Кіріспе

Солтүстік-шығыс нео-арамей тілінің диалектісі – Сенайя немесе Санандж христиан нео-арамей тілі – бастапқыда Иранның Курдистан провинциясының Санандж қаласындағы христиандардың сөйлеген тілі. Қазіргі кезде көптеген сөйлеушілер АҚШ-тың Калифорния штатында тұрады, ал Тегеранда аздаған отбасылар әлі де тұрады. Олардың көп бөлігі халдей католик шіркеуінің мүшелері. Сенайя, Санандж еврей нео-арамей тілінен айқын ерекшеленеді.

Шығуы, тарихы және қазіргі қолданылуы

Санандж қаласы қазіргі арамей тілдерінің таралу аймағының оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Географиялық ерекшеліктері Санандждің жаңа арамей тілінің басқа диалекттерден айқын ерекшеленуіне себеп болады. Сандажда екі түрлі арамей диалектісі қалыптасты: еврейлердің Хулаула және христиандардың Сеная. Екі тіл де әртүрлі жолмен дамығандықтан, бір-бірін түсіну мүмкін емес. Екі тілдің арасындағы ерекше айырмашылық – орта арамей тілінің θ (th) үндісінің өзгеруі, Хулаула тілінде көбінесе l, ал Сеная тілінде s болып айтылады. Мысалы, «өлген» деген мағынаны білдіретін *mîθa* сөзі Сенаяда *mîsa*, ал Хулаулада *mîla* болып келеді. Сеная тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі – 16 ғасырда Шығыс шіркеуінен бөлініп, Рим католик шіркеуімен біріккен халдей католиктері. Дегенмен, Сеная тілі Ирактан шыққан, сондай-ақ халдей католиктері үшін де толыққанды түсінікті емес, себебі тілге күрд тілінің күшті әсері тиген. 20 ғасырдың ортасында Сеннаның (Сенаяда Санандж осылай аталады) халдей епископы Тегеранға көшірілді. Ұзақ өтпей христиан қауымы да оны ілесіп, Сананджда Сеная тілін ана тілі ретінде білетін адамдар қалмады. Тегеранда Сеная тіліне Ассур халқының неоарамей тілінің Урмежная диалектісі күшті әсер етті. Екі шіркеу қауымы да құлшылық ету кезінде классикалық сирия тілін пайдаланады. Сеная тілі сирия әліпбиінің Маднхая нұсқасында жазылады, ол классикалық сирия тілінде де қолданылады.

Зерттеу

1995 жылы Эстифан Паноуссидің жетекшілігімен, Вольфхарт Генрихспен бірлесіп, Швецияның гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар жөніндегі ғылыми-зерттеу кеңесінің қаржыландыруымен Сеная диалектісі зерттелді (тақырыбы: «Христиан Сеная диалектісі: неоарамей мәтіндері, грамматика және сөздік»). Жобаның нәтижесінде үш томдық еңбек жарық көрді: «Сеная, христиандық неоарамей диалектісі» (түпнұсқасы парсы Курдистанында) (400 бет), «Сеная грамматикасы» (300 бет) және «Неоарамей Сеная диалектісінің сөздігі» (800 бет).

Сенайя мәдениеті

Сенайя сөздерімен жазылған алғашқы музыка 2002 жылы Пол Кальдани тарапынан "Алыс елдің әуендері" деген атпен шығарылды.

Жарияланымдар

Эстифан Паноусси: Сеная диалектісі туралы, Вольфхарт Генрихс (ред.) «Жаңа арамей тіліндегі зерттеулер» (Harvard Semitic Studies), 1990, 107–129 беттер. Е. Паноусси: «Көне жаңа арамей тіліндегі Сеная диалектісінің алдын ала сөздігі», Rivista Degli Studi Orientali, 65 том, (1991) 3–4 саны: 165–183 беттер. Генрихс, Вольфхарт (ред.) (1990). Жаңа арамей тіліндегі зерттеулер. Scholars Press: Атланта, Джорджия.