Кіріспе

Майяның жаңбыр және найзағай құдайы
Ио аймағында

Чаак (кейде Chac немесе классикалық майя тілінде Chaahk деп те жазылады) – майя халқының жаңбыр, найзағай және молния құдайының аты. Чаак найзағай балтасымен бұлттарды шауып, осылайша күн күркіреп, жаңбыр жауады. Чаак ацтектердегі Тлалок құдайымен теңдес.

Жаңбыр құдайлары мен жаңбыр жасаушылар

Басқа майя құдайлары сияқты, Чаак та бірегей және көп қырлы. Төрт Чаак негізгі бағыттарда орналасқан және бағыттық түстерді киеді. Шығыс, күн шығатын жер, қызыл, солтүстік, күннің шыңы, ақ түспен белгіленеді, батыс, күн бату үшін қара, ал оңтүстік сары түспен көрсетіледі. Орталық нүктемен байланысты бесінші түс бар, ол жасыл. 16 ғасырдағы Юкатан жерінде шығыс бағытындағы Чаакты Чаак Ксиб Чаак 'Қызыл Адам Чаак' деп атаған, тек басқа үш бағыт үшін түстер өзгертілген. Қазіргі Юкатек майя шаруалары жаңбыр мен бұлттардың көптеген аспектілерін ажыратады және оларды әртүрлі, иерархиялық ретпен орналасқан жаңбыр құдайлары ретінде бейнелейді. Чорти майялары жаңбыр жасау процесіне қатысты маңызды фольклорды сақтап қалды, онда жаңбыр құдайлары өз балталарымен жаңбыр әкелетін жыландарды ұрып, жаңбыр шақырады. Жаңбыр құдайларының адам кейпіндегі өкілдері де болған. Дәстүрлі майя (және Мезоамерика) қоғамында ең маңызды міндеттердің бірі жаңбыр шақырушы болды, бұл жаңбыр құдайларын жақсы білуді (және олардың құпияларына ініп кіруді) және олардың орналасқан жерлерін, қозғалыстарын білуді талап етті. Кейінгі постклассикалық Юкатек дәстүріне сәйкес, Чак Шиб Чаак (шығыстың жаңбыр құдайы) Чичен-Ица патшасының лақабы болды, ал ұқсас лақаптар классикалық билеушілерге де берілді (төменде қараңыз).

Жаңбыр рәсімдері

Жаңбыр құдайларына арналған рәсімдердің ішінде, Yucatec Chʼa Cháak жаңбыр тілеу рәсімі жаңбыр құдайларына арналған салтанатты дастарқанмен орталықтандырылған. Онда төрт ұл (әрбір тарап үшін біреу) бақалардың мінезін сомдап, ән салады. 16 ғасырдағы Юкатанның кеноттарындағы рәсімдердің де мақсаты жаңбыр мен егін сұрау болған.

Мифология

Жаңбыр құдайы – егіншіліктің қамқоршысы. Шаактардың (немесе жаңбыр мен найзағай құдайларының) маңызды рөл атқаратын белгілі бір миф – жүгері жасырылған таудың ашылуы туралы. Тцотзиль мифологиясында жаңбыр құдайы жүгері мен көкөністерді бейнелейтін бойжеткен қыздардың әкесі ретінде де суреттеледі. Күн мен Ай туралы Qʼeqchiʼ мифінің кейбір нұсқаларында жаңбыр құдайы Чок (немесе Chocl) 'Бұлт' Күннің інісі болып табылады; олар екеуі бірге қарт асырап алған анасы мен оның жарына қарсы жеңіске жетеді. Кейін Шаак інісінің әйеліне қиянат жасайды және лайықты жазаға тартылады; оның қайғыдан төгілген жастары жаңбырдың пайда болуына себеп болады. Осы мифтің нұсқаларында жаңбыр құдайы Чак соғысқан күйінде, қашып бара жатқан Күн мен Айды қуалайды және оларға найзағайларын тигізеді. Кейбір мифологияларда су мен бұлттар Жердің ішіндегі үңгірлер мен кеноттарда пайда болып, содан кейін Шаак сияқты құдайлар оларды аспанға көтеріп алып жүреді деп есептеледі. Классикалық кезеңдегі майя деректері Чаактың өзінің найзағай балтасы – К'ауіл арқылы жүгері сақталған тауды ашқан құдай екенін көрсетеді.

Иконография

Чаак көбінесе рептилия немесе қосмекенділердің қабықтарын көрсететін адам денесімен бейнеленеді, ал адам емес басы тістерді және ұзын, салбыраған мұрынмен ерекшеленеді. Классикалық стильде құлақ әшекейі ретінде қабықша қолданылады. Ол көбінесе қалқан мен найзағай балтасын алып жүреді, ал балта Юкатек тілінде Болон Дзакаб деп аталатын, оған жақын құдай К-ның бейнесі болып табылады. Классикалық Чаак кейде Тлалоктың Орталық Мексика (Теотиуакан) нұсқасының белгілерін көрсетеді.

Жаңбыр

Дрезден кодексі деп аталатын төрт сақталған Майя кодексінің үлкен бөлігі Чаактарға, олардың орналасқан жерлеріне және қызметтеріне арналған. Ол Чаактар, Бакабтар және қарт құдай Икшель арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. 16 ғасырғы Юкатек Майясы туралы негізгі дереккөз, епископ Диего де Ланда төрт Чаакты төрт Бакаб пен Пауахтунмен бір ұғымға біріктіреді. Бакабтар – жер асты әлемін және оның су қорын басқаратын егде жастағы құдайлар болған.

Соғыс жүргізу

Классикалық кезеңде патша көбінесе жаңбыр құдайының (немесе оған байланысты жаңбыр жыланының) рөлін сомдаған, ал жаңбыр құдайының бейнесі патшаның басқа аттарымен бірге келуі мүмкін. Бұл оның жаңбыр шақырушы ретіндегі жоғары мәртебесін көрсететін болса керек. Дегенмен, көбінесе жаңбыр құдайының соғысқан күшіне баса назар аударылады (жоғарыда айтылған мифте де осылай). Жаңбыр құдайының бейнесіндегі патша соғыс қаруларын алып жүріп, тұтқындарды әкеп отырады, ал оның іс-әрекеттері найзағайдың күшімен байланыстырылады.

Классикалық кезең туралы әңгіме

Шаахқтың классикалық кезеңдегі мифологиялық әңгімелердегі рөлі туралы көп мәлімет жоқ. Ол, мүмкін жерді бейнелейтін тасбақаның қабығынан майя егін құдайының қайта тірілуіне куә болады. "Кездесу сахналары" көбінесе аңызға жатады. Оларда жас ақсүйек пен оның сүйектестері судан өтіп бара жатқанда, оларға жауынгерлер жақындасады. Осы жауынгерлердің бірі – жаңбыр құдайының бейнесі. Ол, әлде ата-баба патшаны көрсетеді, және оны Чак Шиб [Чаахк] деп атайды. Сүйектей Құдаймен (Құдай А) бірге, Чаахк жагуарға айналу ритуалында да қатысатын болады.

Танымал мәдениетте

Шаак Marvel Comics комикстерінде Ахаудың (майя халқы құдай санайтын құдайлар пантеоны) құрамында бейнеленген. 1984 жылғы "The Mutilator" фильмінде Шаакқа тиесілі деген маска көрсетіліп, осы туралы әңгіме өрбітеді. "Black Panther: Wakanda Forever" фильмінде оны Намор және Талокан халқы құдай ретінде қадірлейді. Олардың ата-бабалары испан отарлаушылары әкелген шешек ауруынан қырылуға айналғандықтан, оған шипа тілеп дұға еткен. Ол оларға көк тері және су астында тыныс алуға мүмкіндік беретін жабырқақтар сыйлаған, бұл оларды су астына қоныстануға және Талоканды жаңа өркениет ретінде құруға мәжбүрлеген. Шаак SMITE ойынында ойналатын батыр.