланың бірлігін жариялайды (37:1–6), жоғары жиын өте эксклюзивті (37:7–8), ал оларға қарсы шыққан сенімсіздер мәңгілік азапқа тартады (37:9–10). Бұл жағдай ерте Мекке кезеңіндегі 78:38 аятында сипатталған жағдайға сәйкес келеді: «Рух пен періштелер қатарласып тұрған күні, Рахман рұқсат бергендерден басқа ешкім сөйлемейді және тек тура сөз айтады». Алайда, осы екі аятты салыстырғанда, соңғысы (37:1–6) бұрынғысына (78:38) қарағанда көбірек егжей-тегжейлі екені көрінеді. Бұл соңғысы біріншісінің жалғасы сияқты. Аяттардың үйлесімінен періштелердің қатарласып тұрғаны, сенімсіздердің оларды (періштелерді) Алланың қыздары деп айтуын қатты жоққа шығарады (Араб мифологиясына қараңыз) және Оның рұқсатымен Алланың бірлігін жариялайды деген қорытынды жасауға болады. 11–74 аяттарда Сот Күнінің толық сипаттамасы, оның ең ұсақ бөлшектеріндегі динамикасы ашылады. Осы бөлімнің басында (11–39 аяттарда) Пайғамбар мен періштелердің бір жағынан, сенімсіздердің екінші жағынан пікір таласы көрсетіледі. Пікір талас негізінен ортаңғы Мекке сүрелеріне тән. Осы бөлімде екі тараптың арасындағы екі жақты диалог сезіледі, бірақ сенімсіздердің сезіміне көбірек мән беріледі. Бұл бөлім сенімсіздердің Алланың үндеуін қалай жоққа шығаратынымен басталады және Сот Күнінің шындығына тап болғанда олардың көзқарасы қалай өзгеретінімен жалғасады. Сүре олардың таңғалуын, Алланың сөзіне сенбегендері үшін өкінішін көрсетеді және олардың құтқарылуы үшін кеш болады, өйткені Сот Күнінде ешкім ешкімді құтқара алмайды, сіздің амалдарыңыз енді өзгертілмейді. Бұған қоса, бұл бөлім Пайғамбарды осы күні оларға Алланың жауаптарын жеткізуге міндеттейтін аралық позицияға қояды: «Иә, әрине, және сіз қорланасыз» (37:18). Соңында, 11–74 аяттарда өте айқын көрінетін қызықты қарама-қарсылық құрылымы байқалады. Жер бетінде жақсылық жасағандар мен жамандық жасағандардың мінез-құлқы мен тәжірибесі қарама-қарсылықты күшейту және Сот Күнінде екі тараптың бір-бірінен алыс емес жерде отыратын көрінісін көрсету үшін бірінен соң бірі қарастырылады. 11–39 аяттарда сенімсіздердің Сот Күніндегі тәжірибесі сипатталған, ал 40–57 аяттарда сенушілердің оларға қарама-қарсы тәжірибесі айтылады, олар сенімсіздердің тағдырына және олардың орнында болмағанына қаншалықты риза екенін білдіреді: «Аллаға ант, сен мені жақында құртқылы болдың! Раббымның маған көрсеткен мейірімі болмағанда, мен де (тозаққа) жіберілер едім» (37:56). Соңында, 58–74 аяттарда сенімсіздердің тәжірибесі туралы тағы бір сипаттама беріледі. Бұл бөлімдегі қызықты нәрсе – 62–69 аяттарда айтылған белгілі бір ағаш: Зәккум ағашы, оның жемістері тозақтағы адамдарға азаптарын күшейту үшін мәжбүрленіп беріледі. Асбаб әл-нузұлда бұл ағаш Құрайш тайпасы арасындағы сенімсіздерді қорқыту үшін қолданылған деп есептеледі.

37: 75 - 148. Алланың бұрынғы елшілері

Алғашқы Мекке сүрелерінде Құдайдың бұрынғы пайғамбарлары туралы ешбір дерек кездеспейді, бірақ ортаңғы Мекке сүрелерінде олардың істері ақыретте зор сыйапатқа айналуы үшін біртіндеп айтыла бастайды, соның арқасында сенушілер мен сенбеушілерге жақсы үлгі болады. Бұл бөлімде, әсіресе, Киелі кітаптағы кейбір тұлғалардың белгілі бір істеріне қысқаша тоқталып, олардың осы істері үшін алған сыйапаты көрсетіледі. Ол Нұх пайғамбардың кемесі туралы Киелі кітаптағы оқиғасынан басталады, ол тура сенімді болғандықтан Құдайдың халқын құтқаруға қалай көмектескенін баса көрсетеді. Сондай-ақ, Юнус пайғамбардың теңізге құлап, Құдайдың оны үлкен балықтың ішіне жұтып құтқарғаны туралы әңгіме де айтылады. Осылайша, оқиғаның қай тұсына баса назар аударылғанына байланысты Құран мен Киелі кітаптың көзқарасының сәл өзгеше екенін көреміз. Бұл бөлімде Ыбырайым, Мұса, Һарон, Ілияс және Лұт пайғамбарлар туралы оқиғалардың да қысқаша сипаттамалары келтірілген, олардың мақсаты – Құдайдың адал қулдарына беретін сыйлықтарын көрсету (37:121), Киелі кітаптағыдай, оқиғалардың болған оқиғасымен ғана шектеліп қалмайды.

149-182 Сот күні

Соңғы бөлімде біз тағы да Қиямет күніне оралып, Құранның осы жолы сенбегендерге өзгеше үн қатысқанын көреміз. Бұл енді пікір-таласты емес, бір жақты сөйлеу. Алла Мұхаммед арқылы сенбегендердің айтқан кейбір талаптарына қатысты сұрақтар қойылады. Содан кейін Алла олардың барлық талаптарының жалған екенін, сенбегендер Қиямет күні келгенде оны өздері білетінін айтады. Бұл бөлім Құдайды мақтаумен аяқталады, бұл өте айқын шеңбер құрылымын құрайды. Басында айтылғандай, періштелер қатарласып, Құдайды мадақтады, және біз 164-тен 166-ға дейін дәл осы көріністі көреміз, ал 180-ден 182-ге дейін Құдайды мақтау туралы қайта оқимыз. Демек, сүре бір нүктеден басталып, соңында сол нүктеге оралып, шеңбер құрайды.