Кіріспе

Польшалық саясаткер граф Эдвард Бернард Рачинский (19 желтоқсан 1891 – 30 шілде 1993) – поляк дипломаты, жазушы, саясаткер және Польшаның эмиграциядағы президенті (1979–1986 жылдары). Ол ең ұзақ өмір сүрген (101 жас) және Польшаның ең қарт президенті (88-ден 95 жасқа дейін) болды.

Өмірбаян

Граф Эдвард Бернард Мария Рачинский родился 19 декабря 1891 года в Закопане в польской аристократической семье. Его отец – граф Эдвард Александр Рачинский герба Наленч, а мать – Роза, урожденная графиня Потоцкая. Рачинские были связаны с австро-венгерским домом Габсбургов. Полное имя звучало как "Raczyński z Małyszyna", поскольку они были ветвью знатного рода Наленч Малышки из Великой Польши (территория города Велюнь) и около 1540 года получили свое название от имения Рачин близ Велюня. Однако Рачинские оставались относительно неизвестными до XVIII века, когда четверо из них стали сенаторами Польши при разных правлениях. Один из Рачинских стал рыцарем Ордена Белого Орла во время правления короля Августа Сильного, шестеро были награждены орденом Virtuti Militari во времена Герцогства Варшавского, а трое получили то же отличие во время Ноябрьского восстания 1831 года. Графский титул был пожалован различным ветвям семьи прусскими королями Фридрихом Вильгельмом III (в 1824 году) и Вильгельмом II (в 1905 году). Один из их родственников был рыцарем высшего прусского ордена Черного Орла. Рачинские были семейством, любящим книги, и давно были известны тем, что использовали свое огромное богатство для поддержки меценатов искусств. Следуя семейным традициям, Рачинский был известным библиофилом, хорошо разбирающимся во многих предметах. Рачинский провел большую часть своего детства в Кракове, во дворце Под Баранами и во дворце в Рогалине в Великой Польше. Он изучал право в Лейпциге, Кракове и Лондоне (Лондонская школа экономики) и получил докторскую степень Ягеллонского университета в Кракове в 1915 году. В ноябре 1918 года Рачинский присоединился к армии возрожденной Польши, откуда в мае 1919 года был призван на дипломатическую службу. До 1925 года он работал в польских посольствах и миссиях в Берне, Копенгагене и Лондоне. Вернувшись в Варшаву, он стал главой отдела международных соглашений. В 1932 году Рачинский был назначен польским послом в Лигу Наций, а в 1934 году – послом Республики Польша в Соединенном Королевстве. И британское правительство, и британская общественность в целом имели тенденцию рассматривать англо-польские отношения через призму англо-германских отношений. В межвоенный период Версальский договор в Великобритании широко воспринимался как слишком суровый по отношению к Германии, и британское правительство склонно было сочувствовать требованиям Германии о возвращении вольного города Данциг (современный Гданьск), Польского коридора и Верхней Силезии. Министр иностранных дел Великобритании сэр Остин Чемберлен в значительной степени проводил Локарнскую конференцию 1925 года, чтобы облегчить германский реваншизм в Восточной Европе мирным путем. Франция подписала оборонительный союз с Польшей в 1921 году и с Чехословакией в 1924 году, которые должны были сдержать немецкие вторжения в обе страны. Чемберлен считал, что если франко-германские отношения улучшатся, то Франция откажется от своих союзников в Восточной Европе, что, в свою очередь, вынудит Польшу и Чехословакию войти в сферу влияния Германии, поскольку у обеих стран больше не будет сильного союзника, такого как Франция. Сам Рачинский заметил сразу после прибытия в Лондон в качестве посла, что Польша – это страна, которая не очень нравилась британским чиновникам, и британский историк Адам Замойский написал, что Рачинский "мобилизовал все резервы своего воспитания, чувства юмора и огромного личного обаяния", чтобы отстаивать интересы Польши. Замойский отметил: "Хотя он был энергичным и удивительно активным, даже в девяностые годы, Рачинский не был сильной личностью". Два британских политика, с которыми Рачинский был наиболее близок, – сэр Сэмюэл Хоар и Уинстон Черчилль. Однако причины интереса Хоара и Черчилля различались. Хоар был убежденным сторонником умиротворения, который выступал за сделку, в соответствии с которой Польша позволит вольному городу Данциг вернуться в Германию, одновременно вернув Польский коридор и Верхнюю Силезию Рейху. Черчилль, напротив, выступал за "Великий союз" против нацистской Германии.

Данциг дағдарысы

1938 жылғы Судет дағдарысы кезінде Рачинский өзінің жоғары тұрған Сыртқы істер министрі полковник Йозеф Бекке Польшаның даулы Тешен аймағына қатысты талаптарын қысыммен ілгерілетуі британ үкіметі мен британдық қоғамда жағымсыз әсер қалдырғанын хабарлады. Польша тарихшысы Анита Празьмовска Невилл Чемберленнің үкіметі Германияның Чехословакияның Судет аймағына деген талабын қолдағанмен, Чемберлен кабинетінің Польшаның Чехословакияның Тешен аймағына қатысты талаптарын опасыздық пен төмендік әрекет деп қарастырғанын жазды. 9 желтоқсан 1938 жылы британдық Сыртқы істер министрі лорд Галифакс Рачинскиге Ұлттар Лигасының 1939 жылдың 16 қаңтарына дейін Данцигтің (қазіргі Гданьск) қазіргі мәртебесін қорғаушы ретіндегі рөлін тоқтатуын қалағанын айтты. Ұлыбритания Ұлттар Лигасы Кеңесінің (Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне ұқсас Лиганың атқарушы органы) тұрақты вето құқығына ие мүшесі болды және осылайша Лиганың жұмысына зор ықпал етті. Данцигтегі Ұлттар Лигасының жоғарғы комиссары Карл Якоб Буркхардты қайтару туралы шешім Варшавада үлкен алаңдаушылық тудырды, өйткені Лиганың Данциг мәртебесін қорғаудағы рөлінің аяқталуы Данциг мәселесіне халықаралық араласуды тоқтатып, мәселені екіжақты неміс-поляк дауына дейін төмендетірді. Рачинский Польшаның Данцигтегі рөлін жалғастыруын қалағанын қатты айтты және мәселені кейінге қалдыруға қол жеткізді. Польшаның наразылығына жауап ретінде Ұлттар Лигасы Кеңесі Бёркхардттың 1939 жылдың соңына дейін Данцигтегі Ұлттар Лигасының Жоғарғы комиссары болып қала беретінін шешті. 1939 жылдың алғашқы айларында ағылшын-поляк қарым-қатынастары айқын достыққа жатпады. Рачинский 1939 жылдың 8 ақпанында Варшаваға Чемберлен кабинетінің Шығыс Еуропаның барлығын неміс ықпал ету аймағы ретінде қабылдағанын хабарлады және Чемберленнің Кеңес Одағына деген күшті қарсылығын мәлімдеді. Рачинский "Советтер Одағын "ұмыту" арқылы премьер-министр Чемберлен неміс серігімен флирт жасады деуге болады" деп жазды. 1 наурыз 1939 жылы Рачинский Варшаваға жіберген хатта Чемберлен үкіметінің әскери сметаларын Парламентке ұлғайтып жатқанын жазды, бірақ Чемберленнің қорғаныс шығындарын ұлғайтуы Рейхпен келіссөз құралы ғана болғандықтан, әлі де татуласуға бел буғанын мәлімдеді. Рачинский британ үкіметіне қатысты өз дереккөздеріне сүйене отырып, Чемберленді ең алдымен Адольф Гитлердің Ұлыбританияның Ұлттар Лигасына мандат ретінде басқаратын бұрынғы неміс африкалық колонияларын қайтару туралы талабы алаңдататынын хабарлады. Рачинский Чемберленнің Гитлермен келісімге келуі мүмкін екендігіне алаңдаушылық білдірді, оның негізінде Ұлыбритания Шығыс Еуропаны Германияның ықпал ету аймағы ретінде мойындайды, ал Рейх Африкадағы бұрынғы отарларына деген талабынан бас тартады. Екінші жағынан, Рачинский егер Ұлыбритания мен Германия Африкадағы бұрынғы неміс отарлары мәселесінде келісімге келе алмаса, онда Ұлыбритания Германияға қарсы салмақ ретінде Польшаға жақынырақ болады деп болжады. Рачинский ағылшын-поляк қарым-қатынастарының болашағы Ұлыбритания мен Германияның Африкадағы бұрынғы неміс колониялары мәселесі бойынша қандай келісімге қол жеткізе алатынына байланысты деген қорытындыға келді. 1939 жылдың наурыз айында "Тилеа ісі" ағылшын-неміс шиеленісін күшейтті, өйткені Лондондағы румын министрі Виргиль Тилеа Румыния неміс басқыншылығының алдында екенін мәлімдеді. Германияның жеке мұнай көзі болмаған (неміс ғалымдары арқылы жасанды мұнай өңдеу зауыттарын салу жобасы бойынша жұмыс жүргізілді) және Германияның шетелден мұнай импорттау қажеттілігі Рейхті британдық теңіз блокадасына өте осал қалдырды. Британдықтардың көзқарасы бойынша, егер Германия Румынияны басып алса, онда оның британдық теңіз блокадасына қарсы келетін мұнай көзі болады, сондықтан Тилеаның жақын арада неміс шабуылы туралы мәлімдемесі Лондонда үлкен алаңдаушылық тудырды. Чемберлен үкіметі мен Болдуин үкіметінің қорғаныс саясаты "шешімді жауапкершілік" доктринасына негізделген болатын, онда британдық қорғаныс шығындарының басым бөлігі Корольдік әуе күштеріне, содан кейін Корольдік теңіз флотына және соңғы орынға Британ армиясына берілуі керек еді. "Шектелген жауапкершілік" доктринасы бойынша британдық армия британ империясының колонияларында көтерілістерді басу үшін ғана күшті болған және "континенттік міндеттеме" (Еуропа құрлығына үлкен әскери күш жіберу) жасауға шамасы жетпегендіктен, колониялық полиция күші ретінде ғана қарастырылған. "Шектелген жауапкершілік" доктринасының салдарынан британдық армия Вермахтқа қарсы тұру үшін тым шектеулі, кішкентай және жеткіліксіз қаржыландырылған еді, сондықтан Ұлыбританияға Румынияны құтқару үшін көмек қажет болды. Сондықтан британ үкіметі Румынияны құтқару үшін Польшадан сұраныс жасады. Румыния мен Польша 1921 жылы Кеңес Одағына қарсы қорғаныс одағына қол қойған, бірақ Германия Румынияны басып алған жағдайда Польша соғысқа бара ма, әлі белгісіз болды. Франция мен Румыния 1926 жылы қорғаныс одағына қол қойған, бірақ соғыс жағдайында француз армиясы Мажино желісінің артында қалатыны баршаға мәлім болды, бұл Рейхтің Румынияны басып алуына тосқауыл қоймайды. 18 наурыз 1939 жылы өткен кабинет отырысында лорд Галифакс Ұлыбританияның Румынияны құтқаруын талап етті, ал қорғаныс координациясы министрі адмирал Чатфилд британдық армияның Румынияға көмектесуге шамасы жетпейтінін және Румынияны құтқара алатын екі ел Польша мен Кеңес Одағы екенін мәлімдеді. Британ үкіметі Румынияны қорғау үшін одақ құруға шақыру қағаздарын Польша, Кеңес Одағы, Грекия, Югославия және Түркия үкіметтеріне жіберді. Румынияға қолдау көрсету қажеттілігі британдықтарды Данциг дағдарысына қызығушылық танытуға итерді. 21 наурыз 1939 жылы лорд Галифакс Рачинскиге Данциг дағдарысына қатысты мынадай хат тапсырды: "Оның Мажестінің үкіметі ерекше жағдайларды ескере отырып, екі ел арасында құпия келісімге қол қоюға келіседі, онда екі үкімет ұсынылған декларацияның шарттарына, мен елшіге берген түсіндірмеме сәйкес әрекет етуге міндеттенеді; бұрынғы консультацияда, әсіресе Данциг мәселесіне қатысты". Галифакс Рачинскиге бұл ұсынысты француз елшісі Шарль Корбинге хабарламауын сұрады, өйткені ол бұл мәселені француздықтардан құпия ұстағысы келді. Галифакс Рачинскиге былай деді: "Егер Польша мен Германия тікелей келіссөздер арқылы Данциг мәселесін шеше алса, одан да жақсы болар еді; бірақ егер Данциг мәселесі Польшаның тәуелсіздігіне қауіп тудыратын жағдайға жетсе, онда бұл біз үшін өте маңызды мәселе болар еді". Полковник Бек британдық ұсынысты күдікпен қабылдады, өйткені жоспарланған "бейбіт фронт" мемлекеттерінің бірі Кеңес Одағы болды және Польша мен Германияның Данциг мәселесін бейбіт түрде шеше алуы мүмкін екеніне сенді. 23 наурыз 1939 жылы Бек кеңсе бастығы Майкл Łubieński Рачинскиге британдық ұсынысқа сақ болу керек екенін айтты, өйткені ол "бейбіт фронт" неміс-поляк соғысын тоқтатудан гөрі тудыруы мүмкін екенін және Польшаның Кеңес Одағымен кез келген одаққа баруға ниеті жоқ екенін сендірді. 24 наурыз 1939 жылы Рачинский лорд Галифаксқа Польшаның қауіпсіздігіне кез келген қауіп туған жағдайда ағылшын-поляк "консультациясын" талап ететін ұсыныс тапсырды, ол Галифакс тарапынан қабылданбады, ол Польшаның Румынияны құтқаруға берік міндеттемесін қалады. 31 наурыз 1939 жылы Чемберлен Парламентте Ұлыбританияның Польшаға берген "кепілдігін" жариялады, онда Польшаның тәуелсіздігіне қауіп туған жағдайда Ұлыбритания соғысқа баратынын мәлімдеді, бірақ Чемберлен Польшаның шекараларын "кепілдіктен" тыс қалдырды. 1 сәуір 1939 жылы Ра...

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығынан кейін Рачинский Лондонда қалды, онда ол Польша үкіметінің елшісі қызметін атқаруын жалғастырды және оның көрнекті мүшелерінің бірі болды. 1939 жылдың 18 қыркүйегінде полковник Бек Польша үкіметінің Польшадан, мүмкіндігінше Польша армиясымен бірге Румыния арқылы Францияға соғысты жалғастыру ниетімен кету туралы шешім қабылдағанын хабарлайтын хабарламаны әлемдегі барлық польша елшілеріне жіберді. Жауап ретінде Германия Польша үкіметінің Румыния арқылы өту құқығын Румынияның бейтараптығын бұзу деп есептейтінін және Румынияға басып кірумен қорқытқанын мәлімдеді. Рачинский лорд Галифакске король Кароль II-ге поляктарға транзит құқығын қамтамасыз ету үшін қысым көрсетуге шақырып, үгіт жүргізді. Румындарға сенімділік беру үшін Рачинский президент Игнатий Мощицкийдің отставкаға кететін және Франциядағы поляк билеушісін мұрагер етіп тағайындайтын жоспарды ойлап тапты. Польша үкіметінің эмиграциядағы кеңсесі Лондонға келген кезде Рачинскийдің маңызы зор артты, өйткені ол ағылшын тілін еркін білетін сирек поляк шенеуніктердің бірі болды және ұзақ жылдар бойы Санкт-Джеймс сарайындағы Польша елшісі британдық шенеуніктерге ең танымал поляк дипломаты болды. Немец тарихшысы Джулия Эйхенберг соғыстағы Лондонды "еркін Еуропаның бір түріндегі астанасы" деп сипаттады, өйткені Лондон Польша, Норвегия, Нидерланды, Бельгия, Люксембург, Чехословакия, Югославия және Грекия эмиграциядағы үкіметтерін, сондай-ақ еркін Францияны білдіретін француз Ұлттық комитетін қабылдады. Соғыс кезінде Рачинский жиі Эдвард Бенеш, эмиграциядағы чехословакия үкіметінің президентімен, сондай-ақ Хьюберт Рипка және Яромир Смутнимен Польша мен Чехословакия арасындағы болашақ қарым-қатынастар туралы келіссөздер жүргізді. Рачинский жиі байланысқан тағы бір көшбасшы – Бельгия эмиграциядағы үкіметінің сыртқы істер министрі Пол Анри Спаак, ол соғыстан кейін құрылатын Еуропаның Біріккен Штаттары деп аталатын федерацияның жақтаушысы болды. Маңыздысы, Рачинский 1962 жылы шығарған "In Allied London" атты мемуарларында ол британ үкіметімен ғана емес, эмиграциядағы басқа үкіметтермен де бірдей келіссөздер жүргізгенін көрсетті. 1941 жылдың 22 шілдесінен 1943 жылдың 14 шілдесіне дейін ол Владыслав Сикорский кабинетінде Польшаның сыртқы істер министрі болды. Осы қызметінде ол одақтастарға Холокост туралы ең алғашқы және ең нақты мәліметтерді ұсынды ("Немец басып алған Польшадағы еврейлердің жаппай қырылуы", Рачинскийдің 1942 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының үкіметтеріне жолдаған хаты) және шаралар қабылдауға шақырды. 1944 жылдың шілдесінде Рачинский британдық сыртқы істер министрі Энтони Иденге Варшава көтеріліс алдында екенін айтты және Польша эмиграциядағы үкіметі жақын арада "Темпе" операциясын бастайтынын мәлімдеді, бұл операция АК (Армия Крайова – Қарулы күштер) Варшаваны басып алу үшін көтеріліс жасауды көздеді, өйткені неміс күштері Варшавадан шығып жатыр деген хабарлар тарады. Рачинский сонымен қатар Би-Би-Сидің неміс тіліндегі қызметінен немістерден АК-ны заңды әскерлер ретінде қарауға және тұтқынға алынған АК мүшелерін әдеттегідей жазалап өлтірмей, соғыс тұтқындарына қатысты заңдарға сәйкес қарауды сұрады, өйткені немістер АК-ны соғыс заңдарынан тыс әрекет ететін партизандар деп есептейді.

Кейінгі өмірі

1945 жылдан кейін Ұлыбритания үкіметі Польшамен жасалған келісімдерді бұзып, Польша үкіметін қолдаудан бас тартқаннан кейін Рачинский Лондонда қалды, онда ол жергілікті поляк диаспорасының ең белгілі өкілдерінің бірі болды. Ол эмиграциядағы түрлі саяси және әлеуметтік ұйымдарда, соның ішінде коммунистік үкімет бақылауындағы Польшадағы демократиялық оппозицияны белсенді түрде қолдаған «Елге көмек қоры» (Fundusz Pomocy Krajowi) сияқты ұйымдарда қатысты. 1954-1972 жылдары ол Польша үкіметінің эмиграциядағы президенттік ұжымдық органы – «Үштің кеңесі» мүшесі болды. Сондай-ақ ол Польша істері жөніндегі комитетке мүше болып, түрлі британдық үкіметтік мекемелер мен министрліктерге кеңесші ретінде қызмет етті. 1979 жылдың наурыз айында Рачинский бұрынғы президент Станислав Островский таңдағаннан кейін эмиграциядағы президенттікке ие болды. Өз кезегінде ол премьер-министр Казимеж Саббатты ізбасары ретінде таңдады. Рачинский президенттік қызмет еткен кезеңде (1979-1986) Польшада «Солидарлық» қозғалысы құрылды. Рачинский Польшадағы оқиғалар туралы Батыс елдерінде хабардарлықты арттыру және Польшадағы оппозициялық қозғалыспен жақын байланыс орнатуда маңызды рөл атқарды. Президент Рачинский бір кезде Владыслав Бартошевскийді ізбасары етіп тағайындауды қарастырды, өйткені ол «өзінің елінен» шыққан және поляк оппозициялық қозғалысымен тығыз байланысы бар адамды таңдағысы келді. Алайда Бартошевский бұл ұсыныстан бас тартты. 7 жыл қызмет еткеннен кейін ол 1986 жылдың 8 сәуірінде қызметінен кетті. Ол 2-ші Республика дәуірінде маңызды лауазымды иеленген соңғы поляк президенті болды: оның ізбасарлары Казимеж Саббат және Ришард Качоровский Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жиырма жаста болған. Ол қызметтен кеткен кезде поляк саяси эмиграциясын біріктіргені және эмиграциядағы үкіметті қайта құрғаны үшін мақтау алды.

Өлім және мұра

Рачинский 1993 жылғы 30 шілдеде Лондондағы үйінде қайтыс болды, ол әулетінің соңғы ер адам мұрагері еді. Оның табыты Рогалиндегі шапельде орналасқан отбасылық мавзолейге қойылды. Рачинский графы өзінің соңғы өсиетімен Рогалиндегі отбасылық сарайын және кітапханасын поляк халқына сыйлады. Ол Польша тарихындағы ең ұзақ өмір сүрген мемлекет басшысы және 20 ғасырдағы еуропалық саясаткерлердің арасындағы санаулы жүзжасарлардың бірі болды. 2004 жылы ол тұрып, қайтыс болған үйіне, Бромптон, Леннокс Гарденс, 8 нөмірлі үйге еске алу тақтасы орнатылды.