Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киттер, дельфиндер, порпоизалар және басқа да кит тұқымдастарының зерттелуі.
The study of whales, dolphins, porpoises, and other cetaceans
Кетология (грекше κῆτος, kētos – "кит"; және λογία, logia) немесе киттерді зерттеу ғылымы (кейде кит білімі деп те аталады) – теңіз сүтқоректілері ғылымының, Cetacea ғылыми тобына жататын шамамен сексен түр кит, дельфин және порпоизаны зерттейтін саласы. Кетологтар, яғни кетологиямен айналысатын мамандар, киттердің эволюциясын, таралуын, морфологиясын, мінез-құлқын, қоғамдық динамикасын және басқа да тақырыптарды түсінуге және түсіндіруге ұмтылады.
Cetology (from Greek κῆτος, kētos, "whale"; and λογία, logia) or whalelore (also known as whaleology) is the branch of marine mammal science that studies the approximately eighty species of whales, dolphins, and porpoises in the scientific order Cetacea. Cetologists, or those who practice cetology, seek to understand and explain cetacean evolution, distribution, morphology, behavior, community dynamics, and other topics.
Тарих
Cetacea туралы байқаулар кем дегенде классикалық дәуірден бері тіркелген. Ежелгі грек балықшылары торға түскен дельфиндердің жота қанатында жасанды ойық жасап, оларды жылдар бойы ажырата білген. Шамамен 2300 жыл бұрын Аристотель Эгей теңізінде балықшылармен кемеде саяхаттап жүргенде киттер туралы мұқият жазбалар жасаған. "Жануарлар тарихы" атты кітабында Аристотель балдырлы киттер мен тісті киттердің арасын ажыратуға ерекше көңіл бөлген. Ол сондай-ақ сперматозоидты кит пен жалпы дельфин туралы сипаттама беріп, олардың кем дегенде жиырма бес немесе отыз жыл өмір сүре алатынын айтқан. Оның жетістігі сол кездегі үшін таңғажайып болды, себебі тіпті бүгінде дамыған теңіз жануарларының өмір сүру ұзақтығын анықтау өте қиын. Аристотель қайтыс болғаннан кейін, оның киттер туралы жинаған білімінің көп бөлігі жоғалып, тек қайта өрлеу дәуірінде ғана қайта ашылды. Орта ғасырлардағы киттер туралы көптеген мәтіндер негізінен Скандинавия мен Исландиядан келген, олардың көпшілігі 13 ғасырдың ортасына жатады. Олардың ең танымалдарының бірі – Speculum Regale. Бұл мәтінде Исландия аралының маңында өмір сүрген түрлі жануарлар сипатталған. Онда иттің тісіне ұқсас тістері бар және басқа киттерге қарағанда, құрлықтағы жабайы иттердей агрессивті болатын орктер туралы айтылған. Мәтінде қазір орка деп аталатын орктердің аң аулау тәсілі де суреттелген. Speculum Regale басқа киттерді де, оның ішінде сперматозоидты кит пен нарвалды сипаттайды. Көп жағдайда олар адамдарды өлтіретін және кемелерді қирататын қорқынышты жандар ретінде көрінетін. Оларға "доңыз киті", "ат киті" және "қызыл кит" сияқты есімдер де берілген. Бірақ сипатталған барлық жануарлар қатыгез болған жоқ. Кейбіреулері жақсы жандар деп есептелді, мысалы, балықтарды жағалауға қарай айдайтын киттер. Бұл балықшыларға үлкен көмек болды. Алғашқы зерттеулердің көп бөлігі өлген жануарлар мен аңыздарға негізделген. Жиналған ақпарат көбінесе ұзындығы мен сыртқы дене құрылымы туралы болды. Бұл жануарлар өмірін толығымен суда өткізгендіктен, ертедегі ғалымдардың оларды одан әрі зерттеуге қажетті технологиясы болмады. 16 ғасырға дейін жағдай өзгермеді. Содан кейін киттердің балық емес, сүтқоректілер екені дәлелденді. Аристотель олардың сүтқоректілер екенін айтқан, бірақ Плиний Ескісі оларды балық деп мәлімдеді, және көптеген табиғаттанушылар оның пікірін қолдады. Алайда Пьер Белон (1517–1575) және Г. Ронделе (1507–1566) олардың сүтқоректілер екеніне сенуде табанды болды. Олар бұл жануарлардың өкпесі мен жатыры бар екенін, дәл сүтқоректілер сияқты екенін дәлелдеді. 1758 жылға дейін, швед ботанигі Карл Линней (1707–1778) "Systema Naturae" кітабының онінші басылымын жариялағанға дейін, олар сүтқоректілер ретінде танылмады. Тек бірнеше онжылдықтан кейін француз зоологы және палеонтологы барон Жорж Кювье (1769–1832) оларды артқы аяқтары жоқ сүтқоректілер деп сипаттады. Скелеттер жиналып, алғашқы табиғат тарихы мұражайларында қойылды, және басқа жойылып кеткен жануарлардың қазбаларымен салыстыру нәтижесінде зоологтар киттердің ежелгі құрлық сүтқоректілерінің бір туысынан шыққан деген қорытындыға келді. 16-20 ғасырлар аралығында киттер туралы біліміміздің көп бөлігі кит аулаушылардан келді. Кит аулаушылар жануарлар туралы ең көп білетін, бірақ олардың ақпараты көшіп-қону жолдары мен сыртқы анатомияға қатысты болды, мінез-құлқы туралы ақпарат аз болды. 1960 жылдары адамдар жануарларды қарқынды зерттеуге кірісті, көбінесе арнайы ғылыми-зерттеу институттарында. 1986 жылы құрылған Миланның Tethys институты Жерорта теңізінің китологиялық кең ауқымды дерекқорын құрастырды. Бұл жабайы популяциялар туралы алаңдаушылықтан, сондай-ақ киттер сияқты үлкен жануарларды аулаудан және теңіз саябақтарындағы дельфин шоуларының танымалдығынан туындады.
Observations about Cetacea have been recorded since at least classical times. Ancient Greek fishermen created an artificial notch on the dorsal fin of dolphins entangled in nets so that they could tell them apart years later. Approximately 2,300 years ago, Aristotle carefully took notes on cetaceans while traveling on boats with fishermen in the Aegean Sea. In his book Historia animalium (History of Animals), Aristotle was careful enough to distinguish between the baleen whales and toothed whales, a taxonomical separation still used today. He also described the sperm whale and the common dolphin, stating that they can live for at least twenty five or thirty years. His achievement was remarkable for its time, because even today it is very difficult to estimate the life span of advanced marine animals. After Aristotle's death, much of the knowledge he had gained about cetaceans was lost, only to be re discovered during the Renaissance. Many of the medieval texts on cetaceans come mainly from Scandinavia and Iceland, most came about the mid 13th century. One of the better known is Speculum Regale. This text describes various species that lived around the island of Iceland. It mentions orcs that had dog like teeth and would demonstrate the same kind of aggression towards other cetaceans as wild dogs would to other terrestrial animals. The text even illustrated the hunting technique of orcs, which are now called orcas. The Speculum Regale describes other cetaceans, including the sperm whale and narwhal. Many times they were seen as terrible monsters, such as killers of men, and destroyers of ships. They even bore odd names such as "pig whale", "horse whale", and "red whale". But not all creatures described were said to be fierce. Some were seen to be good, such as whales that drove shoals of herring towards the shore. This was seen as very helpful to fisherman. Many of the early studies were based on dead specimens and myth. The little information that was gathered was usually about length, and a rough outer body anatomy. Because these animals live in water their entire lives, early scientists did not have the technology to study these animals further. It was not until the 16th century that things would begin to change. Then cetaceans would be proved to be mammals rather than fish. Aristotle argued they were mammals. But Pliny the Elder stated that they were fish, and it was followed by many naturalists. However, Pierre Belon (1517–1575) and G. Rondelet (1507–1566) persisted on believing they were mammals. They argued that the animals had lungs and a uterus, just like mammals. Not until 1758, when Swedish botanist Carl Linnaeus (1707–1778) published the tenth edition of Systema Naturae, were they seen as mammals. Only decades later, French zoologist and paleontologist Baron Georges Cuvier (1769–1832) described the animals as mammals without any hind legs. Skeletons were assembled and displayed in the first natural history museums, and on a closer look and comparisons with other extinct animal fossils, led zoologists to conclude that cetaceans came from a family of ancient land mammals. Between the 16th and 20th centuries, much of our information on cetaceans came from whalers. Whalers were the most knowledgeable about the animals, but their information was regarding migration routes and outer anatomy, and only little information of behavior. During the 1960s, people began studying the animals intensively, often in dedicated research institutes. The Tethys Institute of Milan, founded in 1986, compiled an extensive cetology database of the Mediterranean. This came from both concern about wild populations and also the capture of larger animals such as the orca, and gaining popularity of dolphin shows in marine parks.
Киттерді зерттеу
Киттерді зерттеу көптеген қиындықтар туғызады. Киттер уақытының 10% ғана су бетінде өткізеді, ал су бетінде тек тыныс алады. Су бетінде байқалатын мінез-құлық өте аз. Жануардың сол аймақта болғанын көрсететін ешқандай белгі табу да мүмкін емес. Киттер өздерінен із қалдырмайды. Дегенмен, киттердің нәжілі көбінесе су бетінде қалқып жүреді, оны жинап, олардың тамақтануы және қоршаған ортадағы рөлі туралы маңызды ақпарат алуға болады. Кеттану көбінесе күту мен ерекше назар қажет етеді. Кетологтар байланыс жасайтын жануарлардың дыбыстарын тыңдау үшін гидрофондарды, көкжиекті қарау үшін бинокльдерді және басқа да оптикалық құралдарды, камераларды, жазбаларды және бірнеше басқа құралдарды пайдаланады. Киттерді зерттеудің тағы бір әдісі – жағаға шығатын өлі денелерді зерттеу. Егер осы өлекселер дұрыс жиналып, сақталса, олар далалық зерттеулерде алу қиын болған маңызды ақпаратты ұсынуы мүмкін.
Studying cetaceans presents numerous challenges. Cetaceans only spend 10% of their time on the surface, and all they do at the surface is breathe. There is very little behavior seen at the surface. It is also impossible to find any signs that an animal has been in an area. Cetaceans do not leave tracks that can be followed. However, the dung of whales often floats and can be collected to tell important information about their diet and about the role they have in the environment. Often cetology involves waiting and paying close attention. Cetologists use equipment including hydrophones to listen to calls of communicating animals, binoculars and other optical devices for scanning the horizon, cameras, notes, and a few other devices and tools. An alternative method of studying cetaceans is through examination of dead carcasses that wash up on the shore. If properly collected and stored, these carcasses can provide important information that is difficult to obtain in field studies.
Жеке тұлғаларды анықтау
Соңғы онжылдықтарда жеке киттерді анықтау әдістері түрлердің популяциясын нақты санауға және олардың өмірлік циклдары мен әлеуметтік құрылымы туралы түсінік алуға мүмкіндік берді. Мұндай сәтті жүйелердің бірі – фотоидентификация. Бұл жүйені қазіргі заманғы киттерді зерттеудің негізін қалаушы Майкл Бигг танымал етті. 1970 жылдардың ортасында Бигг пен Грейм Эллис Британдық Колумбия теңізіндегі жергілікті кашалоттарды (killer whale) суретке түсірді. Суреттерді қарап шыққаннан кейін, олар арқалық қанатының пішіні мен күйі және тұмсық жамылғысының пішіні бойынша белгілі бір киттерді тани алатындарын түсінді. Бұл – адам саусағының іздері сияқты бірегей, екі жануардың сыртқы түрі бірдей болмайды. Бигг пен Эллис белгілі бір жекелеген киттерді тани алатындарын анықтағаннан кейін, олардың тұрақты топтарда, яғни топтарда жүретінін байқады. Зерттеушілер фотоидентификацияны нақты жекелеген киттерді және топтарды анықтау үшін пайдаланады. Фотографиялық жүйе жұлдырша киттерді зерттеуде де жақсы нәтижелер көрсетті. Зерттеушілер оларды көкірек қанаттарының түсі, құйрық қанатының түсі және сызаттары арқылы анықтайды. Сондай-ақ, жұлдырша киттердің құйрық қанатындағы кашалоттардың шабуылынан қалған іздер де идентификация үшін қолданылады.
In recent decades, methods of identifying individual cetaceans have enabled accurate population counts and insights into the life cycles and social structures of various species. One such successful system is photo identification. This system was popularized by Michael Bigg, a pioneer in modern orca (killer whale) research. During the mid 1970s, Bigg and Graeme Ellis photographed local orcas in the British Columbian seas. After examining the photos, they realized they could recognize certain individual whales by looking at the shape and condition of the dorsal fin, and also the shape of the saddle patch. These are as unique as a human fingerprint; no one animal's appearance exactly like another's. Once Biggs and Ellis found they could recognize certain individuals, they realised that the animals travel in stable groups called pods. Researchers use photo identification to identify specific individuals and pods. The photographic system has also worked well in humpback whale studies. Researchers use the color of the pectoral fins and color and scarring of the fluke to identify individuals. Scars from orca attacks found on the flukes of humpbacks are also used in identification.