Кіріспе

Сергей Прокофьев 1915 жылы "Скрипкалық концерті No. 1 ре мажор, Op. 19" концертиносын жазуды бастады, бірақ көп ұзамай оны тастап, "Қомаршы" операсымен айналысты. Ол 1917 жылдың жазында концертке қайта оралды. Концерттің тұңғыш орындалуы 1923 жылдың 18 қазанында Париж операсында Марсель Дарриу скрипкада орындап, Серж Кусевицкий жетекшілігімен Париж опера оркестрінің сүйемелдеуімен өтті. Сол концертте Игорь Стравинский дирижер ретінде тұңғыш рет өнер көрсетіп, өз желді аспаптарға арналған октавын алғаш рет дирижерлік етті.

Тарих

Ресей патшасы Николай II-нің тақтан басқанына және соңында 1917 жылғы Қазан төңкерісіне әкелген оқиғаларға қарамастан, 1917 жыл Прокофьев үшін шығармашылық жағынан ең өнімді жыл болды. Осы концертпен қатар ол «Классикалық» симфониясын, үшінші және төртінші фортепиано сонаталарын, сондай-ақ фортепианоға арналған «Көріністерді» аяқтады. Ол сонымен қатар халдей мәтіндеріне негізделген «Жеті, олар жеті» кантатасын бастады және үшінші фортепиано концертін жазумен айналысты. Қалған бөлімдерге 1916 жылы Санкт-Петербургте поляк скрипашисі Павел Кочанскийдің Карол Шимановскийдің «Мифтер» атты туындысын орындауы ықпал етті. Концерттің тұсаукесері де Прокофьевтің сол кездегі көшпелі өмірі мен орындаушы табудың қиындығына байланысты аяқталғаннан кейін жеті жылға кешікті. Егер тұсаукесер 1917 жылы Петроградта жоспарланғандай өткен болса, Кочанский осы рөлді орындар еді. Алайда, 1923 жылы Кочанский Париждегі жоспарланған тұсаукесерге қатыса алмады. Бронислав Губерман тіпті нотаға да көз салған жоқ. Нейтан Милштейн әлі де Ресейде болды. Соңында жеке партияны Сергей Куссевицкийдің концертмейстері Марсель Даррио орындады; ол аса танымал болмаса да, жақсы музыкант және қабілетті скрипкашы еді (Даррио 1925 жылы Курт Вайльдің скрипка мен үрмелі аспаптарға арналған концертінің тұсаукесерін де өткізді), ал осыдан артығы спектакль үшін жеткілікті болды. Джозеф Сигети тыңдаушылар қатарында болды және туынды оған қатты әсер етті, сондықтан ол Концертті өзінің репертуарына қосты. Келесі жылы Сигети концертті Прагада Фриц Райнердің дирижерлігімен орындап, Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында гастрольдік сапармен жүріп, сәттілікке жетті. Париж жұртшылығының музыкалық талғамын да ескеру қажет болды. Көрермендер, әсіресе Куссевицкийдің концерттеріне келгендер, белгілі бір даулылықты қамтитын заманауи музыканы қалады. «Жазғы күндізгі ойлар» он жыл бұрын сәтсіз аяқталғаны салыстырмалы болды – хореография сәтсіз болды; ал музыка сәтті болды, бұл бірнеше айдан кейін концертте ынталы түрде тыңдалғанда дәлелденді. Париж «Шут» балеті мен «Скифтік сюита» сияқты диссонанстық туындыларды қуана қарсы алса, Бірінші скрипкалық концерт олардың талғамына сәйкес емес, тым романтикалық болды. Композитор Жорж Орик бұл туындыны «Мендельсондық» деп атады. Туындының Кеңес Одағындағы тұсаукесері де назарға лайық, өйткені ол Париж тұсаукесерінен үш күн өткен соң 19 жасар Нейтан Милштейн мен Владимир Хоровицтің орындауында өтті. Хоровиц оркестрлік бөлікті фортепианода орындады. Милштейн кейін «Ресейден Батысқа» атты естеліктерінде былай деп жазды: «Егер сізбен бірге Хоровиц сияқты ұлы пианист ойнаса, сізге оркестрдің қажеті жоқ». Милштейн мен Хоровиц сонымен қатар сол концертте Карол Шимановскийдің Бірінші скрипкалық концертін де ұсынды.

Талдау

Бұл шығарма жеңіл, көктемгі күймен басталып, күш жинап, сосын қайта тынышталады; мұндай сипаттама туындының алғашқы бөліміне де, тұтас шығармаға да қатысты. Үш бөлім D мажор, E минор және G минор тондарымен басталады, ал туынды бастапқы бөлімдегідей ақырын, бейбіт түрде жоғары қарай өрлеп аяқталады. Концерт жеке скрипкадан өзге, орташа көлемді оркестр үшін жазылған, оған екі флейта (екінші флейта пикколо рөлін де орындайды), екі гобой, екі кларнет, екі фагот, төрт валторна, екі труба, туба, литавра, кішкентай барабан, тамбурин, арфа және скрипкалар тобы кіреді.

Бірінші қимыл

Andantino белгісімен жазылған және 6/8 өлшемімен басталатын бірінші бөлім, виола тремолосымен қоса, арманды (sognando) және тым жұмсақ (pianissimo) орындалатын лирикалық скрипка әуенімен ашылады. Скрипкаға флейталар, кларнеттер және гобойлар диалог құрады. Екінші тақырып, одан да виртуоздық және күшті, narrante деп белгіленген; Дэвид Ойстрах Прокофиевтің "біреуді бір нәрсенің дұрыстығына көндіруге тырысып ойнаңыз" деген сөзін еске алды. 4/4 өлшеміне және До мажорға өту негізгі тақырыппенгі қарама-қайшылықты күшейтуге арналған. Даму бөлімі солист пиццикато ойнаудан басталып, негізгі тақырыпты дамытуға қарай жүзеге асырылады. Ұзақ қайталауда, тақырыпты солист емес, басты флейта орындайды, ал солист пен арфа оған әсем сүйемелдейді.

Үшінші бөлім

Үшінші және соңғы бөлім, бастапқыда Moderato деп белгіленген, бас-кларнет тақырыбымен басталады, ал оркестр тұрақты сегіздік ноталармен сүйемелдейді. Солист бас-кларнеттен тақырыпты қабылдаса, бөлім Allegro moderato деп белгіленген бөлікке ауысқанда сүйемелдеуші рөлге қайта оралады. Жеке скрипка рөлін жеке орындаушы мен сүйемелдеуші ретінде жиі алмастырады. Бөлім музыканың темпі мен динамикасы баяулап, бірінші бөлімнің соңғы бөлігін қайталап, дерлік сол күйінде аяқталады.