Кіріспе

Кави немесе ескі яван жазуы – негізінен Явада кездесетін және 8-шы ғасыр мен 16-шы ғасыр аралығында теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде қолданылған брахми жазуы. Бұл жазу – абугида, яғни әріптер өздерінің дауысты әріптерімен оқылады. Диакритикалық белгілер дауыстыны жою үшін және таза дауыссызды немесе басқа дауыстыларды көрсету үшін қолданылады. Кави – индонезиялық дәстүрлі жазулардың, атап айтқанда яван, сундан және бали жазуларының, сондай-ақ Лусон Кави, 900 ж.э. Лагуна мыс тақталарындағы жазулар мен 16-шы ғасырдан сақталған баябайннің атасы. Нагаридің ең күшті ықпалының дәлелі Балидің оңтүстігіндегі Санурдағы Беланжонг бағанасында кездеседі, ол екі жазудағы мәтіндерден тұрады: біреуі ерте Нагари, екіншісі – ерте Кави жазуы. Сонымен қатар, Санур жазуы екі тілде – санскрит және ескі бали тілінде жазылған. Олардың ішінде ескі бали тіліндегі мәтін ерте Нагари және ерте Кави жазуларында берілген. Бұл жазу шамамен 914 ж.э. жасалған, ал оның ерекшеліктері Балидің көрші Ява аралының орталық және шығыс аймақтарында табылған Кави жазуының ең алғашқы түрлеріне ұқсас. Де Каспаристің сөзіне сәйкес, ерте Нагариден шабыттанған Кави жазуы 7-ші мен 10-шы ғасырлар аралығында үш ғасырдан астам уақыт бойы дамыды, ал 910 ж.э. кейін аймақтық жаңалықтар мен Оңтүстік Үндістанның ықпалын (өзі Брахми Нандинагаридің әсеріне тап болған) біріктіре отырып, жаңа Кави жазуы пайда болды. Кави жазуының эволюциясының төрт кезеңі: 910–950 ж.э. (шығыс яван Кави I), 1019–1042 ж.э. (шығыс яван Кави II), 1100–1220 ж.э. (шығыс яван Кави III), 1050–1220 ж.э. (Кедири кезеңінің шаршы жазуы). Кавидегі ең ерте мәтіндер шығыс Явадағы Сингхасари патшалығынан шыққан. Жаңа жазулар Маджапахит патшалығында, сондай-ақ шығыс Ява, Бали, Борнео және Суматрада қолданылды. Кави жазуы тіл тарихы мен жазудың таралуы, сондай-ақ буддизм мен индуизмнің Оңтүстік-Шығыс Азия аймағына қоныс аудару жолдары тұрғысынан ғалымдардың қызығушылығын тудырды, себебі Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген маңызды жазулары Оңтүстік Үндістанның Паллава жазуының ықпалын көрсетеді. Джордж Кэмпбелл мен Кристофер Мозлидің айтуынша, қазіргі заманғы яван жазуы орта ғасырларда Кави жазуын өзгерту арқылы пайда болды. Бұл өзгеріс яван тілінде парпан деп аталатын қосымша формалар және пішіннің өзгеруі арқылы жүзеге асты. Сонымен қатар, ол Тамил Надуда табылған Паллава Гранта жазуының негізіндегі Солтүстік және Батыс Ява жазуларының, сондай-ақ 14-тен 20-шы ғасырларға дейінгі Ява мен жақын аралдардың саяси бақылауындағы өзгерістерге байланысты араб және рим жазуларының ықпалын көрсетті.

Мысалдар

Кави жазуы негізінен Явада, сондай-ақ архипелагтік Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа ортағасырлық мемлекеттерінде тас немесе мыс тақташаларға жазылған ресми құжаттар мен мәлімдемелерде қолданылған. Төменде қазіргі мемлекеттерге сәйкес санатталған мысалдар келтірілген.

Тондо герцогынан Лорд Намваранның борышын өтеу туралы куәлік (900)

Кави жазуын қолданып жазылған ресми құжат 900 жылдың сәуір айында Намваранның Тондо герцогы (сена пати) алдындағы қарызының есептен шығарылғанын тіркеді. Ол Лагуна мыс жазуы деп те белгілі. Құжаттың жасалған күні – Шак жылнамасы бойынша 822 жылдың Вайшаха айының Кришна Пакшасының (қара ай фазасы) 4-ші күні, бұл 900 жылдың 21 сәуіріне сәйкес келеді. Ол көне малай тілінде, көптеген санскрит терминдерімен, сондай-ақ көне яван және көне тагалог тілдерінің сөздерімен және топонимдерімен жазылған. 1989 жылы Филиппиннің Манила қаласының жанындағы Лагуна провинциясындағы Лагуна көлінің маңындағы Лумбанг өзенінен табылған.

Бутуан тұмсығы

Кави жазуында "Бутбан" деп жазылған. Үш шаршы мөр стиліндегі таңбалар – BA, TA және NA; BA астындағы солға қарай иілген сызық /u/ дауысты белгісін көрсетеді, осылайша буын BU болады; TA астындағы кішкентай жүрек пішіндес таңба – BA-ның біріктірілген түрі, ол TA-дан әдепкі /a/ дауысын жояды; оң жақ жоғарғы жақтағы үлкен сызық – Кави вирамасы, ол NA-дағы әдепкі /a/ дауысы айтылмайтынын көрсетеді. Үш таңба блогының жиынтығы "[Bu][Tba][N]" деп оқылады. Бали және Ява жазулары, Кавиден тараған, осы сөзді өте ұқсас үлгіде жазады, сондай-ақ ұқсас /u/ дауысты белгісін, B үшін біріктірілген түрін және вираманы қолданады.

Кави жазуының қазіргі қолданылуы

Қазіргі қолданыста Кави жазуы 21-шы ғасырда да қолданылып келеді. Бір рок-тобы әндерінде Кави тілін пайдаланады, сондай-ақ кейбір тауарлардың дизайнында Кави жазуының элементтері қолданылады.

Галерея

Жоғарыда деванагари әріптерінің Кави, Ава патшалығының Ескі Мон жазуы және тай жазуындағы дамуының салыстыруы келтірілген.