Кіріспе

Kinich Ahau (Kʼinich Ajaw) – бұл 16 ғасырдағы юкатек майяларының күн құдайының аты, кодекстерде Құдай G деп белгіленеді. Классикалық кезеңде Құдай G – бүркіт мүңкісі, ірі шаршы көздері, көздері қиылысқан және жоғарғы қатар тістерінде кесілген тісі бар орта жастағы ер адам ретінде бейнеленген. Көбінесе, тіпті көздерінің ішінде де k'in ('күн') жұрнағы кездеседі. Оңтүстік лакандтар арасында Кинич Ахау 20 ғасырдың екінші жартысына дейін әңгімелерде маңызды рөл атқара берді.

Аттар

Кинич-Ахау – юкатек және лаканд тілдеріндегі күн құдайының атауы. Кʼиник элементі, көбінесе «күн көзі» деген мағынаны білдіреді деп саналады, классикалық кезеңде патшалық лауазым ретінде кеңінен қолданылған. Кинич Ахауды Ах Кʼин немесе Ах Кʼин Чобпен шатастыруға болмайды. Ах Кʼин – «күнмен айналысатын адам» деген мағынаны білдіреді, өйткені «күн» және «уақыт» сөздері бірдей. Бұл термин юкатек күнтізбесінің дін қызметкерлеріне және дін қызметкерлеріне жалпы қолданылады. Ал Ах Кʼин Чобқа қатысты, Дж. Э. С. Томпсон бұл лаканд құдайының атының (Кан Чоб және Чи Чак Чобпен кезектесіп) күн құдайына сілтеме жасауы мүмкін деп болжады, бірақ Ах Кʼин Чоб мифологиясы оны растамайды. Chob элементі «қыстық көзді» деп аударылғанмен, бұл классикалық күн құдайының иконографиялық ерекшелігі, алайда бұл аударманың жалғыз көзі – Тоззердің бір ғана мәлімдемесі.

XVI ғасырдағы Юкатан

Кинич Ахау 52 жылдық циклдің (Ланда) төрт жылдың бірінің қамқоршысы болған. Осы жылды қарсы алу ритуалдарында соғыс билері орындалған. Кинич Ахау, көрінетін болса, жоғары құдай Ицмананың бір жағы деп есептелген. Ол Измаль қаласының қамқоршы құдайы Кинич Какмо "Отты Тұяқ"пен байланысты болуы мүмкін, ол құрбандықтарды жеу үшін күн шыңында тұрғанда жерге түсетіні айтылған (Коголлудо).

Классикалық кезең

Классикалық майя өнеріндегі G құдайының бейнелері, бәлкім, пирамидаларды әшекейлеген үлкен штукатурлық маскалардан ең жақсы танылады. Дегенмен, егіншілік құнарлылығымен байланысты құдайлармен салыстырғанда, G құдайы штукатурдан басқа материалдарда сирек кездеседі және көбінесе оқиғаларға қатыспайды. Қызығы, Хунаху мен Ксбаланк батыр егіздері Күн мен Айға айналғаны айтылса да, ешқашан G құдайымен біріктірілмейді.

Күншығыс елі: Шығыс жұмағы

Күн құдайы сулы шығыс жұмағымен байланысты, онда ол қиял-ғажайып су құсының кейпін кие алады немесе каноэмен жүзіп бара жатқан жас жігіт түрінде бейнеленеді. Мұндай суреттер лирикалық діни поэзияны, ацтектердің "гүлдер жұмағы" (Таубе) туралы шақыруларымен салыстыруға болады.

Ата-бабаларымыздың күн патшалары

Күн құдайы тақта төсенішінде биік отырған патша (ажау) ретінде (мысалы, Наранходан табылған әйгілі "Қоян құмырасы" сияқты көркем әңгімелерде) немесе екі басты "салтанатты таяқшаны" ұстаған билеуші ретінде бейнеленуі мүмкін. Керісінше, майя патшасы жиі күн құдайымен теңестіріледі. Ертедегі Копан патшасы Якс Кʼукʼ Моʼ «Ұлы Кетзал-Тұяқ» символдық екі құсының тұмсығында күн құдайының басы бейнеленген. Күн құдайына айналған ежелгі майя патшалары кейде зениттен тік түсетін күйде суреттелген (Такалик Абадж стеласы 2 және Тикал стеласы 31). Әсіресе Ясчилан қаласында, әулеттік патша күннің шеңберіне, ал оның әйелі айдың жарты айына отырғызылған. Патшаның күнмен байланысты бейнесі көбінесе қасиетке ие болуын және өлімнен кейінгі өмірді білдіреді.

Күнтізбе

Иероглифика бойынша, күн құдайы күн бірлігінің (кʼин 'күн, күн') қамқоршысы, Яхкин айының 'құрғақ маусымы' және Төрт санының (Ахау күнімен салыстырылатын) қолдаушысы болып табылады.

Басқа құдайлармен байланысы

Басқа да бірнеше құдайлар үлкен көзді көрсетеді, мысалы, Д (Ицмана), Чаак (оның інісі) және әртүрлі ягуар құдайлар. Атрибуттарды бөлісу (оның ішінде кʼин инфиксі) көбінесе Астық әлемінің Ягуар құдайы және қабықша тәрізді құлақтары, аузының жанында қанаттары және аузына орнатылған құрбандық пышағы бар адам бетіндегі мұхит құдайымен кездеседі. "Астық әлемінің Ягуар құдайы" ғалымдар дәстүрлі түрде "Түнгі Күн" деп аталады, яғни күннің батыстан шығысқа қарай жер астымен сапар кезіндегі түрі деп есептеледі. Осы үш құдайдың атрибуттарды бөлісуі күннің күндізгі айналысының әртүрлі кезеңдерін бейнелейтін болса керек деген ұсыныс бар.

Мифология және ритуалдар

Соңғы Майя мифологиясы негізінен Күннің балалық шағымен және оның нақты күнге айналуына дейін болған қақтығыстармен айналысады. Күннің жолы үшін нақты бейнелер қолданылғанмен (мысалы, Күннің иесінің иықтарында әлемнің астындағы дүние арқылы көтерілуі), оңтүстік Лакандтардан басқа, ересек Күн құдайының тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Олардың сөзіне сенсек, жоғарғы құдайдың үлкен інісі Кинич Ахау, аспаннан түсіп, адамзатты жоқ қылу үшін өзінің яғуарларын жібереді. Күнге арналған нақты жоралар туралы да көп мәлімет жоқ, бірақ Кинич Ахау Дрезден кодексінде жиі кездеседі, ол көбінесе жоралармен байланысты.