Кіріспе

Оуд (عود, ;) – Орталық Азияның қысқа мойынды лютня түрі, алмұрт пішіндес, пердесіз ішекті аспап (Хорнбостель-Сакс аспаптар жіктемесіндегі хордофон), әдетте алты қатарға топталған 11 ішегі бар, бірақ кейбір үлгілерінде бес немесе жеті қатар, тиісінше 10 немесе 13 ішегі болады. Оуд лютняның басқа түрлеріне және ортағасырлық исламдық оудтан дамыған батыс лютняларына өте ұқсас. Осындай аспаптар Таяу Шығыста, Персияда Исламнан бұрын қолданылған. Кейін, мұсылмандар Персияны жаулап алғаннан кейін, басқа аймақтар мен елдер оудтың өз нұсқаларын жасады, мысалы, Арабия, Түркия және басқа да Таяу Шығыс және Балқан аймақтары. Мүмкін, лютняның тарихына дейінгі кездерге дейін барып жететін арғы тегі де бар. Батыс лютнясынан ерекшелігі – оудта перделер жоқ және мойны кішкентай. Бұл парсы барбат лютнясының тікелей мұрагері. Ең көне оуд Брюссельдегі Музыкалық аспаптар мұражайында сақталып тұр деп есептеледі. "Қазіргі заманғы" оудтың алғашқы сипаттамасын 11 ғасырдың музыканты, әншісі және жазушысы Аль Хасан Ибн әл-Хайтам (шамамен 965–1040) өзінің музыка туралы жинағы «Хави әл-Фунун уа Салуат әл-Махзун» еңбегінде берген. Оудтың және оның құрылысының алғашқы толық сипаттамасы 9 ғасырдың араб философы Якуб ибн Исхақ әл-Киндидің «Рисала фи л-Лухун уа н-Нагхам» атты хатында кездеседі. Киндидің сипаттамасы былай: «[Оудтың] ұзындығы – отыз алты буынды саусақ, жақсы, қалың саусақтармен, ал жалпы ұзындығы үш ашбарға жетеді. Ені – он бес саусақ. Тереңдігі – жеті жарым саусақ. Ал көпірдің ені және артындағы қалған бөлігі – алты саусақ. Ішектердің ұзындығы – отыз саусақ, осы ішектерде бөлу және жіктеу жүреді, себебі бұл – дыбыс [немесе "сөйлейтін"] ұзындығы. Сондықтан ені он бес саусақ болуы керек, себебі ол осы ұзындықтың жартысы. Сол сияқты тереңдігі – жеті жарым саусақ, ол енінің жартысы және ұзындықтың төрттен бірі. Ал мойынның ұзындығы – сөйлейтін ішектердің үштен бірі, яғни он саусақ. Тербеліс дененің қалған бөлігі – жиырма саусақ. Арқасы (резонаторлық қорап) дөңгелек болуы керек және мойынға қарай "жіңішкелеу" (харт) жасалуы керек, бұл екі оуд алу үшін екіге бөлінген циркульмен салынған дөңгелек дене болғандай. Исламға дейінгі Персия, Арабия және Месопотамияда ішекті аспаптарда тек үш ішегі болған, кішкентай музыкалық қорапшасы және ұзын мойны болған, ешқандай құбырлары болмаған. Бірақ ислам дәуірінде музыкалық қорапша кеңейтіліп, төртінші ішек қосылды, сондай-ақ құбырлардың негізі (бундук) немесе құбырлар қорабы қосылды. (Исламға дейінгі) араб өркениетінің алғашқы ғасырларында ішекті аспаптардың төрт қатары болды (бір қатарға бір ішек – екі ішекті қатарлар кейін пайда болды), біріне-бірі төртінші болып үйлестірілді. Курт Сакс олардың (ең төменгі биіктіктен жоғары биіктікке дейін) бамм, матла, матна және зир деп аталғанын айтты. «Тоғызыншы ғасырдың басында» кейде бесінші ішек (хад) («жарқын») қосылып, «екі октаваның диапазонын толықтырды». Ол музыка мектебін құрғаны үшін танымал болды, ол оуд немесе лютняның Еуропаға енген орындарының бірі – Андалусия. Бесінші ішек туралы тағы бір айтылым Аль Хасан Ибн әл-Хайтамның «Хави әл-Фунун уа Салуат әл-Махзун» еңбегінде кездеседі.

Атаулары мен этимологиясы

Алғұд (ДИН) сөзбе-сөз, сабанға ұқсас жұқа ағаш бөлігін білдіреді. Ол әдетте аудты ойнау үшін қолданылатын ағаш тізімді, артқы бөлігіне орнатылатын жұқа ағаш жолақты, немесе оны терімен қапталған басқа аспаптардан ерекшелейтін ағаш дыбыс тақтасын көрсете алады. Генри Джордж Фармер ДИН мен әл-ауда ("қайта оралу" – қуаныш) арасындағы ұқсастықты қарастырады. Арабша "ауд" атауының шығу тегі туралы бірнеше теориялар бар. "Ауд" (عود) сөзі араб тілінде "ағаштан" және "таяқ" деген мағынаны білдіреді. 1940 жылы Курт Сакс бұл идеяны қайта қарастырып, "ауд" сөзі ағашты емес, иілгіш таяқты білдіреді деді. Ислам музыкасын зерттеген батыс ғалымы Экхард Нойбауэр, "ауд" сөзі парсы тіліндегі "род" немесе "руд" сөзінен алынған болуы мүмкін деп болжайды, ол "ішек" дегенді білдіреді. Тағы бір зерттеуші, археомузыколог Ричард Дэмбрилл, "руд" сөзі санскрит тіліндегі "рудри" (रुद्री, "ішекті аспап" деген мағынада) сөзінен шыққан және семит тілі арқылы араб тіліне (семит тілі) көшкенін ұсынады. Осы мәлімдемелердің авторлары тілдік дереккөздерге қол жеткізген болуы мүмкін, бірақ олар лингвист емес. Дегенмен, семит тілдерінің ғалымдарының бір теориясы бойынша, арабша "ʿoud" сөзі сириялық "ʿoud a" сөзінен шыққан, ол "ағаш таяқ" және "жалынып жатқан ағаш" дегенді білдіреді. Бұл сөз Библиядағы еврейше "’ūḏ" сөзімен байланысты, ол отында бұтақтарды араластыруға қолданылатын таяқты білдіреді. Әртүрлі тілдердегі аспаптың атаулары: عود DIN (көпше түрі: أعواد DIN), сирия тілінде: ūd, грек тілінде: ούτι oúti, ud, بربت barbat (барбат – басқа бір түрлі аспап болғанымен), ud немесе ut, әзербайжан тілінде: ud, және 𐒋𐒓𐒆 немесе kaban 𐒏𐒖𐒁𐒖𐒒.

Тарихқа дейінгі музыкалық аспаптар

Лютня отбасының даму тарихы осы күнге дейін толық жинақталған жоқ, бірақ археомузыкологтар лютня отбасының тарихын қайта құрастыруға тырысып жатыр. Әйгілі органолог Курт Сакс «ұзын мойынды лютняны» және қысқа мойынды нұсқасын ажыратты. Дуглас Альтон Смит ұзын мойынды аспапты лютня деп атауға болмайды дейді, себебі ол қысқа мойынды аспаптар пайда болғанға дейін кем дегенде мың жыл бұрын болған. Музыкатанушы Ричард Дамбрилл «лютня» термині пайда болғанға дейін мыңдаған жылдар бұрын болған аспаптарды талқылау үшін осы сөзді жиі қолданады. Дамбрилл өзінің «Ежелгі Таяу Шығыстың археомузыкологиясы» атты кітабында Месопотамиядағы лютняның 3000 жылдан астам иконографиялық дәлелдерін келтірген. Дамбриллдің сөзіне қарағанда, лютня отбасы Месопотамияда б.з.д. 3000 жылға дейін болған аспаптарды қамтыды. Ол дәлел ретінде цилиндрлік мөрді көрсетеді; б.з.д. 3100 жылға дейін жасалған (қазір Британ мұражайында сақтаулы); мөрдің бір жағында таяқпен лютня ойнап жатқан әйел бейнеленген. Сакс сияқты Дамбрилл де лютняның ерекшелігі ретінде мойынның ұзындығын қарастырды, месопотамиялық лютняларды ұзын және қысқа мойынды түрлерге бөлді. Ол Месопотамияның ұзын лютняларына және бүкіл ежелгі әлемде дамыған ұқсас мойынды хордофондарға назар аударады: грек, египеттік (Орта Мемлекет кезеңінде), эламдықтар, хеттіктер, римдіктер, болгарлар, түріктер, үнділіктер, қытайлықтар, армян/киликийліктер, ханаандық/финикиялықтар, израильдік/яһуди және басқа да мәдениеттер. Ол ұзын лютнялардың қатарына пандура, пандури, тамбур және танбурды жатқызады. Қысқа мойынды лютнялар Месопотамияның шығысында, Бактрия мен Гандарада қысқа, бадам пішіндес лютняға айналды. Курт Сакс өнердегі Гандара лютняларының бейнелеуі туралы айтты, онда олар «солтүстік-батыс үнді өнерінің» аралас түрінде, «күшті грек әсерімен» көрсетілген. Гандара өнеріндегі қысқа мойынды лютнялар «ислам, қытай-жапон және еуропалық лютня отбасыларының құрметті атасы» болды. Омейяд әулетінің Қаср Амрасында ислам тарихының басында ойналған аспаптың ең алғашқы бейнелеуінің бірі сақталған. VIII-IX ғасырларда ислам әлемінің көптеген музыканттары мен суретшілері Аль-Андалусқа ағылып келді. Олардың арасында Бағдадта Ысқақ әл-Маусилидің шәкірті болған және 833 жылға дейін Аль-Андалусқа жер аударылған Әбу әл-Хасан Әли ибн Нафи (789–857) болды. Ол сабақ берді және өзінің аудына бесінші ішекті қосып, Кордовадағы алғашқы музыка мектептерінің бірін құрғандығы үшін марапат алды. XI ғасырға қарай мұсылмандық Иберия аспаптарды жасау орталығына айналды. Бұл тауарлар біртіндеп Провансқа таралып, француз трубадурлары мен труверлеріне әсер етіп, ақырында Еуропаның қалған бөліктеріне жетті. Еуропа лютняны дамытқан кезде, ауд араб музыкасының маңызды бөлігі болып қала берді, сондай-ақ Осман музыкасының кең ауқымында да түрленді. Қысқа лютняның Еуропаға негізгі кіруі Батыс Еуропада болғанмен, ол лютняның әртүрлі стильдеріне әкелді, қысқа лютня Шығыстан да Еуропаға келді; VI ғасырда болгарлар Балқанға Комуз деп аталатын аспаптың қысқа мойынды нұсқасын әкелді.

Діндік және философиялық сенімдерден шығу тегі теориясы

Әбу Талиб әл-Муфаддал (ан-Нахауи әл-Лұғауи) ибн Салманың (9 ғасыр) айтуынша, ол өзі Хишам ибн әл-Куллаға сілтеме жасайды, аудты Адам мен Қабылдың ұрпағы Ламех ойлап тапқан. Тағы бір болжам бойынша, оны Мани ойлап шығарған. Барбаттың бір түрінің дәлелі біздің заманымыздың 2-4 ғасырларында Гандара мүсінінде табылды, бұл мүсінді Кушан аристократиясы енгізген болуы мүмкін, олардың ықпалы Гандара өнерінде расталған. Барбат (мижар, киран немесе муваттер деп аталатын, барлығы терімен қапталған түрлері) VI ғасырда кейбір арабтар қолданған. VI ғасырдың соңында аль-Надр парсы стиліндегі аспаптың ағаштан жасалған нұсқасын, "уд" деп атап, оны Ирактан Меккеге әкелді. Оудтың шығу тегі Орталық Азияда деп есептеледі. Оудтың ата-бабасы барбат исламға дейінгі Персияда қолданылған. Сафавидтер кезеңінен бастап, және бәлкім, барбат атауының аудқа ауысуына байланысты, аспап музыканттардың арасында біртіндеп құрметін жоғалтты. Түркі халықтарында да осыған ұқсас копұз деген аспап болған. Бұл аспапқа сиқырлы күштер тән деп саналған, оны соғыстарға алып, әскери оркестрлерде пайдаланған. Бұл туралы Гөктүрік ескерткіш жазуларында айтылған. Кейіннен түркі мемлекеттерінің әскерлері, содан кейін еуропалықтар әскери оркестрді қолданды.

Арабтың уд, түріктің уд, парсының барбат

Қазіргі заманғы аудтар үш санатқа бөлінеді: араб, түрік және парсы, соңғысы барбат деп те аталады. Бұл жіктеу тек географиялық белгіге негізделмеген; араб ауды Арабия түбегінде ғана емес, бүкіл араб әлемінде кездеседі. Түрік аудын Анатолиялық гректер де ойнайды, олар оны аути деп атайды, сондай-ақ Жерорта теңізінің басқа да аймақтарында таралған. Ирак, Мысыр және Сирия аудтары әдетте ұқсастықтары болғандықтан «араб ауды» деген атаумен біріктіріледі, бірақ жергілікті ерекшеліктері де болуы мүмкін, әсіресе ирак аудында. Дегенмен, бұл санаттардың бәрі салыстырмалы түрде жаңа, және 19 ғасырда жасалған аудтардың алуан түрлілігін толыққанды көрсетпейді, бүгінгі күні де осы жағдай сақталады. Араб аудтары көбінесе түрік және парсы аудтарынан ірілеу болады, олар толығырақ және тереңірек дыбыс шығарады, ал түрік аудының дыбысы керілген және өткір, себебі түрік ауды көбінесе (жартылай) араб аудынан бір толық тон жоғары реттелген. Түрік аудтары араб аудына қарағанда жеңіл конструкцияланған, аяқталмаған резонаторлық тақтасы, төменгі ішектердің биіктігі және ішектердің қатарлары бір-біріне жақын орналасқан. Түрік аудтарының дыбысы жоғарырақ және «жарық тембрге» ие. Араб аудының мензурасы 61 см мен 62 см аралығында, ал түрік аудының мензурасы 58,5 см. Электроакустикалық және электрлік аудтардың да түрлері бар. Қазіргі парсы барбаты аудқа ұқсас, бірақ оның корпусы кішірек, мойны ұзын, саусақ тақтасы сәл көтеріңкі және дыбысы аудтан ерекшеленеді.

Тюнинг

Оудты әр түрлі оуд дәстүрлерінде әртүрлі қосым тәсілдері бар. Араб дәстүрінде ойнайтындардың арасында, ішектерді қосудың кең таралған ескі үлгісі (төмен дыбыстан жоғары): D2 G2 A2 D3 G3 C4 бір ішекті қатарларда немесе D2, G2 G2, A2 A2, D3 D3, G3 G3, C4 C4 екі ішекті қатарларда. Түрік дәстүрінде "Болахенк" қосымы кең таралған (төмен дыбыстан жоғары): C#2 F#2 B2 E3 A3 D4 бір ішекті аспаптарда немесе C#2, F#2 F#2, B2 B2, E3 E3, A3 A3, D4 D4 екі ішекті аспаптарда. Оның мензурасы 55–57 см, араб оудының 60–62 см, түрік оудының 58,5 см емес. Оны әртүрлі пішіндегі және қосылған квитрамен шатастыруға болмайды. Оуд арби G3 G3, E4 E4, A3 A3, D4 D4 кері қайтымды қосыммен қосылады.

Оуд куметра

Оуд куметра, сонымен қатар жүкті оуд немесе алмұрт тәрізді оуд деп те аталады. Оның корпусы алмұрт пішіндес болады. Бұл түрі салыстырмалы түрде сирек кездеседі және көбінесе Мысырдан таралған.

Электрлік ауд

Көбірек эксперименттік нұсқасы – бұл франко-алжирлік фолктроника тобы Speed Caravan қолданған электр гитарасына ұқсас уд.