Жан-Жак Руссоның «Эмиль, немесе Тәрбие туралы» кітабы

Кіріспе

Жан Жак Руссоның 1762 жылғы "Эмиль, немесе Білім туралы" кітабы – Жан Жак Руссоның білім берудің және адам табиғатының мәні туралы жазған трактаты. Ол бұл еңбегін өзінің барлық жазбаларының арасында "ең жақсы және ең маңыздысы" деп есептеген. Кітаптағы "Савоялық пастордың дінге келген мойындауы" атты бөлімге байланысты "Эмиль" Париж мен Женевада тыйым салынды және алғаш жарияланған жылы, 1762 жылы көпшілік алдында өртеліп жақылды. Кітапты Рим-католик шіркеуі "Тыйым салынған кітаптар тізіміне" (Index Librorum Prohibitorum) енгізіп, тыйым салған. Француз революциясы кезінде "Эмиль" жаңа ұлттық білім беру жүйесін құруға түрткі болды.

Саясат және философия

Бұл еңбек жеке тұлға мен қоғам арасындағы қарым-қатынасқа қатысты маңызды саяси және философиялық мәселелерді қозғайды: атап айтқанда, жеке тұлға Руссоның адамның туа біткен жақсылығы деп есептеген қасиетін қалай сақтап, сонымен бірге бұзақы ұжымның бір бөлігі бола алады. Оның танымал алғашқы сөзі: "Барлығын Жаратқан Иесінің қолынан жақсы күйде шығарады, ал адам қолында бұзылады". Руссо "Әлеуметтік келісімшарт" (1762) еңбегіндегі табиғи адам бейнесін сақтай отырып, оның жемқор қоғамда тірі қалуына көмектесетін білім беру жүйесін сипаттауға тырысады. Ол Эмиль мен оның тәрбиешісінің романы арқылы мұндай үлгілі азаматты тәрбиелеудің жолдарын көрсетеді. "Эмиль" кітабы бала тәрбиесіне арналған толық нұсқаулық емес, бірақ балаларды тәрбиелеуге қатысты нақты кеңестерді қамтиды. Кейбір зерттеушілер оны батыс мәдениетіндегі білім беру философиясының алғашқы және толыққанды нұсқасы деп санайды, сондай-ақ алғашқы "Bildungsroman" романдарының бірі санайды.

Кітап бөлімдері

Мәтін бес кітапқа бөлінген: алғашқы үшеуі бала Эмильге арналған, төртіншісі жасөспірімді зерттеуге, ал бесіншісі оның әйел құрбысы Софидің тәрбиесіне, сондай-ақ Эмильдің отбасылық және қоғамдық өміріне арналған.

1-кітап

Бірінші кітапта Руссо өзінің негізгі философиясын ғана емес, сонымен қатар балаларды осы философияға сәйкес тәрбиелеудің қалай болатынын да баяндайды. Ол нәресте мен баланың дене және эмоционалдық дамуынан басталады. «Эмиль» кітабы «адамның 'өзіне ғана' деген табиғаты мен қоғамдағы өмірдің салдары арасындағы қайшылықты шешудің жолын табуға» тырысады. Атақты ашылу жолы білім беру жобасына үміт бермейді: «Барлығы жақсы, өйткені ол заттардың Автордың қолынан шығады; адам қолындағы барлығы деградацияға ұшырайды». Бірақ Руссо әр қоғам «адамды немесе азаматты жасаудың бірін таңдау керектігін» және ең жақсы «әлеуметтік институттар адамның табиғатын қалай өзгертетінін, оның абсолютті өмірленуін алып, салыстырмалы түрге енгізіп, Жекелені жалпы бірлікке айналдыратынын» жақсы біледі. Руссо үшін «адамды өзгерту» – ол «Әлеуметтік келісімшарт» кітабында жоғары бағалаған кейбір «табиғи» инстинкттерді басу, бірақ мұндай процесті Руссо үшін толығымен теріс деп қарау қате. «Эмиль» асыл жабайының жоғалуына көңіл бөлмейді. Керісінше, бұл табиғи адамның қоғамда қалай өмір сүретінін түсіндіруге жасалған әрекет. Руссоның осы кітаптағы көптеген ұсыныстары басқа білім беру реформаторларының идеяларын қайталайды. Мысалы, ол Локктің «балалардың денелерін маусымның, климаттың, табиғаттың әсеріне, аштыққа, шөлдеуге, шаршауға қарсы нығайту» бағдарламасын қолдайды. Сондай-ақ, ол балаларды орамаға салудың қауіптілігін және аналардың өз балаларын емшектегенінің пайдасын атап өтеді. Руссоның бала емізуге деген ынтасы оны былай деп мәлімдеуге итерді: «Бірақ аналар балаларын емшектеуге құрмет көрсетсе, мораль өздігінен жаңарып, табиғаттың сезімдері әр жүректе оянады, мемлекет қайтадан халқымен толады» – бұл Руссоның сөздеріне тән гипербола. Пітер Джимак, Руссоны жақсы білетін ғалым, былай деді: «Руссо оқырмандарының назарын аударып, олардың жүректерін қозғайтын, тіпті бұл оның ойларын күшейтетін, аңғаралы және керемет сөздерді табуға тырысты». Шындығында, Руссоның мәлімдемелері, жаңа болмаса да, балаларды орамаға салу және емшектеуде революция жасады.

In Book I, Rousseau discusses not only his fundamental philosophy but also begins to outline how one would have to raise a child to conform with that philosophy. He begins with the early physical and emotional development of the infant and the child. Emile attempts to "find a way of resolving the contradictions between the natural man who is 'all for himself' and the implications of life in society". The famous opening line does not bode well for the educational project—"Everything is good as it leaves the hands of the Author of things; everything degenerates in the hands of man". But Rousseau acknowledges that every society "must choose between making a man or a citizen" and that the best "social institutions are those that best know how to denature man, to take his absolute existence from him in order to give him a relative one and transport the I into the common unity". To "denature man" for Rousseau is to suppress some of the "natural" instincts that he extols in The Social Contract, published the same year as Emile, but while it might seem that for Rousseau such a process would be entirely negative, this is not so. Emile does not lament the loss of the noble savage. Instead, it is an effort to explain how natural man can live within society. Many of Rousseau's suggestions in this book are restatements of the ideas of other educational reformers. For example, he endorses Locke's program of "harden[ing children's] bodies against the intemperance of season, climates, elements; against hunger, thirst, fatigue". He also emphasizes the perils of swaddling and the benefits of mothers nursing their own infants. Rousseau's enthusiasm for breastfeeding led him to argue: "[B]ut let mothers deign to nurse their children, morals will reform themselves, nature's sentiments will be awakened in every heart, the state will be repeopled"—a hyperbole that demonstrates Rousseau's commitment to grandiose rhetoric. As Peter Jimack, the noted Rousseau scholar, argues: "Rousseau consciously sought to find the striking, lapidary phrase which would compel the attention of his readers and move their hearts, even when it meant, as it often did, an exaggeration of his thought". And, in fact, Rousseau's pronouncements, although not original, affected a revolution in swaddling and breastfeeding.

ІІ кітап

Екінші кітап баланың әлеммен алғашқы байланысына арналған. Руссо осы кезеңде балалардың білімі кітаптардан емес, көбірек баланың әлеммен өзара әрекеттесуінен, сезімдерді дамытудан және олардан қорытынды шығару қабілетінен тууы керек деп есептеді. Руссо бұл тарауды осы кезеңнен сәтті өткен бір баланың мысалымен аяқтайды. Әкесі баласын сыртқа алып, желкен қағатқызып, көлеңкесіне қарай желкеннің қайда екенін анықтауын сұрайды. Бұл балаға бұрын ешқашан арнайы үйретілмеген есеп, бірақ физикалық әлемді түсіну арқылы бала тапсырманы орындай алады. Бұл тәсіл Монтессори әдісінің алғы күші болып табылады.

ІІІ кітап

Үшінші кітап мамандық таңдау туралы. Руссо баланың жынысына және жасына сай, сондай-ақ оның қабілеттеріне ұнайтын қол өнерін, лайықты үлгілердің көмегімен үйрету қажет деп есептеді.

IV кітап

Эмиль физикалық тұрғыдан күшті болып, айналасындағы әлемді мұқият байқауға үйренгеннен кейін, ол білім берудің соңғы бөлігіне дайын болады – сезімге: «Біз белсенді және ойлайтын жаратылыс жасадық. Адамды толықтыру үшін, бізге тек сүйіспеншілікке толы және сезімтал жаратылыс жасау қана қалды – яғни, сезім арқылы ақыл-ойымызды жетілдіру керек». Эмиль осы кезде жасөспірім, және Руссо енді ғана оның күрделі адамдық сезімдерді, әсіресе соғымпаздық сезімін түсіне алатынына сенеді. Руссо бала өзін басқалардың орнына қоя алмайтынын, бірақ жасөспірім шағына жеткенде мұны істей алатынын айтады, сонда Эмильді әлемге әкеліп, қоғамға бейімдеуге болады. Жасөспірім шақтағы, жаңадан құмарлыққа толы Эмильді қоғаммен таныстырудан басқа, тәлімгер оны дінмен де таныстырады. Руссоның пікірінше, бала он бес немесе он алты жасқа дейін жан сияқты абстрактілі ұғымдарды түсіне алмайды, сондықтан оларға дінді таныстыру қауіпті. Ол былай деп жазады: «Құдайды білмеу, Оны ренжітуден гөрі жақсырақ». Сонымен қатар, балалар діннің бір бөлігі болып табылатын қиын ұғымдарды түсінуге қабілетсіз болғандықтан, олар тек айтылғандарды қайталай алады – олар сенуге шамалары жетпейді. IV кітапта «Савоялық пастордың иман білдіруі» атты, Эмильдің сотталуына себеп болған және көбінесе жеке басылып, кітабынан бөлек жарияланған атақты бөлім де бар. Руссо «Иман білдіруінің» соңында былай деп жазады: «Мен бұл жазбаны діни мәселелерде ұстану керек сезімдердің ережесі ретінде емес, мен қалыптастырған әдісімнен ауытқу үшін шәкіртіммен қалай ойласу керектігінің мысалы ретінде жаздым». Руссо дін қызметкері арқылы оқырмандарын «табиғи дінге» ғана сенімге жеткізетін аргументтер арқылы жетелейді: «Егер оған басқа дін қажет болса», - деп жазады Руссо (яғни негізгі «табиғи діннен» басқа), «Мен енді оның жолбасшысы болуға құқығым жоқ».

Once Emile is physically strong and learns to carefully observe the world around him, he is ready for the last part of his education—sentiment: "We have made an active and thinking being. It remains for us, in order to complete the man, only to make a loving and feeling being—that is to say, to perfect reason by sentiment". Emile is a teenager at this point and it is only now that Rousseau believes he is capable of understanding complex human emotions, particularly sympathy. Rousseau argues that, while a child cannot put himself in the place of others, once he reaches adolescence and becomes able to do so, Emile can finally be brought into the world and socialized. In addition to introducing a newly passionate Emile to society during his adolescent years, the tutor also introduces him to religion. According to Rousseau, children cannot understand abstract concepts such as the soul before the age of about fifteen or sixteen, so to introduce religion to them is dangerous. He writes: "It is a lesser evil to be unaware of the divinity than to offend it". Moreover, because children are incapable of understanding the difficult concepts that are part of religion, he points out that children will only recite what is told to them—they are unable to believe. Book IV also contains the famous "Profession of Faith of the Savoyard Vicar", the section that was largely responsible for the condemnation of Emile and the one most frequently excerpted and published independently of its parent tome. Rousseau writes at the end of the "Profession": "I have transcribed this writing not as a rule for the sentiments that one ought to follow in religious matters, but as an example of the way one can reason with one’s pupil in order not to diverge from the method I have tried to establish". Rousseau, through the priest, leads his readers through an argument which concludes only to belief in "natural religion": "If he must have another religion", Rousseau writes (that is, beyond a basic "natural religion"), "I no longer have the right to be his guide in that".

Эмиль мен София

Руссоның өлімінен кейін жарық көрген «Эмильдің» толық емес жалғасы «Эмиль мен Софияда» София адал емес (мүмкін зорлау екені туралы қыңыл-құрылыс бар), ал Эмиль бастапқыда оның сатқындығына ашуланып: «Дүниедегі әйелдердің адалсыздығы көбінесе құлықтан туған нәрсе ғана; бірақ Софияның адалсыздығы – барлық жек көрінішті жаратылыстардың ең таңғажайыпсы; оның бұрынғы және қазіргі жағдайы арасындағы алшақтық зор. Жоқ, оның жасаған ісіне тең келер кемшілік немесе қылмыс жоқ!» дейді. Кейін ол өзін кінәлайды, оны құштарлыққа толы қалаға алып келгені үшін өкінеді, бірақ оны және олардың балаларын тастап кетеді. Оның бұрынғы ұстазына жазған хаттары арқылы бейнеленген азапты ішкі монолог барысында ол үйдегі өмірінде қалыптасқан барлық сезімдік байланыстар туралы қайта-қайта айтады – «жүрегі өзі үшін құрған шынжырлар». Шоктан арылып, жаңалыққа келгенде, оқырман осы «шынжырлардың» мүмкін болатын азапқа тұрарлық емес деп ойлайды. «Бір орынға деген ғашықтығымнан бас тартып, мен оны бүкіл дүниеге тараттым, және азаматтықтан бас тартып, шынайы адам болдым». «Жаңа Элоизада» идеал – отбасылық, ауылдық бақыт (немесе шаттық), ал «Эмильде» және оның жалғасында идеал – «эмоционалдық тәуелсіздік, бұл алғашқы, әлеуметтік емес адамның табиғи жағдайы, бірақ қазіргі адам үшін оның табиғи құштарлықтарын басу арқылы ғана қол жеткізіледі». Руссо қауымдастығының мүшесі доктор Уилсон Пайваның айтуынша, «Аяқталмай қалған «Эмиль мен София» Руссоның әдебиет пен философияны керемет үйлестіретін теңдесі жоқ талантын, сондай-ақ білім арқылы сезім мен ақылдың жемісті тәсілдерін еске салады».

Пікірлер

Руссоның замандасы және философиялық қарсыласы Вольтер «Эмильді» тұтастай сынға алды, бірақ кітапты тыйым салуға себеп болған бөлімін («Савойялық викарийдің иман білдіруі» деп аталатын бөлім) жоғары бағалады. Вольтердің пікірінше, «Эмиль» –

Дегенмен, Вольтер «Иман білдіруі» бөлімін мақұлдап, оны «елу керемет бет, алайда оларды осындай жалғаншының жазғаны өкінішті» деп атады. 1787 жылы неміс ғалымы Гёте «Эмиль мен оның ой-пікірлері білімді санаға бүкіл әлемдік әсер етті» деп жазды.