Кіріспе
Жоғары тыныс алу жолдарының жиі кездесетін вирустық инфекциясы.
Құрметті вакцинасы жоқ. Сонымен қатар, емдеуі де жоқ, бірақ симптомдарын басуға болады. Ибупрофен сияқты стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСПЗ) ауырсынды жеңілдетуге көмектеседі. Дегенмен, антибиотиктерді қолдануға болмайды, себебі барлық суық тию вирустардан туындайды және жөтелге арналған дәрілердің тиімділігін көрсететін нақты дәлелдер жоқ. Суық тию – адамдар арасында ең көп таралған жұқпалы ауру. Әдетте, ересек адам жылына 2-3 рет, ал балалар 6-8 рет суық тиюге шалдығады. Инфекциялар көбінесе қыс мезгілінде жиі кездеседі. Бұл инфекциялар адамзат тарихы бойында кездесіп келеді.
Белгілері мен симптомдары
Суық тиюдің әдеттегі белгілері жөтел, мұрынның ағуы, ұсыққан, мұрынның бітілуі және тамақтың ауыруы болып табылады, кейде бұлшықет ауыруы, шаршау, бас ауруы және тәбет жоғалтуымен бірге жүреді. Шамамен 40% жағдайда тамақ ауырады, 50% жағдайда жөтел пайда болады. Суық тиюге себеп болатын вирустардың көптеген түрлері симптомсыз инфекцияға да алып келуі мүмкін. Мұрынның шырышы немесе секрециясының түсі мөлдірден сарыға, жасылға дейін өзгеруі мүмкін және бұл инфекцияны қоздырған агенттің түрін көрсетпейді.
Прогрессия
Салқын ауру әдетте шаршау, дененің суықтап қалғандай сезінуі, мұрынның кісінуі және бас ауруымен басталады, одан кейін бір-екі күннен соң мұрынның ағуы мен жөтел пайда болады. Симптомдар әдетте аурудың басталуынан кейін екі-төрт күнде ең жоғары деңгейге жетеді. Әдетте, ауру жеті-он күнде өтеді, бірақ кейбіреулері үш аптаға дейін созылуы мүмкін. Ал кейбір жағдайларда, инфекция басылғаннан кейін де бірнеше күнге созылатын вирустан кейінгі жөтел дамиды. Балаларда жөтелдің 35-40% жағдайда он күннен астам, ал 10% жағдайда 25 күннен астам созылуы мүмкін.
Вирустар
Салқын тию – жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекциясы, оны көптеген вирустар тудыруы мүмкін. Ең көп кездесетін түрі – риновирус (30–80%), 99 белгілі серотипі бар пикорнавирустың бір түрі. Басқа жиі кездесетін вирустарға аденовирустар, энтеровирустар, парагрипп және РСВ жатады. Көбінесе бірден бірнеше вирус анықталады. Барлығы 200-ден астам вирус түрі салқын тиюмен байланысты. Осы жолдардың қайсысы ең маңызды екені әлі анықталған жоқ. Бұрын тыныс алу арқылы жұғады деп есептелген барлық тыныс алу патогендері сияқты, бұл вирус та әдеттегі тыныс алу, сөйлеу, тіпті ән айту кезінде пайда болатын аэрозольдер арқылы таралуы мүмкін. Вирустар қоршаған ортада ұзақ сақталуы мүмкін (риновирустар үшін 18 сағаттан астам) және адамдардың қолына тиіп, кейіннен инфекция тудыратын көзге немесе мұрынға жеткізілуі мүмкін. Балабақшаларда және мектептерде вирус жұғу жиі болады, себебі көптеген балалардың иммунитеті нашар және гигиена талаптары жеткіліксіз. Ұшақтағы ауаны қайта пайдаланудың жұқтыру жолы екеніне ешқандай дәлел жоқ.
Басқа
Бұрын суық вирустарға ұшыраған кезде қалыптасқан топтық иммунитет вирустың таралуын шектеуде маңызды рөл атқарады, бұл жас ұрпақтарда тыныс жолдарының инфекцияларының көбірек кездесуінен көрініп тұрады. Ұйқының жеткіліксіздігі және дұрыс тамақтанбау риновирусқа ұшырағаннан кейін инфекцияға шалдығу қаупін арттырады; мұның себебі олардың иммундық жүйеге тигізетін әсері деп саналады. Емшек сүті беру басқа аурулармен қатар, жіті ортаңғы құлақтың қабынуы мен төменгі тыныс жолдарының инфекцияларының қаупін азайтады, сондықтан нәрестеге суық тиген кезде де емшек сүтін беруді жалғастыру ұсынылады. Дамыған елдерде емшек сүті берудің өзі ғана жалпы суық тиюге қарсы толық қорғаныш бола бермейді.
Патофизиология
Тұмаудың симптомдары негізінен вирусқа иммундық жауаппен байланысты деп есептеледі. РСВ эпителийге зақым келтіреді. Кішкентай балаларда, егер ол трахеяға әсер етсе, олардың тыныс жолдарының кішкентай болуына байланысты круп симптомдары пайда болуы мүмкін. Ал симптомдар арқылы вирус түрін анықтау әдетте мүмкін емес. Вакцинация қиынға соқты, себебі көптеген вирустар қатысты және олар жылдам мутацияланады. Сондықтан, кең спектрлі тиімді вакцина жасау өте қиын. Қолды үнемі жуу, әсіресе балалар арасында, тұмау вирустарын жұқтыруды азайтуға көмектеседі. Қолды жууға антивирустік немесе антибактериалдық препараттар қосудың қосымша пайдасы бар-жоғы белгісіз. Күтіп-баптау үшін С витаминін қабылдау тұмаудың қаупін немесе ауырлығын азайта алмайды, бірақ оның ұзақтығын қысқартуы мүмкін. Дегенмен, симптомдық емдеудің көп бөлігі плацебо әсерімен байланысты. 2010 жылға дейін инфекцияның ұзақтығын қысқартатын дәрілік заттар немесе шөптерден жасалған емдік құралдардың тиімділігі нақтыланбаған.
Симптомдық
Симптомдарды жеңілдету үшін қарапайым ауырсыққа қарсы дәрілер мен ибупрофен сияқты температураны түсіретін дәрілер қолдануға болады. Алайда, парацетамол симптомдарға көмектесе ма, әлі белгілі емес. Жедел жөтелді емдеу үшін рецептсіз сатылатын жөтелге арналған дәрілердің тиімділігі дәлелденбеген. Дәлелдердің жетіспеуі және зиян келтіру мүмкіндігіне байланысты балаларда жөтелге арналған дәрілерді қолдану ұсынылмайды. 2009 жылы Канада алты жасқа дейінгі балаларға рецептсіз сатылатын жөтел мен суық тиюге арналған дәрілерді қолдануды шектеді, себебі қауіптер мен дәлелденбеген пайдасы туралы алаңдаушылықтар туды. Интраназальды кортикостероидтердің тиімділігі анықталған жоқ. Ересектерде мұрынның бітелуін азайтатын дәрілерді қысқа мерзімде қолдану шамалы пайда әкелуі мүмкін. Псевдоэфедрин сияқты басқа да деконгестанттар ересектерде тиімді болып көрінеді. Ауызға қабылданатын ауырсыққа қарсы, антигистаминдік және деконгестанттардың бірлескен қолданылуы үлкен балалар мен ересектер үшін көбінесе тиімді. Ипратропий мұрынға шашыратылатын спрей мұрынның ағуын азайтуы мүмкін, бірақ мұрынның бітелуіне әсері шамалы. Ипратропий ересектерде жөтелге де көмектеседі. Балаларда мұрынның бітелуін азайтатын дәрілердің қауіпсіздігі мен тиімділігі әлі анықталған жоқ. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, RhinoTherm сияқты жылытылған және ылғалданған ауаның пайдасы даулы. Бір зерттеуде кеудеге жағылатын май (vapor rub) түнгі жөтелді, мұрынның бітелуін және ұйқының бұзылуын аздап жеңілдетуге көмектесетіні анықталды. Егер қызба, бүкіл дене ауыруы немесе шаршау сияқты симптомдар болса, дене жаттығуларынан аулақ болу ұсынылады. Симптомдар басқа шектелген жағдайда, мысалы, мұрынның ағуы, мұрынның бітелуі, ұсыну немесе жеңіл тамақ ауруы болса, орташа дене жаттығуларын жасау қауіпсіз деп есептеледі.
Антибиотиктер мен вирусқа қарсы препараттар
Антибиотиктер вирустық инфекцияларға, соның ішінде жалпы суық тиюге қарсы тиімсіз. Олардың жанама әсерлеріне байланысты антибиотиктер жалпы денсаулыққа зиян келтіреді, бірақ олар жиі тағайындала береді. Антибиотиктерді осы жиілікпен тағайындаудың себептері: адамдардың олардан күтуі, дәрігерлердің көмектесуге тырысуы және антибиотиктермен емдеуге болатын асқынуларды анықтаудағы қиындық. Алдын ала зерттеулерде белгілі бір нәтижелер болғанымен, жалпы суық тиюге қарсы тиімді вирусқа қарсы препараттар жоқ.
Цинк
Цинк қоспалары суық тиюдің ұзақтығын 33%-ға дейін қысқартуы және симптомдардың ауырлығын азайтуы мүмкін, егер қоспаны симптомдар пайда болғаннан кейін 24 сағат ішінде қабылдауды бастаса. Мұрынның ішкі жағына тікелей қолданылатын кейбір цинк препараттары иіс сезу қабілетінің жоғалуына әкелуі мүмкін. 2017 жылғы шолу түрлі себептерге байланысты жалпы суық тиюге цинк қолдануды ұсынбады; 2015 жылдан бері тұзды ерітіндімен мұрынды шаюды қолдайтын әлсіз дәлелдер бар. Эхинацея өнімдерінің немесе сарымсақтың суық тиюді емдеуде немесе алдын алуда мағыналы пайдасы бар екенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ.
С және D витаминдері
С витаминін қабылдау жалпы суық тиюдің пайда болу жиілігіне әсер етпейді, бірақ оның созылу мерзімін қысқартуы мүмкін. Д витаминін қабылдаудың тыныс жолдарының инфекцияларын алдын алуда немесе емдеуде тиімді екендігіне нақты дәлелдер жоқ.
Болжам
Жалпы суық тию көбінесе жеңіл болады және өзінен-өзі сақтайды, көптеген симптомдар әдетте бір апта ішінде жақсарады. Егер ауыр асқынулар туындаса, олар көбінесе өте қарттарда, өте жас балаларда немесе иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда кездеседі. Шамамен 8% жағдайда синусит, ал 30% жағдайда құлақ инфекциясы дамиды.
Ауа райы
Көпшілік арасында кең таралған қате пікір – адам суық ауа райына ұзақ уақыт қатысып, "суық тие алады" деген сенім. Қазіргі таңда тұмау вирустық инфекция екені белгілі болғанмен, көптеген вирустардың таралуы маусымдық сипатқа ие, яғни суық ауа райында жиі кездеседі. Осы маусымдылықтың себептері әлі толық анықталған жоқ. Мүмкін болатын түсіндірмелердің бірі – суық температураның нәтижесінде тыныс алу жүйесінде болатын өзгерістер.
Сонымен қатар, бұл маусымдылық әлеуметтік факторларға да байланысты болуы мүмкін, мысалы, адамдардың көбірек үй ішінде уақыт өткізуі, инфекция жұқтырған адамдарға жақын болуы және әсіресе балалардың мектепте көп уақыт өткізуі.
Тарих
Суық тиюдің себебі 1950 жылдары анықталғанымен, бұл ауру адамзат тарихының басынан бері бар болып келген. "Суық тию" деген атау 16 ғасырда пайда болды, себебі оның белгілері суық ауа-райының әсерінен туындаған белгілерге ұқсас. Ұлыбританияда 1946 жылы Медициналық зерттеулер кеңесі (МЗК) Жалпы суық тию орталығын (ЖСТО) құрды, және 1956 жылы риновирус осы орталықта ашылды. 1970 жылдары ЖСТО риновирус инфекциясының инкубациялық кезеңінде интерферонмен емдеу ауруға қарсы қорғанысқа көмектесетінін көрсетті, бірақ тиімді емдеуді жасау мүмкін болмады. Орталық 1989 жылы жабылды, риновирус суық тиюін алдын алу және емдеу үшін мырыш глюконатты таблеткаларды зерттеуді аяқтағаннан кейін екі жыл өткен соң, бұл орталық тарихындағы жалғыз сәтті емдеу болып табылды.
Зерттеу бағыттары
Вирусқа қарсы препараттар жалпы суық тиюге қарсы тиімділігі зерттелді; 2009 жылға дейін ешқайсысы тиімді деп табылмай, қолдануға лицензияланбаған. Плеконарилдің таблетка түрі қауіпсіздік мәселелерін тудырды, ал аэрозоль түрі зерттелуде.
Қоғамдық әсері
Әлемнің көп бөлігінде суық тиюдің экономикалық салдары толыққанды зерттелмеген. Дәрігерге қараған адамдардың үштен бірінен астамы антибиотик тағайындалған, бұл антибиотиктерге қарсы тұру мәселесін күшейтеді.