Кіріспе
Тамерлан шахматы – ортағасырлық шахматтың бір түрі. Қазіргі шахмат сияқты, ол шатранждан туындаған. Бұл ойын Император Тимурдың билігі тұсында Орталық Азияда дамыды, және оның ойлап табуы оған есептеледі. Тамерлан шахматы шатуранганың үлкен нұсқасы болғандықтан, оны Шатранж ас-сағир ("Кішкентай шахмат") деп аталатын Шатранжға қарама-қарсы Шатранж әл-Кабир ("Үлкен шахмат" немесе "Ұлы шахмат") деп те атайды. Ойын қазіргі шахматқа ұқсас болғанымен, оның ерекшелігі – әр түрлі піштердің болуында, олардың әрқайсысы өзіндік жолмен қозғалады.
Tamerlane chess is a medieval chess variant. Like modern chess, it is derived from shatranj. It was developed in Central Asia during the reign of Emperor Timur, and its invention is also attributed to him. Because Tamerlane chess is a larger variant of chaturanga, it is also called Shatranj Al Kabir (Large chess or Great chess), as opposed to Shatranj as saghir ("Small Chess"). Although the game is similar to modern chess, it is distinctive in that there are varieties of pawn, each of which promotes in its own way.
Басқарма
Тамерлан шахмат тақтасы 10×11 үлгіде ("лагерь") орналастырылған 110 клеткадан тұрады. Қосымша клеткалар, цитадельдер деп аталады, тоғызыншы қатарда сол жақтан, екінші қатарда оң жақтан шығып тұрады, барлығы 112 клетка. Егер қарсыластың патшасы ойыншының цитаделін басып алса, ойын тең деп жарияланады. Патшадан басқа ешбір фигура цитадельге кіре алмайды. Ашылуды ұйымдастырудың бірнеше тәсілі бар. Ең көп тарағаны: Ақ жағы (төменгі қатар, солдан): піл, (бос орын), түйе, (бос орын), соғыс машинасы, (бос орын), соғыс машинасы, (бос орын), түйе, (бос орын), піл. Екінші қатар (солдан): мұнара, ат, пикет, жираф, генерал, патша, уәзір, жираф, пикет, ат, мұнара. Үшінші қатар (солдан): пілдердің жаяуы, соғыс машиналарынң жаяуы, түйелердің жаяуы, пілдердің жаяуы, генералдың жаяуы, патшаның жаяуы, уәзірдің жаяуы, жирафтардың жаяуы, пикеттердің жаяуы, аттардың жаяуы, мұнаралардың жаяуы. Қара жағы ақ жақтың орнын қайталайды.
White's side (bottom row, from the left): elephant, (space), camel, (space), war machine, (space), war machine, (space), camel, (space), elephant. Second row (from the left): rook, knight, picket, giraffe, general, king, vizier, giraffe, picket, knight, rook. Third row (from the left): pawn of pawns, pawn of war engines, pawn of camels, pawn of elephants, pawn of general, pawn of king, pawn of vizier, pawn of giraffes, pawn of pickets, pawn of knights, pawn of rooks. Black's side mirrors White's.
Ойынның басталуы
Бірінші ойнаушыны кімнің ойнайтыны ойынды тастау арқылы шешіледі.
Нысан
Тамерлан шахматының мақсаты, қазіргі шахматтағыдай, қарсыластың шаһын (патшасын) матқа салу болып табылады. Қазіргі шахматтан өзгешелігі, қарсыласты тұйыққа тіреу де жеңіс әкеледі.
Жылжыту
Тақтадағы соңғы қатарға жеткен кезде, піл өзіне сәйкес келетін фигураға айналады. Осылайша, жирафтардың пілі жирафқа айналады, және т.б. Бұған патша пілдері мен пілдердің пілдері кірмейді. Патша пілінен ханзада шығады. Ол патша сияқты қозғалады. Егер тақтада бір уақытта ханзада мен патша болса, екіншісін тексеруге/матқа немесе ойынды жеңу үшін тұтқындауға бұрын, екеуінің бірі (қалыпты фигура сияқты) тұтқындалуы керек. Егер қарсылас пілден бір фигурасын жоғалтудан қашуға мүмкіндік таппаса немесе піл бір уақытта қарсыластың екі фигурасына шабуыл жасай алса (қос шабуыл), ойыншы пілін сол орынға жылжытуы керек. Бұл орынға, қарсылас немесе одақтас фигура болса да, жылжуға болады. Орынды алып тұрған фигура тақтадан алынып тасталады. Пілдің келесі қозғалысында ол шабуылдаған кез келген фигураны ала алады. Содан кейін ол піл ретінде тақтада алға жылжуын жалғастырады. Бұл пілдің екінші рет көтерілуі кезінде ол патша пілінің бастапқы орнына жылжиды. Үшінші рет көтерілгенде ол кездейсоқ патшаға айналады, ол патшаның қозғалыстарын жасайды, бірақ келесі бөлімде сипатталғандай, бір ерекшелік бар. Егер тақтада ханзада және/немесе патшамен бірге кездейсоқ патша болса, оларды тек біреуі қалғанша, қалыпты фигура сияқты тұтқындау керек, содан кейін жеңу үшін шахматқа немесе тұйықталуға жеткізу керек.
Қалдықтар
Тоғызыншы қатардың сол жағынан және екінші қатардың оң жағынан шығып тұрған екі қосымша шаршыны цитадельдер (husun, жекеше hisn) дейміз. Ойын барысында кез келген сәтте ойыншы өзінің патшасын қарсыласының цитаделіне жылжыта алса, ойынды тең деп жариялай алады. Бұл, Тамерлан шахматында тұрып қалу жеңіліс саналатындықтан, ұтылып бара жатқан ойыншы үшін пайдалы. Егер ойыншының тақтада ханзадасы немесе қосымша патшасы болса, оның шахы қарсыласының цитаделіне кіргенде, ол шахты осы екі фигураның кез келгенімен ауыстырып алады, сосын ойын жалғасады. Ханзада немесе қосымша патша кейіннен патшаның қайтадан цитадельге кіруіне мүмкіндік беру үшін цитадельден шыға алады, бірақ мұндай ауыстыру мүмкіндігі тек бір рет қолданылады. Шах (патша) ханзададан жоғары, ал ханзада қосымша патшадан жоғары тұрады. Қарсыластың цитаделіне тек тақтадағы ең жоғары дәрежедегі фигура ғана кіре алады. Қосымша патшаның ерекше құқығы – тек ол ғана өз цитаделіне кіре алады. Ол цитадельге кіргеннен кейін қорғалады, қарсыластың цитадельге кіруіне және теңдік жариялауына жол бермейді.
Басқа
Ойын барысында бір ойыншы тексерілген патшасын патша емес басқа бір фигураға алмастыра алады. Егер ойыншыда бірнеше патша болса, ол шахматқа түсуі мүмкін. Тамерлан шахматында қамал жасау немесе соңғы қадам (en passant) мүмкін емес. Қарсыластың патшасын ашық қалдыру Тамерлан шахматында жеңіс деп есептелмейді, себебі ашық қалған патшаның қарсыластың бекінісіне кіру мүмкіндігі сақталады. Тамерлан шахматында үш рет қайталау немесе 50 қозғалыс ережесі қолданылмайды.
Тамерлан шахмат клубы
Нью-Йорк штатындағы Джеймстаун қаласындағы «Тамерлан» шахмат клубы осы ойынға, сондай-ақ басқа да ежелгі шахмат варианттарына арналған.