Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мизорам – Үндістанның аймағы. Оның халық музыкасы ән салудан (вокалдан) тұрады, оған дәстүрлі барабандар, гонг және басқа да жергілікті соққы аспаптарымен үйлесім жасалады. Флейта тартудың ұзақ тарихы да бар, бірақ қазір ол жойылды. Барабандардың корпусы іші қуыс ағаштан жасалады және олардың мембранасы сиыр терісінен, ал гонгтар, мыстан құйылған, Мьянмадағы гонгтарға өте ұқсас.
Mizoram is a region in India. Its folk music consists of vocals (singing) accompanied by traditional drums, gong and other native percussion instruments. There is also a long history of flute playing which is now defunct. The drums are made from a hollow tree trunk with membrane made from cow hide and the gongs, made of brass, are very similar to those found in Myanmar.
Тарих
Мизо музыкасының бастауын анықтау және оның хронологиялық реттілігін орнату қиын. Дегенмен, кейбір өлең жолдары 1300-1400 жылдар аралығында Бірмадағы Тхантлангқа қоныстанған кезде пайда болған. Б. Лалтанглиана жазғандай, осы кезеңде дамыған халық әндері: dar hla (гонг әндері); Bawh hla (соғыс әндері), Hlado (аң ауру әндері); Nauawih hla (бесік әндері) болды. Әндердің одан әрі дамуы 15 ғасырдың соңы мен 17 ғасыр аралығында Бірмадағы Лентлангқа қоныстанған кезде байқалды. Колониялық кезеңге дейін мизолар барабан, гонг және қабақтан және бамбуктан жасалған сырнайларды музыкалық аспаптар ретінде пайдаланған. Христиан дінін қабылдағаннан кейін барабаннан басқа музыкалық аспаптардың тартымдылығы төмендеді. Мизорамға алғашқы музыкалық аспап ретінде 1907 жылы Фрейзер ханым сырнай әкелді. Белгілі композитор Ванкама мырза Мизорамда гитараны танымал етуде маңызды рөл атқарды.
It is difficult to trace the origin and to arrange the chronological sequences of the heritage of Mizo Music. However, some couplets were developed during the settlement of Thantlang in Burma, estimated between 1300 1400 AD. As recorded by B. Lalthangliana, the folk songs developed during this period were dar hla (songs on gong); Bawh hla (War chants), Hlado (Chants of hunting); Nauawih hla (Cradle songs) A greater development of songs can be seen from the settlement of Lentlang in Burma, estimated between late 15th to 17th Century AD. In precolonial times, the Mizos used the drum, gong and mouth organ made of gourd and bamboo as musical instruments. With adoption of Christianity, musical instruments other than the drum lost their appeal. The first Musical instrument to enter Mizoram was the mouth organ brought in by Mrs Fraser in 1907. Mr Vankhama, a well known composer was influential in popularizing the guitar in Mizoram.
Жіктеу
Мизо халқының халық әндерін жіктеудің дәстүрлі әдісі бар. Олардың өзіндік жіктеу жүйесі негізіндегі халық әндерін зерттеу, мизолардың шамамен жүз түрлі халық әні бар екенін көрсетеді.
The Mizos have a traditional way of classifying their folk songs. A study of their folksongs on the basis of their own system of classification shows that the Mizos have about one hundred different types of folksongs.
Музыкалық аспаптар
Мизолар ежелден-ақ әр түрлі музыка аспаптарын пайдаланып келген. Оның бастауын нақты анықтамасақ та, "Кабау аңғарындағы мизолардың 10-13 ғасырлардың соңындағы музыкасы бүгінгідей деңгейге жеткен" деуге болады.
From time immemorial, the Mizo have been using different musical instruments. Even though we cannot date the origin, the "Mizo of Kabaw Valley during late 10th to 13th century AD had developed their music as nearly as they have done today".
Хуан
Хуанг (барабан) – мизо халқының дәстүрлі аспабы, мизо қоғамы мен дінінде маңызды орынға ие. Хуанг кез келген шарада міндетті түрде болады. Ол іші қуыс ағаштан жасалған, екі жағына жануар терісі керілген. Мизо халқы барабанның мөлшері мен ұзындығына қарай түрлі атаулар береді. Ірісі – Хуангпуи (үлкен барабан), орташасы – Хуанглай, ал кішісі – Хуангте (кішкентай барабан) деп аталады. Егер барабан сопақ болса, оны Каульхуанг дейді. Мизо тарихы бойынша, мизо тайпасының ата-бабалары ән шырқағанда және күй шығарғанда барабанды қолдана бастаған деген тұжырым жасалады. Лианмингтанганың пікірінше, мизо халқы барабанды мәдени таралым арқылы қытай өркениетінен алған. Бұл мәдени таралым процесі, М.з. 9 ғасырының ортасынан бастап М.з. 13 ғасырының соңындағы Паган дәуірінің аяғына дейін мизо халқы мәдени байланыс жасаған бірмалықтар арқылы жүрген болуы мүмкін.
Khuang (drum) is a Mizo indigenous instrument which occupies a very significant place in Mizo social and religious life. Khuang is a must on all occasions. It is made of hollow tree, wrapped on both sides with animal skin. The Mizo gives different names according to its size and length. The big sized one is called Khuangpui (Big drum), the middle one is called Khuanglai; and the small sized, Khuangte (little drum). If it is longish, they called it Kawlkhuang. As far as the history of Mizo is concerned it is commonly concluded that the Mizo ancestors started using drum as far back as when they sang and composed song. Lianhmingthanga believes that the Mizo had received drum from Chinese civilisation through cultural diffusion. The process of that cultural diffusion might have passed through the Burmese with whom the Mizo had a close cultural contact which took place from the middle of the 9th century AD until the end of Pagan period at the close of the 13th century AD.
Дарманг
Дарманг – ең кішкентай гонг түрі. Ол басқа гонгтар немесе аспаптарсыз әсер етпейді, бірақ дәстүрлі билерде ырғақты сақтау үшін қолданылады. Бұл гонгтардың бәрі бірмандықтарға тән екендігі көрінеді, сондықтан Мизо тайпасы оларды 9-13 ғасырларда Кабау аңғарында бірге тұрған бірмандықтардан алған болуы мүмкін деген қорытындыға келуге болады.
Darmang is the smallest type of gong. It has no effect without other gongs or instruments, but it is used in the traditional dances to keep timing. All these gongs appear to be Burmese in origin, and therefore, it is tempting to conclude that Mizo got them from the Burmese while they were living in the Kabaw Valley during 9th to 13th century AD.
Жел аспаптары
Мизо тайпасында Rawchhem, Tumphit, Mautawtawrawl, Phenglawng, Buhchangkuang, Hnahtum сияқты алты түрлі үрмелі музыкалық аспап бар.
The Mizo have six varieties of wind instruments such as Rawchhem, Tumphit, Mautawtawrawl, Phenglawng, Buhchangkuang, Hnahtum.
Суретшілер
Ең алғашқы танымал мизо суретшілері: Лаллианмауа Пачуау, CFL Хминтанга, Лалтанпуиа Точханг, C. Лалринмауа, К. Лалчамлиана, Х. Лалтакима және Лиандайлова Чхангте. Қазіргі буынның танымал әйел суретшілері – Дадухи, Лиандингпуи, Кэтрин Хиангте, Зорамхани, Спи және Мами Варте, ал ересек буын суретшілері Ванхлупуи, Ванлалруати және С. Лури. Танымал ерлер суретшілерінің қатарында Бума, Ванлалсайлова, Майкл М. Сайло, Джозеф Займингтанга және Ф. Зотхалуана (Атеа) Селевен Мама Чаунгту бар.
The earliest popular Mizo artists include Lallianmawia Pachuau, CFL Hmingthanga, Lalṭanpuia Tochhawng, C. Lalrinmawia, K. Lalchamliana, H. Lalṭhakima, and Liandailova Chhangte. Popular female artists include Daduhi, Liandingpuii, Catherine Khiangte, Zoramchhani, Spi and Mami Varte in the current generation, and Vanhlupuii, Vanlalruati and C. Luri as more senior artists. Popular male artists include Booma, Vanlalsailova, Michael M Sailo, Joseph Zaihmingthanga, and F. Zothlamuana (Atea) Cellevain Mama Chawngthu.