Кіріспе

Литваның бас канцлері (литвалық: Lietuvos didysis kancleris) – Литва Ұлы Герцогтігінің ең жоғары лауазымдарының бірі болды. Бұл лауазым 15 ғасырдың ортасынан бастап, 1795 жылы Польша Корольдігімен шынайы одақтың аяқталуымен және одан кейін Пруссия, Ресей және Австрия арасында бөлінуіне дейін қызмет етті.

Тарих

Канцлер лауазымы Литваның Ұлы князі сарайындағы қызметтерден туындаған деп саналады. Мемлекеттік канцлер лауазымы Ұлы князь Витауттың тұсында болғанмен, ол Казимир IV Ягеллон билігінде ресми түрде пайда болды. Ұлы Литва княздығының аумағы кеңейіп, жер, мүлік және сот институттарының маңызы артқандықтан, жазбаша құжаттарға қажеттілік те артты. Витауттың Мәскеу, Византия және татарлармен дипломатиялық қарым-қатынастарының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін екі канцелярия құрылды – біріншісі латын және неміс тілдерінде, ал екіншісі орыс тілінде құжаттар дайындады. Бұл кеңселерде он бір хатшы жұмыс істеді, олардың кейбіреулерін Витауттың туысы және Польша королі Ягайло Польшадағы иелігінен жіберді (Мысалы, Микалоюс Чебулька мен Микалоюс Малдржикас). Тевтон орденінен үш хатшы келгені белгілі. Волынь аймағынан келген хатшыларға русин тілінде жазуға көмектесу міндеті жүктелді, бірақ кейбір русин құжаттарын литвалықтар дайындаған деген болжам бар. Люблин униясына дейін Ұлы канцлер Ұлы князьдан кейінгі екінші маңызды лауазымды иеленді, себебі ол көбінесе Польшада тұратын және осылайша Ұлы княздықтың саясатын және Литва Лордтар кеңесін бақылайтын. Лауазымдар әлі ресми бекітілмегендіктен, хатшы кеңсесі қарапайым хатшы немесе Ұлы князь хатшысы ретінде жіктелетін. Казимир IV Ягеллон тұсында канцелярия толыққанды құрылды. Оның алғашқы бас канцлері Судивой Валимантайтис болды. Александр Ягеллон билігінде канцелярия Ұлы княздықтың саясатының орталығына айналды. Офистер қазыналық және дипломатиялық мәселелерге бөлінді. Ұлы канцлер әдетте Радзивилл, Сапега, Гаштольд сияқты ақсүйек магнаттар отбасынан шыққан. 1581 жылы Литва Трибуналы құрылғанға дейін Ұлы канцлер Ұлы княздықтың Жоғарғы сотын басқарды. 16 ғасырда хатшылардың саны мен сауаттылық деңгейі артты, елдің ішінде тарифтер мен салықтар жиірек және тиімді тексерілетін болды. Ұлы канцлер көбінесе Вильнюс воеводасы және Вильнюс кастеляны лауазымдарын да атқаратын, бірақ бұл практика кейіннен тоқтатылды. Тұрақты кеңес құрылғанға дейін Ұлы канцлер Ресей империясымен қарым-қатынасты бақылап отырды. Бүгінде канцлер лауазымы Литва Премьер-Миністрінің лауазымымен алмастырылды.