Фридрих Бюхнер: Неміс философы мен ғылымының қайраткері

Кіріспе

Неміс философы және ғалымы (1824–1899)

Фридрих Карл Кристиан Людвиг Бюхнер (1824 жылғы 29 наурыз – 1899 жылғы 30 сәуір) – неміс философы, физиологы және дәрігері, 19 ғасырдағы ғылыми материализмнің көрнекті жақтаушыларының бірі.

Өмірбаян

Бюхнер 1824 жылғы 29 наурызда Дармштадт қаласында дүниеге келген. 1842 жылдан 1848 жылға дейін ол Гиссен университетінде физика, химия, ботаника, минералогия, философия және медицинаны оқыды. 1848 жылы «Экцитомоторлық жүйке жүйесінің Халлер теориясына үлес» (Beiträge zur Hall'schen Lehre von einem excitomotorischen Nervensystem) деген тақырыпта диссертация қорғап бітірді. Содан кейін ол Страсбург, Вюрцбург (онда ол ұлы Рудольф Вирховтан патологияны оқыды) және Вена университеттерінде оқуын жалғастырды. 1852 жылы Тюбинген университетінде медицина лекторы болып жұмыс істеді, онда өзінің ең маңызды еңбегі – «Күш және зат: эмпирикалық табиғаттанулық зерттеулер» (Kraft und Stoff: Empirisch naturphilosophische Studien, 1855) жарияланды. Бюхнер «Еркін неміс қоры» (Freies Deutsches Hochstift) құрылтайшыларының бірі болды. Фридрих Альберт Ланге («Материализм тарихы», 1866) мәліметінше, «Күш және зат» кітабы адамзатқа деген фанатикалық ынтамен сіңген. Бюхнер заттың жойылмайтынын және физикалық күштің шексіздігін көрсетуге тырысты. Бұл еңбектің ғылыми материализмі, замандастары Карл Вогт және Якоб Молешот сияқты басқа «материалистердің» жарияланымдарымен бірге жиі байланыстырылып, көптеген қарсылықтарға ұшырады. Осы себепті ол Тюбингендегі қызметін тастап, Дармштадтқа көшіп өтуге мәжбүр болды. Ол дәрігерлік тәжірибемен айналысып, патологиялық, физиологиялық және көпшілік журналдарға үнемі мақалалар жазды. Материализмді қорғау мақсатында философиялық еңбектерін жалғастырды және «Табиғат және рух» (Natur und Geist, 1857), «Табиғат пен ғылымнан» (Aus Natur und Wissenschaft, I том, 1862; II том, 1884), «Дарвин теориясының жарығында табиғаттағы және тарихтағы прогресс» (Der Fortschritt in Natur und Geschichte im Lichte der Darwinschen Theorie, 1884), «Қазіргі ғылыми өмірдегі фактілер мен теориялар» (Tatsachen und Theorien aus dem naturwissenschaftlichen Leben der Gegenwart, 1887), «Қазіргі рухани өмірдегі бейтаныс және өзгенің елесі» (Fremdes und Eigenes aus dem geistligen Leben der Gegenwart, 1890), «Дарвинизм және социализм» (Darwinismus und Sozialismus, 1894), «Шындыққа қызмет ету» (Im Dienste der Wahrheit, 1899) сияқты еңбектерін жариялады. Людвиг Бюхнердің материализмі Германиядағы еркін ойлаушылар қозғалысының негізін қалады. 1881 жылы Франкфурт қаласында «Германиялық еркін ойлаушылар лигасы» (Deutsche Freidenkerbund) құрылды. Саяси белсенділікпен айналысқан Бюхнер 1884 жылдан 1890 жылға дейін Гессен Ұлы Герцогтігінің Landstände екінші палатасының депутаты болды. Ол 1899 жылғы 30 сәуірде Дармштадт қаласында қайтыс болды.

Büchner was born at Darmstadt on 29 March 1824. From 1842 to 1848 he studied physics, chemistry, botany, mineralogy, philosophy and medicine at the University of Giessen, where he graduated in 1848 with a dissertation entitled Beiträge zur Hall'schen Lehre von einem excitomotorischen Nervensystem (Contributions to the Hallerian Theory of an Excitomotor Nervous System). Afterwards, he continued his studies at the University of Strasbourg, the University of Würzburg (where he studied pathology with the great Rudolf Virchow) and the University of Vienna. In 1852 he became lecturer in medicine at the University of Tübingen, where he published his magnum opus Kraft und Stoff: Empirisch naturphilosophische Studien (Force and Matter: Empiricophilosophical Studies, 1855). Büchner was one of the founding members of the Freies Deutsches Hochstift (Free German Foundation). According to Friedrich Albert Lange (Geschichte des Materialismus, 1866), Kraft und Stoff was imbued with a fanatical enthusiasm for humanity. Büchner sought to demonstrate the indestructibility of matter, and the finality of physical force. The scientific materialism of this work, which contemporaries often lumped together with the publications of other 'materialists' like Karl Vogt and Jacob Moleschott, caused so much opposition that he was compelled to give up his post at Tübingen, and he retired to Darmstadt. He practiced as a physician and contributed regularly to pathological, physiological and popular magazines. He continued his philosophical work in defense of materialism, and published Natur und Geist (Nature and Spirit, 1857), Aus Natur und Wissenschaft (From Nature and Science, vol. I., 1862; vol. II., 1884), Der Fortschritt in Natur und Geschichte im Lichte der Darwinschen Theorie (Progress in Nature and History in the Light of the Darwinian Theory, 1884), Tatsachen und Theorien aus dem naturwissenschaftlichen Leben der Gegenwart (Facts and Theories in the Scientific Life of Present, 1887), Fremdes und Eigenes aus dem geistligen Leben der Gegenwart (Strangers and Selves in the Spiritual Life of the Present, 1890), Darwinismus und Socialismus (Darwinism and Socialism, 1894), Im Dienste der Wahrheit (In the Service of Truth, 1899). Ludwig Büchner's materialism was the founding ground for the freethinkers' movement in Germany. In 1881 he founded in Frankfurt the "German Freethinkers League" ("Deutsche Freidenkerbund"). Being politically active, Büchner was a member of the second chamber of the Landstände of the Grand Duchy of Hesse as a representative of the German Free minded Party from 1884 to 1890. He died at Darmstadt on 30 April 1899.

Философиялық еңбектері

Бюхнердің философиясын бағалау кезінде оның, ең алдымен, физиолог екенін, метафизик емес екенін ескеру қажет. Оның пікірінше, материя мен күш (немесе энергия) шексіз; материяның жойылмайтынынан күштің сақталуы туындайды, бұл – барлық ғылымның түпкі негізі. Бюхнер материя мен күш арасындағы қатынас туралы теориясында әрдайым нақты болмайды. Кейде ол оны түсіндіруден бас тартады, бірақ көбінесе барлық табиғи және рухани күштер материяның ішінде жатыр дейді. Ол «Kraft und Stoff» (7-ші басылым, 130-бет) еңбегінде бу машинасының қозғалыс тудыратыны сияқты, жануарлар организміндегі күштің күрделі органикалық жиынтығы белгілі бір әсерлердің жиынтығын жасайды, ал олар біріктірілгенде біз оларды сана, жан, ой деп атаймыз десті. Осы жерде ол күш пен сананың бастапқы материядан шығатынын айтады, бұл – материалистік монизм. Бірақ оның басқа еңбектерінде сана мен материя – барлық нәрсенің негізінде жатқан нәрсенің екі түрлі жағы екенін ұсынады, бұл монизм міндетті түрде материалистік емес. Бюхнер ғылыми метафизика құруға емес, көбінесе өзінен бұрынғылардың романтикалық идеализміне және ғаламның теологиялық түсіндірмелеріне қарсылық білдіруге тырысты. Оның пікірінше, табиғат – таза физикалық құбылыс; оның мақсаты, еркі, сыртқы билікпен орнатылған заңдары, жоғарыдан келген этикалық санкциясы жоқ. Бюхнер Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын оның алғашқы жариялануынан кейін он жыл ішінде қолдады және 1869 жылы Дарвинизмнің салдары туралы «Адам – өткен, қазіргі және болашақ» кітабын жазды. Ол адамзаттың мейірімділікке толы жағдайға қадам басатынына сенді, онда өмір үшін ерте замандағы күрес енді қажет болмайды немесе кем дегенде таза зияткерлік күреспен алмастырылады, соғыс тоқтатылады. Мұны іске асыру үшін Бюхнер жерді ұжымдық меншікке беруді және әйелдердің құқықтарын қоса алғанда, теңдікті арттыруға бағытталған мемлекеттік әлеуметтік бағдарламаларды жақтады (бірақ ол оларға сайлау құқығын беруге асықпады, оны сол кезде ерте деп есептеді). Бюхнер Эдвард Авеллингпен бірге 1881 жылдың 25-27 қыркүйегінде Лондонда өткен «Халықаралық еркін ойлаушылар федерациясының» конгресіне қатысты. Олар 28 қыркүйекте Дарвинге барып, ол туралы толық есепті Авеллинг 1882 жылы «National Reformer» газетінде жариялады. Қазіргі христиан апологеттері Бюхнерді Германиядағы атеистік насихаттаудың әкесі деп санайды, ол Томас Гакслиге тең.

In estimating Büchner's philosophy it must be remembered that he was primarily a physiologist, not a metaphysician. Matter and force (or energy) are, he maintained, infinite; the conservation of force follows from the imperishability of matter, the ultimate basis of all science. Büchner is not always clear in his theory of the relation between matter and force. At one time he refuses to explain it, but generally he assumes that all natural and spiritual forces are indwelling in matter. Just as a steam engine, he says in Kraft und Stoff (7th ed., p. 130), produces motion, so the intricate organic complex of force bearing substance in an animal organism produces a total sum of certain effects, which, when bound together in a unity, are called by us mind, soul, thought. Here he postulates force and mind as emanating from original matter, a materialistic monism. But in other parts of his works he suggests that mind and matter are two different aspects of that which is the basis of all things, a monism which is not necessarily materialistic. Büchner was much less concerned to establish a scientific metaphysics than to protest against the romantic idealism of his predecessors and the theological interpretations of the universe. Nature according to him is purely physical; it has no purpose, no will, no laws imposed by extraneous authority, no supernatural ethical sanction. Büchner endorsed Charles Darwin's theory of evolution within a decade of its first issuance, writing the book Man in the Past, Present and Future in 1869 about what he felt were Darwinism's implications. He believed that this included humanity moving into a kinder state of being, where a primitive struggle for life would no longer apply or at least be replaced with purely intellectual struggles, and war would end. To achieve this, Büchner advocated government social programs which would aid greater equality, including the collective ownership of land and women's rights (however he did not extend this to them receiving suffrage, deeming that premature at the time). Büchner, together with Edward Aveling, had attended the congress of the "International Federation of Freethinkers" held in London from 25 to 27 September 1881, the following day they visited Darwin on 28 September. Aveling published a full account of his visit in the National Reformer in 1882. Modern Christian apologists consider Büchner the father of atheistic evangelism in Germany, a counterpart to Thomas Huxley.

Отбасы

Людвиг Бюхнер Гессен Ұлы Герцогтігінің аға медициналық кеңесшісі және сот дәрігері Эрнст Карл Бюхнердің отбасында дүниеге келді. Людвиг, атақты революциялық драматург Георг Бюхнердің және әйелдер құқығын жақтаушы Луиза Бюхнердің кіші інісі, ал Бюхнер колбасын ойлап тапқан Эрнст Бюхнердің сіңілісінің ұлы болды.