Кіріспе
Надежда Филаретовна фон Мекк (10 ақпан 1831 [ескі стиль бойынша 29 қаңтар 1831] – 13 қаңтар 1894) – өнерді, әсіресе музыканы қолдаған ықпалды ресейлік кәсіпкер. Ол Пётр Ильич Чайковскиймен болған шығармашылық байланысымен ең көп танымал, оны он үш жыл бойы қаржылай қолдап, композицияға толық уақыт арнауына мүмкіндік берді, бірақ олар ешқашан кездеспеуі керек екенін талап етті. Чайковский өзінің №4 F минорындағы симфониясын оған арнады. Ол сондай-ақ Николай Рубинштейн мен Клод Дебюсси сияқты басқа да бірнеше музыканттарға қаржылық көмек көрсетті.
Nadezhda Filaretovna von Meck (Надежда Филаретовна фон Мекк; 10 February 1831 [O. S. 29 January 1831]13 January 1894) was a Russian businesswoman who became an influential patron of the arts, especially music. She is best known today for her artistic relationship with Pyotr Ilyich Tchaikovsky, supporting him financially for thirteen years, so that he could devote himself full time to composition, while stipulating that they were never to meet. Tchaikovsky dedicated his Symphony No. 4 in F minor to her. She also gave financial support to several other musicians, including Nikolai Rubinstein and Claude Debussy.
Балалық шақ
Надежда фон Мек Надежда Филаретовна Фроловская болып дүниеге келді, ірі жер иеліктеріне ие отбасыда. Әкесі Филарет Фроловский бала кезінен музыкаға деген құмарлығын бойына сіңірсе, анасы Анастасия Димитриевна Потемкинадан энергия, нық қадамдық және іскерлік біліктілікті үйренді. Жастық шағында музыканы жақсы оқыған Надежда классикалық репертуарды жақсы білетін, шебер пианистке айналды. Ол сонымен қатар бірнеше шет тілін меңгерді, көркем өнерді бағалауға үйренді және әдебиет, тарих және философия саласында, әсіресе Артур Шопенгауэр мен орыс идеалисті Владимир Соловьевтың еңбектерін көп оқыды.
Неке
Он жеті жасында Надежда Карл Отто Георг фон Мекке, 27 жастағы инженерге тұрмысқа шықты. Ол Рига қаласынан Вильгельмина Хаффербергке үйленген майор Отто Адам фон Мектің ұлы еді. Олардың он үш баласы болды, олардың он бірі ересекке дейін жетті. Карл фон Мек мемлекеттік қызметкер болғандықтан, өмірі көп оқиғасыз, ал еңбегі үшін жалақысы аз болды. Бірақ, бірден бірнеше баланың күтіміне жауапкершілік жүктелген соң, ол тұрақты жұмыстан бас тартуға құлшынбады. Надежда фон Мек бұл жағдайды мүлдем басқаша қабылдады. Ол үшін ана, бала күтуші, үй шаруасын басқарушы, киім тігуші, үй шаруашылығын жүргізуші және жеке қызметкер болу, күйеуінің мемлекеттік ұйымның бір бөлшегі ретінде жұмыс істеуін көруден гөрі әлдеқайда оңай болды. Үйдегі барлық міндетін орындау оның күйеуін бірден кетуге шақыру ниетінен айырмады. Ресейде теміржол желісіне зор қажеттілік болғандықтан, байланыс желісі қарқынды түрде кеңейіп жатты, және Надежда күйеуінің болашағы осы салада екенін көріп білді. Ол оған капитал иесі серіктес табу және Ресейдегі теміржол құрылысының өркендеуіне қосылу үшін үнемі қысым көрсетті. Соңында Мек әйелінің тілегіне көніп, мемлекеттік қызметтен кетті, осы кезде олардың күнкөрісіне күніне жиырма копейка ғана болды. Бірақ Надежда күйеуінің инженерлік дағдысына сенгені дұрыс болды. 1860 жылы Ресейде бар болғаны 160 шақырым теміржол салынған еді. Ал жиырма жыл өткен соң, 15 мың шақырымнан астам желі пайда болды. Бұл өркендеудің көп бөлігі Карл фон Мекке байланысты, және оның инвестициялары оны миллионерге айналдырды. Оның басқаруындағы теміржол желілеріне Курсктан Киевке және өте табысты Мәскеуден Рязаньға дейінгі бағыттар кірді, сондай-ақ Орталық Ресейдің қара топырақты аймағынан астық тасымалын тиімді түрде жүзеге асырды. 1876 жылы Карл фон Мек күрт қайтыс болды, өсиетнама қалдырып, онда Надеждаға оның зор қаржылық активтерін басқару құқығы берілді. Бұл екі теміржол желісін, ірі жер иеліктерін және бірнеше миллион рубль инвестицияны қамтыды. Он бір баласының жетісі әлі де үйде болғандықтан, фон Мек өзінің бизнес ісіне және әлі де оған тәуелді балаларының біліміне көңіл бөлді. Ол Мектің теміржол компанияларының бірін сатты, ал екіншісін ағасы мен үлкен ұлы Владимирдің көмегімен басқарды.
Қоғамнан кетуге
Күйеуі қайтыс болғаннан кейін фон Мек қоғамдық өмірге қатыспай, дерлік толық оңашалыққа ұшырады. Ол тіпті балаларының күйеулерінің туыстарымен кездесуден де бас тартты, және олардың ешқандай тойына қатыспады. Әр түрлі мәліметтерге сүйенсек, фон Мек табиғатынан билеуші, үй шаруасын қаталдықпен басқаратын адам болған. Ол өзі қалағанын істеуді күтетін, сондықтан тек оған мойынсұнушы адамдармен ғана өзін қоршады, және балаларының өмірін ең ұсақ бөлшектеріне дейін басқарып отырды. Олар ересек болғанда, ол олардың үйленулерін ұйымдастырып, үй сатып алып, тіпті үйлеріне жиһаз да таңдап берді. Үйленген балаларын көргісі келгенде, оларды шақырудың орнына, шақырып алатын. Әрине, балалары анасының осы деңгейдегі қамқорлығына (немесе, адамның көзқарасына байланысты, араласуына) әрқашан риза болмады. Фон Мек үнемі жұмыспен жүрді. Ол үлкен қызметшілерін үйінің ішін, жертөлесінен шатырына дейін тексеруге мерзімді түрде алып шығатын, және ол сапарлардан кейін үй ешқашан бұрынғы қалпында болмайтын. Жіп оның орап, түйіндеуі үшін сақталып тұратын. Кітаптар беттерін кесу үшін сатып алынар еді. Ол көптеген жүн сатып алып, оны доптап, қызы графня Беннигсенге жіберіп тұратын. Осы жұмыстармен айналысып жүргенде, ол қызы Джулияны шақырып, оған кітап оқытуды сұрар еді. Джулия оған қарсы емес еді. Мек балаларының арасында анасына ең жағымды болуға тырысқан – осы Джулия еді, ол анасынан барлық нәрсені талап ететін және де алып тастайтын. Фон Мек, әдетте, өзінің төзімділігі қиын екенін жақсы білген. Ол Чайковскийге былай деп жазды: «Мен жеке қарым-қатынаста өте сезімтал емеспін, себебі менде ешқандай әйелдік қасиет жоқ; екіншіден, мен нәзік болуға білмеймін, және бұл қасиет бүкіл отбасыма тарады. Біздің барлығымыз да сезімтал болудан қорқамыз, сондықтан отбасылық қарым-қатынасымыз көбінесе достық, я болмаса, еркектік сипатта болады».
Жеке пікірлер
Фон Мекк 1870 жылдары аристократиялық Ресейде атеист болғандығы ерекше жайт емес еді. Ал оның тәуелсіздікке деген қаһарлы құштарлығы сол кездегі әйел үшін өте ерекше еді. Оның осы және отбасына деген алалақандығы арасындағы қайшылық оның сенімдері мен іс-қимылдарындағы қарама-қайшылықтарға себеп болды. Оның жүрек ісіне қатысты көзқарасы қатаң моральдық болды, бірақ ол некені әлеуметтік институт ретінде қабылдамады және Чайковскийге оны жек көретінін жиі айтты. "Сіз, қадірлі Пётр Ильич, мен некеге зор құрметпен қараймын деп ойлауыңыз мүмкін, - деп жазды ол 1878 жылғы 31 наурызда, - бірақ сіз өзіңізге қатысты ештеңеде жаңылыспау үшін, мен керісінше, некелердің балтамен кесілмейтін жауымын, алайда егер басқа біреудің жағдайын талқыласам, оны оның көзқарасынан қарастыруым қажет деп санаймын". Тағы бір жағдайда ол одан да мейірімді, бірақ соншалықты күшті түрде: "Әлеуметтік заңдармен белгіленген құқықтар мен міндеттердің бөлінуін мен қисынсыз және адал емес деп есептеймін".
Чайковскиймен қарым-қатынасы
1877 жылы ол қолдаған музыканттардың бірі скрипкашы Иосиф Котек болды, онымен камералық музыка ойнады. Котек – Пётр Ильич Чайковскийдің бұрынғы шәкірті және досы, оны Мекке Николай Рубинштейн ұсынған. Ол Чайковскийдің «Дауыл» симфониялық поэмасы сияқты туындыларына әсерленген еді және ол Рубинштейннен оның жайлы толығырақ сұрады. Ол композиторға хат жазды. Өзін «көңілдегі жанкүйер» деп таныстырып, үйінде ойнату үшін скрипка мен фортепианоға арналған бірнеше пьесалар тапсырды. Чайковский дереу келісті. Оның алғашқы тапсырмаларының бірі – жерлеу маршы болды, ол жарияланбады және қазір жоғалып кеткен деп есептеледі. Олар оның қысқа, бірақ қиын некесі кезінде де хат алмасып тұрды. Олардың қарым-қатынасы дамыған сайын, ол оған жылына 6000 рубль көмек берді, бұл оның Мәскеу консерваториясындағы профессорлық қызметін тастап, толық уақыт шығармашылық жұмысына ден қоюына жеткілікті болды. Бұл – үлкен сома. Сол кездегі қарапайым мемлекеттік қызметкер отбасын жылына 300-400 рубльге асырауға мәжбүр болды. Чайковский фон Мекке көрсеткен қаржылық қолдауы үшін алғыс айтты. Дегенмен, бұл оған белгілі бір эмоционалдық жайсыздық пен ішкі шиеленіс тудырды, бірақ олар екеуі де осы жағдайды өте сақтықпен шешті. Дегенмен, Чайковский Мектің өзіне көрсеткен инаяттарына толыққанды риза бола алмады. Ол оған туралы ашық жазды: «Біз бір-бірімізге хат жазған сайын, әңгіме ақшаға келгендей болады».
Хат арқылы достық
Олар 1877-1890 жылдар аралығында 1200-ден астам хат алмасып, маңызды хаттарға толы қарым-қатынас жасады. Ешқашан кездеспеген екі адам үшін олардың бөліскен құпиялары өте ерекше болды. Ол өмірі мен шығармашылық жолы туралы басқа ешкімге ашпаған сырларын оған жеткізді. Оның пікірлері оған соншалықты құнды болды, сыншылар оның Бесінші симфониясын сынағаннан кейін, оның шығармаларын жалғастыруға күш берді. Мекк барлық хаттар жойылған күйде қайтыс болды. Бірақ Чайковский оның өтінішін алғанда, оларды жойғанын айтып, кейіннен сол хатты барлық хаттарымен бірге сақтап, ұрпақтарына жеткізді. Фон Мекк Чайковскийдің және оның барлық туындыларының адал жақтасы болды, бірақ олардың байланысы олардың кездеспеуіне байланысты еді. Бұл оның оның үмітіне сай келмегендігінен ғана емес еді. Ол Чайковскийді композитор және философтың идеалды образы ретінде көруді қалады, Фридрих Ницше жазған «Übermensch» немесе «Супермен» сияқты. Чайковский мұны түсінді, Мекке: «Сіз өте дұрыс айтасыз, Надежда Филаретовна, сіздің ерекше рухани сезімдеріңізге жақындық танытамын, мен оларды толық түсінемін». Екі адам 1879 жылдың тамыз айында, Чайковский Симакидегі Мекктердің үйінде болғанда, бір рет кездейсоқ кездесті. Ол әдеттегідей орманға серуендеуге сәл ертерек кеткен еді, бірақ оның сол аймақтан отбасымен бірге өтетінін білмеді. Соның салдарынан, олар бірнеше сәт назарлары тікелей түсті; ол әдеппен иіліп сәлем берді, ал ол ойға батып қалды, бірақ еш сөз айтылмады. Ол сол күні кешке оған хат жазып, келісімді бұзғаны үшін кешірім сұрады. Ол кешірім сұраудың қажеті жоқ деді, тіпті оны жаңа суреттерін көруге үйіне шақырды, бірақ ол болмағанда. Алдыңғы жылы Флоренциядағы вилласында болғанда, Чайковский оны және оның сүйіктілерін әр таңда өтіп бара жатқанын көрді; сондай-ақ операда бір рет алыстан көрісіп қалды. Александр Познанский осы соңғы кездесу туралы былай деді: «Олардың екеуінің театрға келуі кездейсоқ болды ма, әлде миссис фон Мекк онымен кездесу үшін бәрін ұйымдастырды ма, бұл әлі де белгісіз».
Төртінші симфонияның бағышталуы
Чайковский оған өзінің 4-ші симфониясын алғыс білдіргендік белгісі ретінде арнады. Бұл маңызды болды, өйткені ресейлік қоғамдағы көркемөнерге демеушіліктің ерекшелігіне байланысты, демеуші мен суретші тең дәрежеде саналды. Шығармаларды демеушілерге арнау – бұл көркемдік серіктестіктің көрінісі еді. 4-ші симфонияны фон Мекке арнап, ол оны осы шығарманың тең серіктесі деп мойындады.
Символикалық және шиеленіскен одақ
1883 жылы фон Мекктің ұлы Николай, Мек пен Чайковскийдің бес жылдық ізденісінен кейін, Чайковскийдің немересі Анна Давыдоваға үйленді. Канн қаласында болғандықтан Мек тойға қатыспады, осылайша балаларының жұбайларының туыстарымен байланысқа түспеу дәстүрін сақтады. Бірақ Чайковский қатысты және Мек әулетінің қалған бөлігімен танысты. Бастапқыда Мек пен Чайковский осы оқиғаға қуанды, оны өздерінің қарым-қатынасының символдық толықталуы деп қарады, бірақ кейінірек болған жағдайлар олардың ниеттеріне күмән келтірді. Аннаның өте қатал мінезі болды, ол күйеуіне үстемдік етті. Сондай-ақ, ол отбасылық мәселелерде, әсіресе үлкен ұлы және серіктесі Владимир мен отбасының қалған бөлігі арасындағы жанжалға қатысты анасымен келіспеді. Анна мен Николайдың одағы фон Мек пен Чайковскийді жақындастырғанның орнына, олардың арасына бейімдеу салған болуы мүмкін. Чайковский туысын қарым-қатынасты үзуге тырысып, жанжалдың алдын алды, ал Мек болса, одан болып жатқан жағдайға қатысты нағыз сезімдерін жасырды.
Бауырлас қызғаныш
Бәлкім, бұл үзілісті қуана қарсы алғандардың бірі Чайковскийдің інісі Модест болды. Екі бауырлас Меккенің іс-әрекеті туралы әңгімелескенде, Модест оның осылай әрекет етуін түсіндіруге тырыспады. Оның орнына, ол Чайковский үшін ерекше және өзара жақын қарым-қатынас болған нәрсе Мекке үшін тек бай әйелдің қысқа ғана құштарлығы болғанын айтты.
Мүмкін татуласу
Галина фон Мекк, Надежда фон Мектің ұлы Николайдың қызы және Чайковскийдің қызы Анна, араздық жасырын түрде жарасып қалғанын айтты. 1893 жылдың қыркүйегінде, Чайковскийдің қайтыс болуына бірнеше апта қалғанда, Анна Ниццаға аттанды, онда Надежда фон Мекк көз жұмаққа жақын болды, және Анна оны күтіп бағу үшін барды. Чайковский одан бұрынғы досынан өзінің үнсіздігі үшін кешірім сұрап, жалбарынуын өтінді. Мек бұл кешірімді шын жүректен қабылдап, оған жауап ретінде кешірім берді деген хабар бар. Чайковскийдің өмірбаяушысы Дэвид Браун Галинаның айтқанында "көптеген әңгіме және романтикалық қиялдау бар" дейді. Дегенмен, ол оның айтқанына сенуге болатынын мойындайды, әсіресе Галина бұл әңгімені анасынан тікелей естігенін ескерсек.
Қаржылық проблемалар
Фон Мектің банкроттық туралы мәлімдемесі толығымен жалған емес еді. Карл фон Мекк дүниеден өткеннен кейін байлығымен қатар, үлкен қарыз да қалдырды, және бұл қарыз оның әйелі бұрын білгеннен әлдеқайда ауыррақ болды. Бұл қарыз туралы әңгімелер 1880-жылдардың басында көпшілік арасында тарала бастады. Чайковский осы мәселе туралы хаттарында сұраған. Қарыз мәселесі Надежда фон Мекктің бизнес істерін ұлы Владимирдің тиімсіз басқаруымен күшейді. Владимир әкесі сияқты инженерлік саласында епті болғанымен, шығындарға келгенде анасынан кем емес, шашқындау болды. Ол Мекк отбасының арасында сүйікті баласы болғандықтан, анасы оның жолына ұзақ уақыт төзімділік танытты. Алайда, осының нәтижесінде ол Владимир мен оның бауырлары және қарындасы Аннаға (Чайковскийдің немересі) қарсы шықты. Олардың айтуынша, ол компания қаражатын жеке пайдалануға жұмсаған. Бұл айыптамалардың рас емес-шамасы болса да, Мекктердің мүлігіне қатысты қаржылық жағдай өте қиынға айналды. 1890 жылы Владимир фон Мекк нервтік ауруға шалдықты, сол жазда анасы оны лауазымынан босатып, орнына жеке көмекшісі Владислав Пачульскиді тағайындады. Бұрын музыкант болған Пачульский, Юлия фон Мекке үйленіп, отбасының бір бөлігіне айналды. Ол Владимирден гөрі қаржылық басқаруда тәжірибелі болды және Мекктердің мүлігін банкроттықтан сақтап қалды. Сонымен қатар, Владимирде анасы да дербес ауырған туберкулездің асқынған түрі анықталды, және ол 1892 жылы осы аурудан көз жұмды.
Өлім
Фон Мекк 1894 жылғы 13 қаңтарда Ниццада, Оңтүстік Францияда, Чайковский қайтыс болғаннан кейін екі ай өткен соң туберкулезден көз жұмды. Оның анасы қайтыс болғаннан соң Анна фон Мекке марқұм демеуші Чайковскийдің өлімін қалай қарсы алғанын сұрады. Ол: "Ол оны бастан кешірген жоқ", - деп жауап берді.
Галина Николаевна фон Мекктің қайырымдылығы
1985 жылы Галина фон Мек Колумбия университетіне Чайковскийдің отбасына жазған 681 хатының аудармасын қамтитын жинағын сыйға берді. Бұл жинақ 1861 жылдың наурыз айынан 1893 жылдың қыркүйегіне дейінгі кезеңді қамтиды.