Кіріспе

Сөйлеу фигурасы

Синекдоха (/sɪ/'nɛ/k/də/k/i/ sihNEKdəkee) – метанимияның бір түрі; бұл сөйлеу фигурасы, онда бір нәрсенің бір бөлігін тұтас (pars pro toto) немесе тұтасты бөлік (totum pro parte) ретінде бейнелеу үшін қолданылады. Бұл терминнен алынған. Көне ағылшын тілінде "businessman" сөзінен шыққан. Синекдоханың кең таралған мысалдары: бизнесмендерді білдіру үшін "костюм", автомобильді білдіру үшін "дөңгелек" және әскерлерді білдіру үшін "бут". Тағы бір мысал – АҚШ Қорғаныс министрлігін білдіру үшін "Пентагон", ал Ұлыбритания Премьер-Министрі кеңсесін білдіру үшін "Даунинг-стрит" немесе "No 10" сияқты үкіметтік ғимараттарды қолдану.

Анықтама

Синекдоха – риторикалық троп және метанимияның бір түрі – бір нәрсені білдіретін сөзді оған қатысты нәрсені атау үшін қолданатын тілдік тәсіл. Синекдоха (осылайша метанимия да) метафорадан ерекшеленеді, бірақ бұрын ол метафораның бір түрі деп есептелген, метафораны тұжырымдамалық алмастыру түрі ретінде қарастырған (Квинтилианның «Institutio oratoria» еңбегінің VIII кітабында). Ланхамның риторикалық терминдер тізімінде үш терминнің грек тілінен шыққан этимологиясына сай, біршама шектеулі анықтамалары бар:
Метафора: сөзді нақты мағынасынан оған тікелей қатысы жоқ, бірақ оған ұқсас мағынаға өзгерту; теңеудегідей ұқсастық емес, бірдейлік деп мойындау.
Метонимия: нәрсенің өзінің орнына оның қасиетін немесе онымен байланысты затты қолдану (мысалы, «Монархты» «Таж» деп атау).

Жіктеу

Синекдоха жиі адам емес нәрсеге адамдық қасиеттерді тағайындау арқылы тұлғаландырудың бір түрі ретінде қолданылады. Ол саяси қарым-қатынастарға қатысты қолданылады, соның ішінде «таяқтап алу» дегені – елдің немесе ұйымның әрекет етуге мүмкіндігі бар екенін, ал «бұрыс қолдар» дегені – әдетте әскери күш контекстінде қарсы топтарды сипаттау үшін қолданылады. Синекдоханың екі негізгі түрі – микрокосмос және макрокосмос. Микрокосмос – бір нәрсенің бір бөлігін тұтас нәрсені білдіру үшін пайдалану. Мысалы, жобаға «Маған бір қол керек» деу, бірақ іс жүзінде толық адамның қажеттігін білдіру. Макрокосмос – керісінше, бір нәрсенің толық құрылымын кішкентай бөлігін білдіру үшін пайдалану. Сонымен қатар, жарнама арқылы аудиторияның назарын аударуды жарнамашылар көбінесе синекдоха арқылы «көздерді тартып алу» деп атайды. Синекдоха ауызша ағылшын тілінде, әсіресе спортқа қатысты жиі кездеседі. Қалалардың аттары спорт командаларын қысқартқан түрде оқиғаларды және олардың нәтижелерін сипаттау үшін қолданылады, мысалы, «Денвер дүйсенбі күні ойында жеңіске жетті», бірақ нақтылығы үшін қаланың спорт командасы жеңгенін көрсету керек. Ол синекдоханы «бүтіннің бір бөлігі, бөлік бүтін үшін, ішіндегі нәрсе үшін ыдыс, белгі білдірген нәрсе үшін, себеп салдар үшін, салдар себеп үшін, түр – туыс үшін, туыс – түр үшін» деп сипаттады. Бұған қоса, Берк синекдоха үлгілеріне ауруды емдеу сияқты өзара ауыстырылатын жұптар кіруі мүмкін екенін айтады. Берк ең құнды синекдоханың «микрокосмос пен макрокосмос» сипаттамасында табылатынын жариялады, себебі микрокосмос макрокосмоспен бөлігі мен бүтінінің арақатынасы арқылы байланысты, және бүтін бөлікті немесе бөлік бүтінді бейнелей алады. Берк синекдоханы «өкілдік» ұғымымен салыстырады, әсіресе сайланған өкілдердің сайлаушылар үшін толық бейнесі болып табылатын саяси мағынада.

Жалпы сынып атауы, осы сыныптың немесе оған байланысты сыныптың нақты бір мүшесін білдіреді

Организмнің немесе вирустың түрін оның иерархиялық жіктемесінің бірінің атымен атау, мысалы, "Коронавирус қала бойынша кеңінен тарады".