Жорж Женатш: Граубюндендегі аласапыранның қайраткері
Jörg Jenatsch
Жорж Женатш: 17 ғасырдағы Швейцария саяси қайраткері, Тридцати жылдық соғыс кезінде Граубюнденнің тарихындағы маңызды тұлға. Биографиясы, саяси күресі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1987 жылғы фильм.
the 1987 film
Жорг Женач, сондай-ақ Жург немесе Георг Женач аталған (1596 – 24 қаңтар 1639), отыз жылдық соғыс кезіндегі швейцариялық саяси қайраткер, Гризонның 17 ғасырдағы алабаққан тарихындағы ең көрнекті тұлғалардың бірі.
Jörg Jenatsch, also called Jürg or Georg Jenatsch (1596 – 24 January 1639), was a Swiss political leader during the Thirty Years' War, one of the most striking figures in the troubled history of the Grisons in the 17th century.
Протестанттық көшбасшы
Ол жоғарғы Энгадиндегі Лохн немесе Самедан қаласында туған болуы мүмкін. Балалық шағы Сильвапланада өтті, содан кейін Цюрих пен Базельде теология оқыды, ал 1617 жылы протестанттық-католик шекарасындағы Шаранс (Тюсис маңы) протестанттық пасторы болды. Ол бірден белсенді саясатқа кірісіп, негізінен аймақтағы Салис отбасымен байланысты венециялық және протестанттық партияның жағына шығып, Испанияға қолдау көрсеткен Габсбургтер мен католик саясатына қарсы тұрды. Ол протестанттық "клерикальдық бақылаушылар" кеңесінің мүшесі және испандықтарға қарсы фракцияның жетекшісі болды. 1618 жылы ол Сондриолық архиерей Никола Русканы өлімге дейін азаптауға бақылау жасады. Тюсистегі халық соты бақылаушылармен байланысты испан фракциясының көптеген жетекші тұлғаларын, атап айтқанда Рудольф фон Планта мен оның інісі Помпей фон Плантаны заңнан тыс деп жариялады. Аймақтың астанасы Чурдағы келесі халық соты Тусистің үкімдерін қабылдамады, ал Гризон республикасы анархияға құлдырап, Бюнднер Виррен немесе Граубюнден шатастығы деп аталды. 1620 жылы испан губернаторымен үйлестірілген көтеріліс нәтижесінде республиканың Вальтеллинадағы қарауындағы территорияда көптеген протестанттар қаза тапты. Бұл стратегиялық маңызы зор құнарлы аңғар (өйткені осы арқылы испандықтар Миланда Умбраил және Стелвио өткелдері арқылы Тирольдегі австриялықтармен байланыса алатын) еді. 1620-1639 жылдар аралығында Вальтеллинаны бақылау Испания, Венеция және Франция арасындағы шиеленістің ортасы болды, ал Гризон республикасы өз бақылауын қайта орната алмады.
He was probably born in Lohn, or Samedan in the Upper Engadine. His childhood was spent in Silvaplana, before studying theology at Zürich and Basel, and in 1617 he became the Protestant pastor of Scharans (near Thusis) on the Protestant Catholic border. Almost at once he plunged into active politics, taking the side of the Venetian and Protestant party associated primarily with the Salis family in the region, against the pro Spanish Habsburgs and Catholic policy supported by the rival faction, headed by members of the Planta family. He became one of the board of Protestant 'clerical overseers' and a leader of the anti Spanish faction. In 1618 he supervised the torture to death of the arch priest Nicola Rusca of Sondrio. The popular court in Thusis associated with the overseers also outlawed many leading men from the Spanish faction, notably Rudolf von Planta and his brother Pompeius von Planta. A subsequent popular court in the region's capital, Chur, rejected the Thusis verdicts, and the Republic of the Grisons slid towards anarchy in what became known as the Bündner Wirren or the Confusion of Graubünden. In 1620, an uprising coordinated with the Spanish governor in Milan resulted in the massacre of a number of Protestants in the Republic's subject territory in the Valtellina, a fertile valley of considerable strategic importance (for through it the Spaniards in Milan could communicate by the Umbrail Pass and the Stelvio Pass with the Austrians in Tirol). From 1620 to 1639, control over the Valtellina became a bone of contention among Spain, Venice and France, with the Republic of the Grisons unable to reassert its control.
Өлтірулер
Женач 1621 жылы қарсылас партияның басшысы Помпей фон Плантаны өзінің қамалында, Римбергте қатыгездікпен өлтіруге қатысты. Планта еденге балтамен қадалып қалды, бірақ нақты кісі өлтіруші, әрине, Никлаус Карл фон Хоэнбалкен болды. Одан кейін Женач пен Реформация шіркеуімен, Венециямен немесе Салис отбасымен байланысы бар көптеген адамдар елден қашуға мәжбүр болды. Плантаның өлтірілуі мен бірнеше зорлық-зомбылық оқиғаларынан кейін Женач пасторлық қызметтен шеттетіліп, одан әрі әскери және кәсіпкерлікпен айналысты. Ол 1622 жылы Праттигауда австриялықтарға қарсы көтеріліске, ал 1624 жылы француз әскерінің Валтеллинаға басып кіруіне қатысты. Бірақ Франция мен Испания арасындағы 1626 жылғы бейбіт келісім Валтеллинаны папаның билігінде қалдырып, Республиканың аумақты қайтару үмітін күйретті. Дегенмен Женач әскери өмірде өркендеп, майор, кейіннен өз полкінің полковнигі шеніне тез көтерілді. 1626 жылы Чур қаласында Женач полковнигі Джакомо Руинеллиді дуэльде өлтірді, бірақ қалалық сот оны кісі өлтіру айыбынан ақтап тастады. Ол әскери жинаумен айналысып, Гризонста испандық және австриялық ықпал күшейген кезде венециандықтарға қызмет ету үшін рота құрды (1629-1630). Бағынбаушылық көрсеткені үшін ол Венецияда қысқа мерзімге қамауға алынды, кейіннен түрмеде отырғанда шіркеу әкелерінің еңбектерін оқудың оның діни көзқарасын өзгертуге септігін тигізгенін айтты. 1631 жылы Ришелье жасаған, испандарды Валтеллинадан қуу мақсатындағы француз жорығына қабылданды, ол бірнеше жылдық кешігуден кейін Генри де Рохан герцогінің (1635) сәтті жорығына әкелді. Бірақ Женач, Республиканың әскери және саяси басшылығымен бірге, француздардың испандар сияқты Гризонның Валтеллинаға билігін қайтаруға құштар емес екенін көп ұзамай байқады.
Jenatsch took part in the brutal murder (1621) of Pompeius von Planta, the head of the rival party, at his castle, Rietberg. Planta was left pinned to the floor with an axe, though the actual murderer was most likely Niklaus Carl von Hohenbalcken. Soon after, Jenatsch and many others associated with the Reformed church, Venice, or the Salis family had to flee the country. After the murder of Planta and several other violent incidents, Jenatsch also lost his position as a pastor, and henceforth acted solely as a soldier and military entrepreneur. He participated in the revolt against the Austrians in the Prättigau (1622), and in the invasion of the Valtellina by a French army (1624), but the peace made (1626) between France and Spain left the Valtellina in the hands of the pope, and so thwarted the Republic's hopes of regaining the territory. Jenatsch, however, thrived in the military life, and rose rapidly through the ranks to major, and later colonel of his own regiment. Jenatsch killed his colonel, Giacomo Ruinelli, in a duel in 1626 in Chur, but was cleared of murder charges by a city court. He turned to military recruiting, and as Spanish and Austrian influence grew in the Grisons, eventually raised a company for service with the Venetians (1629 1630). He was briefly imprisoned in Venice after an incident of insubordination, and later claimed that reading the Church Fathers while jailed had contributed to his later religious conversion. In 1631 he was recruited for the French campaign designed by Richelieu to drive the Spaniards out of the Valtellina, which after several years of delay, led to the successful campaign of Henri, duc de Rohan (1635). But Jenatsch, along with the military and political leadership of the Republic, soon saw that the French were as unwilling as the Spaniards to restore the Grisons' lordship over the Valtellina.
Католик дінін қабылдауы
1635 жылы Женач католик дініне кіргенін жариялады (бірақ оның отбасы оның ізінен барудан бас тартты). Сонымен қатар, екі маңызды өмірбаян бар: біреуі Эрнст Хаффтердің (Давос, 1894), екіншісі Александр Пфистердің (1936, қазіргі кезде бесінші басылымы). Валтеллиннің маңыздылығы туралы Хорацио Браунның «Валтеллине» мақаласын, «Кембридж қазіргі тарихы», 4-том (1906) және Джеффри Паркердің «Фландрия армиясы және испан жолы, 1567–1659» (1972, 2-басылымы, 2004 ж. қайта басылды) еңбектерін қараңыз. Женачтың тарихи тұлғасы туралы ең соңғы зерттеу – Рэндольф С. Хедтің «Женачтың балғасы: Отыз жылдық соғыс дәуіріндегі әлеуметтік шекаралар, үлкендік және миф» (Рочестер университетінің баспасы, 2008); Хед – ағылшын тілінде жазылған ерте заманғы швейцария тарихының көрнекті ғалымы. 2012 жылы Женачтың денесі Чур соборында ДНК іздеу тобымен эксгумацияланды, оның денесінің Женачқа тиесілі екенін растау мақсатында.
In 1635, Jenatsch made public his conversion to Roman Catholicism (though his family declined to follow suit In addition, there are two major biographies, one by Ernst Haffter (Davos, 1894), and one by Alexander Pfister, (1936, now in its fifth edition). On the significance of the Valtelline, see the article by Horatio Brown, "The Valtelline", in the Cambridge Modern History, Vol. 4 (1906), and Geoffrey Parker, The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567–1659, (1972, 2nd edn. 2004). The newest investigation of Jenatsch the historical figure is Randolph C. Head's Jenatsch's Axe: Social Boundaries, Identity and Myth in the Era of the Thirty Years' War (University of Rochester Press, 2008); Head is a significant scholar of early modern Swiss history writing in English. In 2012, Jenatsch's body was exhumed from Chur cathedral by a team seeking DNA to confirm that the body was, in fact, Jenatsch.