Израиль Иссерлин: Австриялық равин және галым (1390-1460)

Кіріспе

Австриялық раввин (1390–1460 жж.)

Израиль Иссерлин (ישראל איסרלן; Israel Isserlein ben Petachia; 1390 жылы Марибор қаласында, Штирия герцогтігінде дүниеге келген, 1460 жылы Винер-Нойштадт қаласында, Төменгі Австрияда қайтыс болған) – Талмуд ғалымы және халахист, ең белгілісі «Терумат ха-Дешен» еңбегімен танымал, ол Мұса Иссерлес жазған «Шүлхан Арухтың» құрамдас бөлігі «ХаМапахтың» бір көзі болды. Ол сондай-ақ Нойштадттың, Марпурк пен Махарайдың Израилі деген аттармен де белгілі.

Жеке өмір

Бавариядағы Регенсбург әдебиетте Иссерлейннің туған жері ретінде жиі айтылса да, қазіргі Словениядағы Стирияның Марибор қаласында 14-ғасырдың соңғы онжылдығында дүниеге келгені анық. Мариборлық Р. Петахияның ұлы болғандықтан, ол белгілі ғалымдар отбасынан тегін алады. Оның әкесі, раввин Хаим, Хайнбургтен Хеншель немесе Герцогенбургтен Хетшлейн аталған, еврей ғылымында жақсы білімді болған, бұл Иссерлейннің атасы, Кремстік Р. Израиль үшін ерекше маңызды болды. Ол Нейштадттан Р. Шаломмен туысқан. 15 ғасырдың екінші үштен бір бөлігінде империяның ең беделді раввині және ортағасырлық Австрияның соңғы ұлы раввині деп есептеледі. Әйелі Шендлейнмен бес ұлы болды: Петахия (Кахил, Хатшель), Ыбырайым, Шалом, Аарон және бала кезінде қайтыс болған қызы Мұсқат. Әкесінің ерте қайтысынан кейін анасымен бірге Кремске көшіп, онда оның ағасы Кремс/Венадан Р. Арон Блюмлейн сабақ беріп жүрді. Олар анасымен бірге 1421 жылы Вена гесирасының құрбаны болды. Ол Венада, Эгерде және, мүмкін, Италияда да білім алған. Гзерахтан кейін көп ұзамай Мариборға оралды, онда раввин қызметін бастады. 1425 жылы өзге ғалымдармен хат алмасып, араласып жүргені куәландырылған. Мысалы, Мариборлық Аншель (Аншель Марпурк) осындай ғалымдардың бірі болды. Оның билігі басқа раввиндерді бекітуді де қамтыды. Израиль Бруна, Мозе Минц және Якоб Моэлин раввиндерінің жауаптары немесе Майнцтың Махарилі Иссерлейнді зор құрметпен еске алады. Белгісіз себептермен ол Нойштадтқа көшіп, 1445 жылы онда болғаны куәландырылды. Алайда, Марибор мен Нойштадт арасында жиі саяхаттағандықтан, шамамен 1450 жылы Нойштадтта тұрақтағанын болжауға болады. Ол ақша берумен азаматтық түрде және шағын сомаларда айналысты. Нойштадтта, бұрынғыдай Мариборда, 1460 жылы қайтыс болғанға дейін ешива басқарды. Оның қызметіне байланысты Р. Израиль Марпурк және Р. Израиль Нойштат деп те аталады. Көптеген жағдайларда өзін «Исраилдегі кішкентай және жас» (Ha katan ve ha tzair she be Israel) деп қол қоятын. Оның шәкірттері Австрия, Богемия, Моравия, Венгрия, Силезия, Бавария және Рейнландтан келді, олардың арасында Израиль Бруна, Мозес Минц және Иосиф б. Мозес болды. Ол ортағасырлық раввиннің үлгісі ретінде қарастырылады, ол қауым мен оның мүшелерінен діни заңдарды, әлеуметтік әділдікті және бизнес пен саудадағы адалдықты қатаң сақтауды талап етеді. Ол мистицизмге бейімді болды, каббалалық еңбектерді зерттеді және кейбір каббалалық әдет-ғұрыптарды қабылдады, тіпті ол заманауи христиандық ғылыми әдебиеттермен де таныс болса да. Ол әртүрлі қауымдар арасында төрешілік жасады және оның шешімі соңғы деп есептелді. Баспасөздің пайда болуымен және халаханың кодификациясымен оның жауаптары көптеген жинақтарға енгізілді, ең танымал – Шүлхан Арух. Оның еңбектері: «Трумат ха Дешен» (354 жауап, өзі өңдеген), «Псаким у Чтавим» (267 жауап, шәкірттері өңдеген, екеуі де 1519 жылы Венецияда басылған), «Беурим» (Рашидің «Тораға түсініктемесіне» түсініктемелер), «36 Шеарим» (36 қақпа, кашрут заңдары) және «Седер Гитин» (ажырасу туралы нұсқаулық). Үлкен ұлы Петахия немесе Р. Кахил әкесінің ешивасында оқыды, онда оның хатшысы болды. Әкесінің атынан Польшадан келген Р. Абрахамның сұрағына тіпті жауап берді. Мариборда үйленді. 3 маусым 1489 жылы ол әлі де ақша қарыз берумен айналысқан. 12 қараша 1489 жылы және 8 наурыз 1493 жылы Грацта, Мариборлық Хатшлдің ұлы Насанмен (Натан) немесе Р. Кахилмен немесе Р. Израиль Иссерлейннің ұлы Петахиямен бірге аталған. Оның әйелі Шендлейн де білімді болған және күйеуінің атынан хильхот нидда туралы идиш тілінде толық жауап жазған.

Even though Regensburg in Bavaria is often quoted in literature as Isserlein's birthplace it is now clear that he was born in the Styrian Maribor, present day Slovenia, in the last decade of the 14th century. As a son of R. Petachia of Maribor he came from a well known scholarly family. His grandfather Rabbi Chaim, named Henschel of Hainburg or Hetschlein of Herzogenburg was well versed in Jewish learning, which held especially for Isserlein's great grandfather R. Israel of Krems. R. Shalom of Neustadt was related to him. He is considered to be the most influential rabbi of the Empire in the second third of the 15th century and the last great rabbi of medieval Austria. With his wife Schoendlein he had four sons named Petachia (Kachil, Khatschel), Abraham, Shalom, Aaron, and a daughter Muscat, who died in her childhood. After the early death of his father, it appears, he and his mother moved to Krems, where his uncle R. Aron Bluemlein of Krems/Vienna was teaching, and was together with his mother a victim of the Vienna Gesera in 1421. He studied also in Vienna and in Eger and probably also in Italy. Soon after the Gzerah he returned to Maribor, where he started to serve as a rabbi; already in 1425 his correspondence and socializing with other scholars of his age is attested. Such a scholar was, for instance, Anshel of Maribor (Anshel Marpurk). His authority also included ordination of other rabbis. Responsa of rabbis Israel Bruna, Moses Mintz and Jacob Moelin or the Maharil of Mainz quotes Isserlein with great respect. For an unknown reason he moved to Neustadt, where he is attested in 1445, even though due to the fact that he frequently traveled between Maribor and Neustadt, we can assume that he actually took residence in Neustadt around 1450. He dealt with money lending only marginally and with small sums of money. In Neustadt, as before in Maribor, he started to run a yeshiva until 1460, when he died. Because of his activities he is also named R. Israel Marpurk and R. Israel of Noyshtat. On many occasions he signed himself as 'The small one and the young one in Israel' (Ha katan ve ha tzair she be Israel). His pupils were coming from Austria, Bohemia, Moravia, Hungary, Silesia, Bavaria, and the Rhineland, among them Israel Bruna, Moses Mintz, and Joseph b. Moses. He is considered as an ideal type of medieval rabbi, who demanded from the community and its members a strict observance of ritual laws, social justice and fairness in business and commerce. He was prone to mysticism, studied kabbalistic works and accepted some kabbalistic customs as his own, even though he was also acquainted with the contemporary Christian scientific literature. He often served as an arbitrator between different communities and his decision was considered final. With the appearance of the press and the codification of halachah his responsa were included in numerous collections, the most prominent being the Shulchan Aruch. His works include: Trumat ha Deshen, 354 responses, edited by himself, and Psakim u Chtavim, 267 responses, edited by his pupils after his death (both printed in Venice already in 1519), Beurim, commentaries on Rashi's Commentary on Torah, 36 Shearim (36 Gates), laws on Kashrut, and Seder Gitin, a handbook for divorces. His oldest son Petachia or R. Kachil studied at his father's yeshivah, where he served as his secretary. In his father's name he even answered a question of R. Abraham from Poland. He married in Maribor. On 3 June 1489 he was still involved in lending money. On 12 November 1489 and on 8 March 1493 he is mentioned in Graz, with Nassan (Natan), son of Khatschl of Maribor or R. Kachil or Petachia, son of R. Israel Isserlein. His wife, Schoendlein, was also learned and wrote a full Teshuva in Yiddish on Hilchot Niddah in the name of her husband.

Термат Хадешен

"Терумат хадешен" екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі – Р. Иссерлейннің 354 жауап жинағы. Бұл еңбек Иерусалим ғибадатханасындағы күнделікті күлдің бір бөлігін пештен алып тастау дәстүрімен аталған. Сандық тұрғыдан алғанда, 354 – «Дешен» (ивритше: דשן) сөзінің мәні. "Терумат хадешен" Ашкеназ еврейлерінің әдет-ғұрыптарының маңызды көзі болып саналады. Сондықтан, бұл еңбекті Р. Моше Иссерлес "ХаМапах" құрастыру үшін негіз ретінде пайдаланған – ол "Шулхан Арухтың" бөлігі, сефард және ашкеназ әдеттерінің айырмашылықтарын көрсетеді. "Терумат ха-Дешеннің" екінші бөлімі, "Песаким у кетавим" деп аталады, ол негізінен неке заңдарына қатысты 267 шешімді қамтиды. Шаббатай ха-Кохен ("Шах") пікірінше, Рабби Иссерлейн "Терумат хадешенде" өзіне қойылған сұрақтарға жауап бермей, керісінше, сұрақтар мен жауаптарды өзі жазған. Демек (Шах қорытындылайды), басқа жауаптардан өзгеше, "Терумат хадешенде" қойылған сұрақтардың параметрлері, жауапта сіңіп қалғанда, міндетті болып табылады. Алайда, 1903 жылы Жозеф (Жозелен) бен Мошенің "Лекет Йошер" еңбегі жарық көргеннен кейін, жауаптардың шын мәнінде нақты сұрақтарға негізделгені анықталды, себебі сұрақтарды қойған адамдар онда аңғартылған.