Кіріспе

Шахматтың соңғы ойыны

Екі салт аттының соңғы ойыны — патша мен екі салт аттының патшаға қарсы ойыны. Патша мен екі бикеңнен (қарсы түсті шаршыларда) немесе бикең мен салт аттыдан айырмашылығы, патша мен екі салт атты жалғыз патшаны шахматқа түсіре алмайды (дегенмен, күшті жақ тұйықталуға мәжбүрлей алады). Шахматқа жеткізуге болатын позициялар болғанымен, патша мен екі салт атты дұрыс және салыстырмалы түрде оңай қорғанысқа қарсы оларды қолдана алмайды. Парадоксалды түрде, патша мен екі салт атты жалғыз патшаны шахматқа түсіре алмаса да, патша мен екі салт атты патшаға және қосымша материалға қарсы шахматқа мәжбүрлей алатын жағдайлар бар. Қорғаушы тараптың қосымша материалы қорғаушы патшаның тұйықталуына кедергі келтіретін мүмкіндіктер береді немесе, сирек жағдайларда, қосымша материал қорғаушы патшаның шахтан қашуына тосқауыл қояды. Екі салт аттымен жеңіске жету мүмкіндігі, бірнеше пілден басқа, мардымсыз. Бұл позицияларды А. А. Троицкий жан-жақты зерттеген, ол Троицкий сызығын ашқан – қорғаушы тараптың пілін шабуылдаушы тараптың жеңіске жетуі үшін сенімді түрде блокадалау қажетті сызық. Егер салт аттылары бар тарап қарсы тараптың қосымша материалын ойсыз ұстаса, ойын негізгі екі салт аттының соңғы ойынына айналады және шахматқа мәжбүрлеу мүмкіндігінен айырылуы мүмкін. Қорғаушыда бір піл болған жағдайда, техника (мүмкін болса) пілді бір салт аттымен блокадалау және патша мен екінші салт аттыны қарсы патшаны бұрышқа немесе блокадалаған салт аттының жанына тығып қою үшін пайдалану болып табылады. Содан кейін, пілге қойылған блокада алынған кезде, пілді блокадалау үшін қолданылған салт атты шахматқа жеткізуге қолданылуы мүмкін.

Шахматтық мүмкіндіктер

Жалпы, екі салт ат шахматты мәжбүрлей алмайды, бірақ тұйықталуға мәжбүрлей алады. Үш салт ат шахматты мәжбүрлей алады, тіпті қорғаныстағы патшада да салт ат немесе піл болса да. Эдмар Меднис шахматтың ең үлкен әділетсіздіктерінің бірі – шахматты мәжбүрлеу мүмкін болмауы екенін айтты. Кейбір басқа теориялық теңдікке келетін ойын аяқтарынан, мысалы, мұнара мен пілге қарсы мұнарадан өзгеше, қорғаушы екі салт атқа қарсы жалғыз патшамен аяқталуларда оңай міндетке ие. Ойыншылар тек келесі жүрісте патшаны шахматқа салуға болатын позицияға кірмеуі керек, және мұндай жағдайларда әрқашан басқа жүріс болады.

Бұрышта

Жалғыз патшасы бар ойыншы мат болу үшін қателік жасауы керек. Осы позицияда 1. Ne7 немесе 1. Nh6 бірден қараны тұйықтатады. Ақ түстісі мынаны талпынуы мүмкін:

1. Nf8 Kg8
2. Nd7 Kh8
3. Nd6 Kg8
4. Nf6+
және енді егер қара 4...Kh8?? қозса, 5. Nf7# шахмат мат болады, бірақ егер қара 4...Kf8! қозса, ақ түстісі ешқандай прогресске жете алмайды. Иоганн Бергер осы позицияны екі тараптың да қозғалысымен тең деп атады. Ақ түстісі қозса:
1. Nf5 Kh8
2. Ng5 Kg8
3. Ne7+ Kf8! (Қара 3...Kh8? қозғалысынан аулақ болады, бұл келесі қозғалыста 4. Nf7# шахмат матқа әкеледі)
4. Kf6 Ke8
және ақ түстісі ешқандай прогресске жете алмайды. Қара түстісі қозса:
1...Kh8
2. Nf7+ Kg8
3. Nh6+ Kh8
4. Ng5
тұйықтатуға алып келеді.

Жағасында

Шахматта патшасы тақта шетінде (бұрыш емес) тұрған шахматтық позициялар да кездеседі, бірақ оларды да күштеп тудыру мүмкін емес. Оң жақтағы позицияда ақ түсті 1. Nb6+ жүрісімен бастап, 1...Kd8?? болса 2. Ne6# шахматты қоюға тырысуы мүмкін. Қара, мысалы, 1...Kc7 қозғалысымен бұған оңай қарсы тұра алады. Осындай мүмкін болатын шахмат кейбір есептердің негізі болып табылады (төменде қараңыз).

Үш салт атты

Үш салт атты және бір патша жалғыз патшаға қарсы жиырма қадамның ішінде міндетті түрде мат қоя алады (егер қорғаныс жасап отырған патша салт аттылардың біреуін ұтып алмаса). Сондай-ақ, толық есептеулік ретроградтық талдау көрсеткендей, олар шахматты тек тақтаның жиегінде ғана қоя алады.

Екі салт атты бір пешке қарсы

Кейбір екі салт аттыға қарсы бір пішкедегі позицияларда, салт аттылар пішке қозғалуға мәжбүр болғанда темп алып, немесе пішке патшасының шахтан қашуына кедергі келтіру арқылы мәжбүрлеме шахматты жасай алады.

Мысалдар

Бұл диаграмма қараға пешканың болуының оны қалай нашарлататынының мысалын көрсетеді (мұнда қараның пешкасы Троицкий сызығынан өтіп кеткен), қараға қимыл жасау мүмкіндігін береді, ал оны патқа салуға болар еді. 1. Ne4 d2
2. Nf6+ Kh8
3. Ne7 (егер қараның осы кезде пешкасы болмаса, ойын паттық жағдайға байланысты тең болар еді)
3 d1=Q
4. Ng6#
Егер қараның пешканы жылдыру мүмкіндігі болмаса, ақ шахматты мәжбүрлемеуі мүмкін еді. Ең ұзақ жеңіске 115 жүріс қажет; бұл 1 Ne7-ден басталатын мысал. Бұл позицияда жеңіске жетуге болады, бірақ ақ пешкаға 84 жүрістен кейін ғана жылжуға рұқсат етіледі, бұл 50 жүріс ережесі бойынша жеңіске жетуді мүмкін емес етеді.

Троицкий сызығының артындағы пеш

Андре Шеронның зерттеуінде ақ түстілер жеңеді, тіпті пешка Тройцкий сызығынан шығып кетсе де. Қаралардың жүруі жылдамдатылған. Ақ түстілерге жүру үшін, олар қараға жүру мүмкіндігін беру үшін маневр жасауы керек, мынадай: 1. Kc3 Kb1 2. Kd2 Ka1 3. Kc1 Ka2 4. Kc2 (Ақ түстілер кейін тік қарсылықты көлденең қарсылыққа алмастыру үшін маневр жасайды) 4 Ka1 5. Kb3 Kb1 6. Nb2 Kc1 7. Kc3 Kb1 8. Nd3 Ka1 9. Kc4 Ka2 10. Kb4 Ka1 11. Ka3 Kb1 12. Kb3 (Енді ақ түстілердің блокадалық атты уақтылы мат желісін құру үшін жеткілікті уақыты бар) 12 Ka1 13. Ne3 g2 14. Nc2+ Kb1 15. Na3+ Ka1 16. Nb4 g1=Q 17. Nbc2# Қараның h3 пешкасы блокадаланған жағдайда, егер қара патшасы іргелес диаграммадағы кресттермен белгіленген аймаққа кіріп, сол жерде тұра алса, ойын тең болады. Әйтпесе, ақ патшаны сызу аймағына кірмеген бұрыштардың біріне мәжбүрлеп, шахмат қоя алады. Қара a8 бұрышында шахматқа түсе алмайды, себебі h2-дегі ат мат беруге көмектесу үшін тым алыс: қара ақ түстілер h2-дегі атты жылжытқанда пешканы жылжыту арқылы теңдікке қол жеткізеді. Диаграммадағы ақ түстілер 1. Ke6 арқылы қараның сызу аймағына кіруіне кедергі келтіруге тырысады, бірақ қаралар h2-дегі атқа шабуыл жасау үшін 1...Kg5 ойнайды. Ақ түстілер 2. Ke5 арқылы тоқтатуға мәжбүр, бұл қараға 2...Kg6 арқылы бастапқы позицияға оралуға мүмкіндік береді, ал ақ түстілер ешқандай прогресске жете алмайды.

Топалов Карповқа қарсы

Анатолий Карпов екі жылқыға қарсы бір піядәмен ойын соңында Веселин Топаловқа жеңіліп қалды, әйтсе де ол Тройцкий сызығынан өткен піядәмен теориялық теңдікке қол жеткізе алатын еді; мұның сирек кездесуіне байланысты Карпов теңдік теориясын білмейтіндей болды және дұрыс емес бұрышқа бағытталды. (Піядәнің орналасуына байланысты, шахматты тек белгілі бір бұрыштарда ғана мәжбүрлеуге болады.) Бұл "жылдам ойын" уақыт бақылау режимінде, ойын позициясы бастапқыда тең болды, бірақ Карпов нашар қадам жасады, нәтижесінде ұтыс позициясына келді. Кейін Топалов нашар қадам жасап, позицияны теңестірді, бірақ Карпов тағы бір нашар қадам жасады, нәтижесінде қайтадан ұтыс позициясына келді.

Ойын үлгісі

1991 жылы Пол Мотвани мен Илья Гуревич арасындағы ойында қаралар ақ пешкаларды тоқтатып қойды. Он қадамнан соң қаралар d4-тегі пешкені ұтып алды. Екі тараптан да кейбір қателіктер болды, бірақ ақ 99-шы қадамда жеңілісті мойындады.

Өзара күшейтудің орны

Екі жылқыға қарсы бір пішікпен енді ойында өзара зугцванг позициялары бар. Бұл позицияда, ақ қозғалса теңеседі, ал қара қозғалса ұтылады. Қара қозғалғанда:
1. Кh7
2. Не4 d2
3. Nf6+ Kh8
4. Ne7 (немесе 4. Nh4) d1=Q
5. Ng6#
Ақ қозғалғанда, қара дұрыс ойнаса теңеседі. Ақ қараны зугцвангқа қоя алмайды:
1. Kf6 Kh7
2. Kf7 Kh8
3. Kg6 Kg8
4. Ng7 Kf8
5. Kf6 Kg8
6. Ne6 Kh7! (бірақ 6. Kh8? емес, себебі ақ 7. Kg6! соңынан жеңіске жетеді, бұл қараны қозғалтуға мәжбүр етеді)
7. Kg5 Kg8
8. Kg6 Kh8
және ақтың жеңіске жетуге мүмкіндігі жоқ.

Тарих

Лафораның айтуынша, 1620 жылы Джоахино Греко екі жылқыны бір пішке қарсы жеңіске жеткізген алғашқы композицияны жасаған. 1780 жылы Шапес пішік f4 немесе h4 орналасқан үш позицияны жартылай талдады. 1851 жылы Хорвиц пен Клинг бір пішке қарсы жеңіске жеткізетін үш позицияны және екі пішке қарсы жеңіске жеткізетін екі позицияны жариялады. Гуретский Корниц және басқалар Чапес талдағанды қайта қарастырып, оны Иоганн Бергер 1891 жылы алғаш жарияланған «Соңғы ойын теориясы мен практикасы» еңбегіне енгізді. Дегенмен, Гуретский Корництің талдауы дұрыс емес еді, ал Чапестің бастапқы талдауы, негізінен, дұрыс болды. Троицкий 20-ғасырдың басында соңғы ойынды зерттеуді бастады және 1937 жылы кең талдауын жариялады. Қазіргі заманғы компьютерлік талдаулар оның өте дәл екенін көрсетті. Осы аяқталумен шеберлік ойындары сирек кездеседі – Троицкий 1937 жылы талдауын жариялағанда тек алты ойынды білген. Алғашқы төртеуінде (шамамен 1890 жылдан 1913 жылға дейін) нашар жақ теңдік алу үшін, қарсыласы жеңудің жолын білмейтін жағдайда, осы аяқталуға қол жеткізді. Алғашқы жеңіс 1931 жылы Адольф Зайц Евгений Зноско-Боровскийді жеңген кезде тіркелді.