Кіріспе
Оңтүстік дұғашы мантис – хакка халқының арасынан пайда болған қытай жекпе-жек өнері. Ол Оңтүстік Аждаһа Кунг-фу және Бак Мей сияқты хаккалық стильдермен тығыз байланысты. Атына қарамастан, Оңтүстік мантис стилі Солтүстік дұғашы мантис стилінен ешқандай қатысы жоқ. Оңтүстік дұғашы мантис жақын аралықтағы күреске ерекше мән береді. Бұл жүйе қысқа күш әдістерімен танымал және ішкі және сыртқы техникалардың элементтерін қамтиды. Қолдануда қол және қол техникаларына, сондай-ақ төменгі соққыларды шектеулі пайдалануға баса назар аударылады. Қолмен және қысқа соққылармен жақын аралықтағы күрестің әдістерін қолдану Оңтүстік дұғашы мантис өнерін көпшіліктің "көшедегі төбелес" деп атайтынымен ұқсас етеді. Қолдар жоғарғы денеге шабуыл жасау және қорғану үшін ең қолайлы, ал стилистті ауыр жарақаттар келтіруге арналған қатал әдістерді қолдану арқылы қорғайды. Аяқтар денені қорғау және қорғау үшін жылдам қозғалады, ал соққылар төмен, қысқа және жылдам болып сақталады, осылайша Оңтүстік мантис жауынгерінің тепе-теңдігі бұзылмай, осал қалмайды.
Southern Praying Mantis is a Chinese martial art originating with the Hakka people. It is most closely associated with Hakka origin styles such as Southern Dragon Kung Fu and Bak Mei. Despite its name, the Southern Mantis style is unrelated to the Northern Praying Mantis style. Southern Praying Mantis places a heavy emphasis on close range fighting. This system is known for its short power methods, and has aspects of both internal and external techniques. In application, the emphasis is on hand and arm techniques, and a limited use of low kicks. The application of close combat methods with an emphasis on hands and short kicking techniques makes the Southern Praying Mantis art somewhat akin to what many would call "street fighting." The hands are the most readily available for attack and defence of the upper body, and protect the stylist by employing ruthless techniques designed to inflict serious injury. The legs are moved quickly into range through footwork to protect and defend the body, and kicks are kept low, short and quick so as to never leave the Southern Mantis combatant off balance and vulnerable.
Хака Куен
Квонг Сай Жок Лум дәстүрінде айтылғандай, Жеміш өзені дельтасының халқы бұрын Оңтүстік Дұғашы Мантис стилін "Хакка Куэн" ("Хакка жұдырығы") деп атаған. Бұл термин бастапқыда Гуандунның ішкі шығысындағы Хакка қауымдастығы тарапынан қолданылған Оңтүстік жекпе-жек өнерлерімен байланысты болған, ал кейіннен шетелдегі Хакка қауымдастықтарының дағдыларына қатысты қолданылған. Мұның себебі – осы стильдің Хакка қауымдастығымен тығыз байланысы. Оңтүстік Қытайдың кең аумағын қамтитын бұл аймақ, Оңтүстік Дұғашы Мантис стилінің бастапқы мекені, оның негізін қалаушылардың балалық шағындағы туған жері саналады. Бұл Хакка халқының орталығы – Чоу Гардың негізін қалаушы Чоу Ах Намның туған жері Шингнингтен басталады. Шингнингтен Донг өзені (東江) Меичжоудан (梅州) шығып, темір бұқа стилінің негізін қалаушы Чой Тит Нгаудың шыққан жері Хо Юэн арқылы ағып өтеді. Хуйчжоу префектурасында Донг Квонг Хуйян (惠陽) ауданының солтүстік шекарасын құрайды, онда Квонг Сай Жок Лум шебері Чунг Ю Чанг және Чоу/Чу Гар ұстазы Лау Шуй өсіп, жекпе-жек өнерінде танымал болды. Одан Донгцзян Жеміш өзені дельтасына (珠江三角洲) Баоан ауданында (қазіргі Шэньчжэнь) құяды, осы жерде Квонг Сай Жок Лум шеберлері Уонг Юк Гонг және Лум Вин Фэй шыққан. Бұл шеберлердің барлығы Хакка қауымдастығының мүшелері және Лау Шуй мен Лум Вин Фэй буынына дейін осы қауымдастықта сақталды.
Дұға ететін мантис
"(Дұғалайтын) Мантис" терминінің стильмен байланысы да күмәнді. Әр тармақ өз түсіндірмесін ұсынады. Чоу Гар және Квонг Сай Жоок Лум тармақтарының дәстүрлері олардың негізін қалаушылары Чоу Ах Нам мен Сом Доттың құспен күресіп, жеңгенін көргеннен кейін стильдерін жасағанын айтады. Мұндай шабыттанғандық қытай жекпе-жегінің өнерінде жиі кездеседі және Солтүстік дұғалайтын Мантис, Фуцзянь ақ құсы, Тай-чи және Вин Чун жырларында кездеседі. Чу әулетінің дәстүрлері "Оңтүстік дұғалайтын Мантис" атауының Цин әскерінен саяси байланыстарын жасыру үшін таңдалғанын мәлімдейді, бұл Минь әулетіне адалдардың құпия стилінің Шаньдун провинциясынан таралған танымал Солтүстік Мантис стилінің өңірлік түрі екенін көрсетуге бағытталған. Дегенмен, басқа жекпе-жек шеберлері бұл техникалардың дұғалайтын құлпынайға қарағанда Бес ата-баба стиліне немесе Ақ құс стиліне көбірек ұқсас екенін айтады. Солтүстік дұғалайтын Мантистен айырмашылығы, олардың дұғалайтын мантистің соққысын тікелей бейнелейтін, мысалы, тангланг гоу сияқты арнайы қол техникалары бар, ал Оңтүстік дұғалайтын Мантисте мантис атымен аталған ұқсас арнайы қол техникалары жоқ. Лау Соэйдің мантис атауымен байланысты мұрасы – оның Tong Long Bo Sim таяқшасы.
Лау Сой
Лау Соэй (1866–1942; 劉瑞; 劉水) – Хакка тайпасынан шыққан, ХХ ғасырдың басында Оңтүстік Қытайда жауынгерлік өнерде өнегелі болған, кейін Гонконгта жауынгерлік өнер мұғалімі ретінде танылған адам. Лау Соэйді Донг Цзян жолбарысы (東江老虎) деп те атаған. Оның ерекше техникалары "Жоуджия (Чоу Гар) Танланг Санцзянь" (Жоуджия дұғашы мантисінің үш жебесі, 周家螳螂三箭拳) және "Танланг пучангунь" (螳螂捕蟬棍尤) болып табылады. Көптеген әрідес жауынгерлері сияқты, ол Қытай Азамат соғысынан кейін Гонконгқа көшіп келді. Ол Оңтүстік дұғашы мантис стилін оқытуын жалғастырды, ал оның көптеген шәкірттері осы стильдің мұғалімдеріне айналды. Чоу Гар және Чу Гар өкілдері оны қазіргі замандағы осы жүйенің негізін қалаушы мұғалім деп мойындады.
Чуа Гар
Оңтүстік Мантис жекпе-жегінің ең танымал саласы – Чоу (周家) әулеті, оның бастауын шамамен 1800 жылға, Чоу Ах Намға (周亞南) дейін жегізеді. Хакка тайпасынан шыққан ол, бала кезінде Гуандун провинциясынан Фуцзянь провинциясындағы Оңтүстік Шаолин монастырына асқазан ауруын емдету үшін кеткен. Монастырьта ем алумен қатар, ол жекпе-жек өнерінде оқытылып, нәтижесінде Оңтүстік Құбыжық Мантисін жасаған. Оның шәкірті Вонг Фук Го (黃福高) Лау Соэйдің ұстаздарының бірі болды.
Чу Гар / Чука / Чу Ка
Чу отбасы (朱家) өнерлерін Чу Фук Тоға байланыстырады, ол Цин (1644–1912) әулетінің – Хан қытайларын құлатқан маньчжу әулетінің – қарсыластарына қарсы күресу стилі ретінде Оңтүстік дұғашы мантисін жасаған. Бұл шығу тегі бойынша ең көне тармақ және Оңтүстік Мантис стилінің басқа тармақтардың пайда болуына себеп болған, ықтимал бастауы. Чу отбасы тармағының мәліметінше, Чу Мин патшалық отбасының мүшесі болған және Хэнань провинциясындағы Шаолин монастыріна паналаған. Солтүстік Шаолин монастыры қирағаннан кейін Чу Фуцзянь провинциясындағы Оңтүстік Шаолин монастыріна қашып өтеді. Одан кейін ол өнерлерін айналағы аймақтарда кеңінен таратады. Чу Гардың қазіргі студенттері Лау Соэйдің студенттерімен туыс емес. Лау Соэй Чу отбасының бір мүшесімен дос болған. Чудың ұлы, өмірі бойы Чу Гарды үйренген, Лау Соэйге Чоу Гарды үйренуге жіберілді. Бір көрсетілімде журналист Чудың ұлына қандай стильдегі кунг-фумен айналысатынын сұрады. Ол «Чу Гар» деп жауап берді. Журналист одан: «Сенің ұстазың кім?» деп сұрады. Лау Соэйден оқып жатқандықтан, ол Лау Соэйді ұстазы деп атады, журналист оны дұрыс түсінбей, Лау Соэй Чу Гарды үйретеді деп ойлады. Бұл оқиғаны Гонконгтағы Чоу Гар Мантис қауымдастығының қазіргі басшысы, Ип Шуй мектебінің 50 жылдан бері дерекқоршысы болған және Ип Шуйдің күйеу баласы Нг Си Кей айтады. Қазіргі Чука студенттері Си Тай Гун Сэмми Вонгтың студенттерімен туыс. Сол студенттер – Сигунг Тони Блум-младший, Эдди Чин және Мануэль Родригес оның мектебінің дәстүрін жалғастыруда. Сигунг Тони Блум 1995 жылы Чикаго аймағында Си Тай Гун Сэмми Вонгтың тағайындауымен жүйенің оқытуын өз міндетіне алды. 2007 жылы қайтыс болғанға дейін Си Тай Гун Сэмми Вонг оған АҚШ-тағы мұрасын тапсырды. Сигунг Мануэль Родригес Калифорния штатының Вентура аймағында сабақ беруді жалғастыруда. Чука Қытай мен АҚШ-та таба аласыз.
Кунг Сай Жок Лум
Ауызша дәстүрлерге сәйкес, Квонг Саи Жок Лум (江西竹林) стилінің бастауы Жок Лум Гей (竹林寺; Бамбук Орман Ғибадатханасы), Шанси провинциясындағы Ву Тай Шан (五台山) және Цзянси (江西) провинциясындағы Лонгху (龍虎山) тауындағы ғибадатханаға жатады. Бұл жаңа жекпе-жек өнерін 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында монах Сом Дот (三達祖師) жасаған. Ол өнерді Ли Кун Чинге (李官清) берді, кейін ол Ли Сием Се (李禪師) деп аталды – бұл есімді «Зен шебері Ли» деп аударуға болады. Ли Сием Се Оңтүстік Қытайға сапар шегіп, өнерді халық арасында таратуға кірісті. Гуандунда оның шәкірті Чжан Яо Чун (張耀宗) кейіннен онымен бірге Квонг Саи (Цзянси) провинциясына Жок Лум Гейде оқуын аяқтау үшін оралды. 1919 жылы Чжан Гуандун провинциясының Хуйян қаласындағы Даньшуй көшесіне (淡水街道) қайтып келді. 1929 жылдың қысында Чжан Баоань округінің Пингшан қаласында алғашқы жекпе-жек мектебі мен дәстүрлі қытай медицинасы клиникасын ашып, Жок Лум жүйесін насихаттауды жалғастырды. Вонг Юк Конг (黃毓光), Лум Вин Фэй (林榮輝; 1910–1992; сондай-ақ Лум Санг немесе «Мистер Лум» (林生) деп танымал) және Ли Вин Син (李腎勝) сол кездегі оның шәкірттерінің арасында болды. Ли Вин Син (李腎勝) Чжан Яо Чунның шәкірті болғанға дейін Чу Гар стилінде оқыған. Содан кейін ол Жок Лум Гейде оқуын жалғастырып, Бамбук Орман Ғибадатханасының Дұға етуші Маңтасының біршама ерекше (бірақ байланысты) түрін үйренді. Ли Вин Сингтің шәжіресі оның отбасы мен шәкірттері арқылы Ұлыбритания мен АҚШ-та жалғасты. Кейін ол Гонконгқа көшіп барды, жекпе-жек өнері студиясын ашып, Гонконгтағы Хакка кеме және док жұмысшыларының кәсіби одағының бас оқытушысы болды. Гонконгтағы сабақтарды Вонг Юк Конг жүргізді, ал бұл мектеп бүгінгі күнге дейін сақталған. Вонг Юк Конг ірі денелі адам болды және жаттығу барысында стильдің ішкі аспектілеріне көшуден бұрын күшке және физикалық дайындыққа ерекше мән берді. Оның сүйікті жаттығу әдістерінің бірі – формаларын орындағанда білегіне 30-60 фунт салмақты темір жүзіктер тағып жаттығу. Осының нәтижесінде оның шәкірттері де оқыту барысында осы аспектілерге баса назар аударады. Вонг Юк Конгтың шәжіресін оның екі ұлы – Вонг Яо Хун (黃耀雄) және Вонг Яо Хуа (黃耀華), сондай-ақ Ли Квок Лёнг (李國良) және Орегон штатының Портленд қаласынан Сифу Джон Ку, Вонг Юк Конг пен Ли Вин Сингтің шәкірттері жалғастырды. 1920 жылдары Чжанның Гонконгтағы ең жас шәкірттерінің бірі Лум Санг Ли Сием Семен кездесіп, оның Гонконгқа будда ғибадатханасын (Чук Лам Сим Юэн) құру үшін келген сапарының бірінде одан оқыды. Лум келесі жеті жыл бойы Лимен бірге оқыды және саяхаттады. 1930 жылдары Лум Гонконгқа оралып, Коулунда Квонг Саи Жок Лум ғибадатханасының Тонг Лонг Пай мектебін ашты. Норман Чин, Чук Чин және Генри Пу Ие (余冠溥) Лум Санг зейнеткерлікке шыққаннан кейін мұғалімдер ретінде танылды. Осылардың барлығы осы өнерді АҚШ-та және бүкіл әлемде насихаттады. Лам Санг қайтыс болғаннан кейін, Нью-Йорктегі Хунг Цин мектебіндегі оқытушылық лауазымын жылдар бойы оның бірнеше ізбасары басты. Соңғы онжылдықта өнерді белсенді түрде үйреткен марқұм Сифу Джеймс Кама (Роберт Ли арқылы Лам Сангтің ұлы шәкірті) болды.
Темір өгіз
Темір өгіз (鐵牛) бөлімшесі Темір өгіз Чой (Choi Dit Ngau; 蔡鐵牛) шәкірттері өздерінің ұстазының құрметіне осылай атады. Ол өзінің күшімен және қарсыласының соққыларын қабылдау қабілетімен осы лақап атын алған. Ол 1900 жылғы Боксерлер көтерілісіне қатысқандығы да мәлім. Бұл жүйенің негізін салушы Хунг Мей (Қызыл қабау) дейді және оның бастауы Ер Мей тауынан шыққан деп есептеледі. Хо Кунг Вах 1960 жылдары осы стильді Ұлыбританияға әкелді. Оңтүстік Қытайда осы тармақтың көптеген жаттығушылары бар, бірақ қазір Еуропада да осы әулеттің насиятшылары табылуда.
К. С. Хсиунг Тонг Лонг Кветт Сот
Тонг Лонг "Праящий мантис" (Quet Tsot/ Guo Shu) – Калькутта қаласында оқытылған Оңтүстік Матағатты стилі. Жүйе Қытайдың Гуандун провинциясының солтүстік-шығысындағы Мой Ян аймағында пайда болды және бастапқыда Чэнь Кью Колкаттаның Тангра ауданындағы Пей Мой Тангра қытай мектебінде тек Хакка қауымына ғана үйретті. Чэнь шежірені Сифу Хсиунг Хан Сеонға (1917-2000) тапсырды, ол ашық ойлылығының арқасында 1975 жылы стильді қытай еместерге де үйретті. Ол 1950 жылдардан бастап 2000 жылы қайтыс болғанға дейін Калькуттадағы Танграда сабақ берді. Бүгінде жүйені Хсиунгтың шәкірттері мен немере шәкірттері дамытып келеді.
Фильм
Ло Манг, танымал Venom Mob тобының шебері, 13 жылдан астам уақыт бойы Чу Гар Оңтүстік Құбыжық Құрғақшылы (Chu Gar Southern Praying Mantis) өнерін үйренген, содан кейін актерлік мансабын бастады. Ол Шоу ағайындыларының "Жеңілмейтін Шаолин" (1978) фильмінде ұзақ жаттығу тізбегімен бірге өзінің стилін көрсетіп береді.
Анимациялық сериалдар
"Аватар: Соңғы ауа илеушісі" анимациялық сериалындағы Тоф Бейфонг кейіпкері ерекше жер илеу стилін қолданады, ол Чу Гар стиліндегі Оңтүстік дұғашы мантисіне негізделген. Көбінесе жер илеу Хунга стиліне негізделген.
Тез соққы (G.I. Joe)
"G.I. Joe: A Real American Hero" ойыншықтар сериясы, комикстері және мультфильмдерінің кейіпкері Квик Кик жекпе-жек өнерінің негізінде Оңтүстік Молитвалық Мантис стилін меңгерген деген аңыз бар. Оның жеке ісінде Оңтүстік Молитвалық Мантистің нақты бір мектебі көрсетілмеген, сондықтан теориялық тұрғыдан алғанда, кез келген Оңтүстік Мантис мектебі оны өкілдік етуге құқылы.