Кіріспе

Орта ғасырлардағы Англия тарихшылары қазіргі тарихи тарихнаманың негізін қалауға көмектесті, Англия, Уэльс және Нормандияның ерте тарихы, оның мәдениеттері және тарихшылардың өзі туралы маңызды мәліметтер ұсынып берді. Осы мақаладағы "ағылшын" термині Англияға қатысты тарихты жазған Уэльс және Норман авторларын да қамтиды. Тарихи жазудың ең көрнекті кезеңі, ортағасырлық ағылшын тарихнамасының "Алтын ғасыры" деп аталатын, XII-XIII ғасырлардағы жоғары орта ғасырлар дәуірінде болды. Осы кезеңде ағылшын жылнамалары әртүрлі тақырыптарды қамтитын, мол ақпаратты және кең ауқымды туындылар жасады. Әлдеқандай еңбектің сенімділігіне немесе мәніне қалай қарасаңыз да, орта ғасырлар туралы біліміміздің көп бөлігі осы еңбектерден бастау алады.

Орта ғасырдың аяғы

Орта ғасырлар Англияда тарихи жазудың алтын ғасыры болды. Тарихты жазу – мектепте логика, теология, құқық және табиғаттану сияқты кәсіби пәндер ретінде оқытылмаған, бірақ академиялық жүйелер мен процедураларға бағынбаған, білімді адамдардың тәжірибесі болды. Бұл монастырьларда және корольдер, епископтар мен барондардың сарайларындағы білімді адамдарға арналған сала еді, олардың уақыты, лауазымы және онымен айналысуға қабілеттері болды. Сондықтан, осы кезеңдегі тарихтардың сапасы мен әртүрлілігі әртүрлі, олардың кейбіреулері қызықты және тартымды. Көптеген жылнамашылар жақындағы оқиғалар туралы егжей-тегжейлі мәліметтер берді. 893 жылы Ұлы Альфред патша ағылшын-саксон жылнамасын жасауға бұйрық берді, және орта ғасырлар бойы осыған ұқсас жылнамалар дайындалды. Ең танымал еңбек – француз Жан Фруассардың (1333–1410) еңбегі. Оның француз тілінде жазылған «Фруассардың жылнамасы» Жүз жылдық соғыстың бірінші жартысы үшін маңызды дереккөз болып табылады. 1066 жылғы нормандық жаулап алудан кейін ағылшын тарихына қызығушылық арта түсті. Бұл 1066 жылғы оқиғадан кейін ағылшын халқының өзінің мәдени ерекшеліктерін қайта жаңартуға деген ниетімен байланысты деп есептеледі. Сонымен қатар, жаңа нормандық билеушілер өздері кімдердің үстінен билік еткенін білуге қызығушылық танытты, бұл Джеффридің король Артур сияқты Англияның ертедегі корольдерінің аңыздарына деген сұранысты арттырды.

Сипаттамалары

Бұл кезеңдегі шығармалар көбінесе жылнамалар мен әдеби тарихтар арқылы жіктеледі. Жылнама жазушылар оқиғаларды және оқиғалардың күнін аз ғылымдық стильде немесе кеңейте бермей жазды. Мысалы, XII ғасыр монахының "Уинчкомб жылнамалары" әр жылға бір абзац арнады, маңыздылығына қарамастан, сол жылғы әр оқиға үшін бір ғана сөйлем жазды. Осылайша, жылнамалар көбінесе маңызды емес нәрселерге де, маңызды нәрселерге де бірдей көңіл бөлді. Жылнамалардан өзгеше, әдеби тарихтарды ортағасырлық әдебиеттің басқа түрлерімен бірге жіктеуге болады. Шын мәнінде, ойын-сауық тарихи жазудың заңды функциясы саналды. Шайқастар туралы тарихи әңгімелерде көбінесе басшылардың ұзақ және толығымен ойдан шығарылған сөздері келтірілді. Тарихтар ортағасырлық әдебиеттің басқа түрлерімен, мысалы, романс сияқты бірдей деңгейде болды. Көпшілігі оқылымды болуға тырысты, Роджер Вендовер сияқты, "күллі тыңдаушы мен талғампаз оқырманға" қарсы "әрқайсысына ұнайтын нәрсені ұсыну" арқылы және осылайша "барлығының пайдасы мен көңіл көтеруін" қамтамасыз ету арқылы қаруланды. Бұл кезеңдегі тарихтардың тағы бір ерекшелігі – олар басқа жазушылардан көптеген мәліметтер алды, көбінесе бүкіл еңбектерді өздеріне тиесілі деп көшіріп алды. Мысалы, Генрих Гантингдонның "Ағылшын тарихының" тек төрттен бір бөлігі түпнұсқа, ал көптеген жерлерде Беденің "Historia Ecclesiastica" еңбегіне сүйенеді. Бұл процеске кейінгі жазушылар осы еңбектерді толық немесе ішінара көшіру арқылы одан әрі күш қосты. Беда осы кезеңнің тарихшылары тарапынан жоғары бағаланды, ал кейінгі тарихшылар Беденің 735 жылы қайтыс болуы мен Эдмердің "Жақындағы оқиғалар тарихының" (960 жылдан бастап) арасындағы 223 жылдық кезең жеткіліксіз жарық көргеніне өкінді. Малмсберилік Уильям Беда туралы: «Одан кейін өз халқының латын тілінде тарихын жазуға бет бұрған адамдарды табу оңай болмас» деді. Гантингдондық Генрих Беданы «осы қасиетті және құрметті адам, ұлы зиялылыққа ие адам» деп атады. Заманауи тарихты жазу үшін тарихшылар өздерінің куәгерліктеріне, кездескен адамдардың баяндамаларына және хаттар сияқты бастапқы дереккөздерге жүгіне алды. Жақсы байланыс желісі маңызды болды және көп сапарлар жасау жиі кездесетін жағдай еді. Патшалардың сарайларына тағайындалған дін қызметкерлері көбінесе ақпаратқа ең жақсы қол жеткізе алатын, мысалы, Генрих I тұсындағы Роджер Хауден. Кейбір монахтар, мысалы, Ньюбургтік Уильям, ешқашан монастырьларын тастап кетпегенімен, ол монахтар өмірінің теориялық оқшаулануы мен үндеуінде болған әңгімелер мен қаңқу арқылы көптеген мәліметтер ала алды.

Монмут қаласының Жеффри

Монмуттан шыққан Джеффри тізімнен ерекшеленеді, себебі ол бір жағынан осы кезеңде Англиядағы ең танымал тарихшылардың бірі болды. Екінші жағынан, оның "Historia Regum Britanniae" (Британия патшаларының тарихы) шынайы тарих емес, көбінесе ойдан шығарылған туынды деп есептелді және кейбір замандас тарихшылар оны нағыз тарих деп санамады. "Британия патшалары" кітабы король Артур туралы аңызды, сондай-ақ Англияның ерте дәуіріндегі Уэльс аңыздарын қамтиды және ол шынайы ағылшын тарихы ретінде ұсынылып, көбінесе солай қабылданатын. Бұл кітап өте танымал болғанымен, әділдік пен шындыққа ұмтылған басқа замандас тарихшылар Джеффриді қатаң сынады. Уильям Ньюбургтік "Historia" кітабының кеңейтілген кіріспе бөлімін Джеффридің сенімсіздігін көрсетуге арнады, тіпті "ешқандай ежелгі тарихты білмейтін адам ғана оның дерлік барлық нәрсені қаншалықты ұятсыз және қайсагерлікпен өтірік айтқанына күмәндік тудырар еді" дейді. Король Артурдың тарихи негізі туралы пікірталас бүгінге дейін жалғасуда.