Кіріспе

1916 жылғы референдум, әскерге шақырылған сарбаздарды қалай пайдалануға болатыны туралы мәселеге қатысты, 1916 жылдың 28 қазанында өтті. Бұл Австралиядағы бірінші міндетті емес референдум (көбінесе конституциялық сұрақтарды қамтымағандықтан плебисцит деп аталады) және бір ғана ұсыныстан тұрды – ол Премьер-министр Билли Хьюздің Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге шақырылған әскерлерге шетелде қызмет етуге рұқсат беру туралы ұсынысы болды. 1911 жылы 12-ден 26 жасқа дейінгі еркектер үшін міндетті әскери қызмет енгізілді. Австралия үкіметінің мұндай әрекеттерге жеткілікті өкілеттігі болғанымен, әскерге шақырылған сарбаздарды Австралиядан тыс жерде соғыстыру мәселесі даулы болды. Бұл шараның күрделілігі мен парламенттік қолдаудың жетіспеуіне байланысты Хьюз бұл мәселені заңдық емес, символдық мақұлдау алу үшін халыққа жүктеді. Ол 1916 жылғы Әскери қызмет туралы референдум заңына сәйкес өткізілді. Референдум елді екіге бөлетін және шараның айқын түрде қабылданбауына әкелетін қызу пікірталас тудырды. Бұл 1916 жылғы Австралияның Еңбек партиясының жарылуына және Хьюз басқаратын жаңа Ұлттық партияның құрылуына тікелей себеп болды. 1917 жылғы сайлауда Хьюз қайтадан сайланғаннан кейін, сол жылдың соңында осы мәселе бойынша екінші референдум өтті. Үкімет әскерге шақыру шарттарын жеңілдетіп, ұсыныстың мәтінін қарапайымдастырды, бірақ ол да қабылданбады.

Өмірбаян

1916 жылдың ортасында Австралия императорлық күштеріне (АИФ) қабылдану деңгейі ең төменгі көрсеткішке жетті. Жоғары шығын, күтілгеннен ұзақ соғыс және соғысқа деген ынтаның төмендеуі үкімет үшін соғыс күшін сақтау мәселесін тудырды. 1915 жылдың қазан айында премьер-министр болып тағайындалған Билли Хьюз осы күш-жігерді сақтауға, тіпті күшейтуге ниетті болды. Ол сөздері мен іс-әрекеттерінде Австралияның батылдық пен құрбандық арқылы соғыста өзін көрсетуін қалап, жанкешті патриоттық көзқарас білдірді. Австралия Федерациясы құрылғанға дейін ол міндетті әскери қызметті қолдаған, ал әскерлермен араласуы мен достығы оған «Кішкентай қазушы» деген лақап атты әкелді. Дегенмен, жетекші саясаткерлердің шақыруларына қарамастан, бұл мәселе Хьюздің Еңбек партиясы ішінде дау тудырды және ол жеткілікті еріктілердің арқасында әскери шақырудан қашуға үміттенді. 1915 жылдың қарашасында жаңа сарбаздарды жұмылдыру үшін жаппай науқан басталды және алдағы алты айда майданға тұрақты түрде әскер жіберуде сәтті болды. 1916 жылдың қаңтарында Хьюз одақтастардың соғыс жоспарларын жасауға қатысу үшін Ұлыбританияға (әскери шақыру енгізілген елге) кетті. Шетелде ол майдан желісі бойында кең ауқымды сапарлар жасады, сондай-ақ ағылшын және француз ауруханаларында жазылып жатқан сарбаздармен, әсіресе олармен жақын қарым-қатынас орнатты. Австралияның осы сарбаздарды тастап кетуі мүмкін емес деп ол ойлады, ал стратегиялық жағдай оған Австралияның соғыс күшін сақтау үшін міндетті әскери қызмет қажет екеніне сендірді. Австралияға оралғаннан кейін ол отандық жағдайдың күрт өзгергенін және әскерге қабылданудың жағдайының нашарлағанын көрді. Хьюз вице-премьер Джордж Пирстен 1916 жылдың желтоқсанына дейін тіпті ең оңтайлы бағалаулар бойынша да әскерді ауыстыру жеткіліксіз болатынын естіді. Шілде айының соңында Позьер шайқасы әскери шақыру қажеттілігін күшейтті. АИФ Соммадағы шайқастарда, әсіресе Позьерде, Муке фермасында және Фромлельде шамамен 28 000 сарбазды жоғалтты. Ұлыбританияда оларды ауыстыруға бар болғаны 7 000 австралиялық сарбаз қол жетімді болды. Австралия және Жаңа Зеландия армия корпусының сол кездегі қолбасшысы генерал Уильям Бердвуд және оның штаб бастығы бригадир генерал Бруденелл Уайт Австралиядан бірден 20 000 сарбаз, ал үш ай ішінде тағы 15 000 сарбаз жіберіп, австралиялық дивизияларды толық күшке келтіруді сұрады. Тамыз айының соңында британдық колониялар хатшысы Австралия үкіметіне Франциядағы ауыр шығындар туралы хабарлап, AIF 3-дивизиясын қызметте ұстау үшін алдағы үш ай ішінде 69 500-ге жуық сарбаз қажет екенін ескертті. Мұндай сұраныс бұрын естілмеген еді, бұл Хьюз науқан кезінде үлкен мән берген мәселе болды. Кабельдің шығу тегі әлі де даулы, бірақ оның уақыты мен мазмұны кездейсоқ болмаған сияқты. Бұл жеделхатты бастапқыда Хьюздің британдық соғыс кабинетіндегі өкілі, бригадир генерал Роберт Андерсон, Бонар Лоу және Кит Мердокпен бірлесіп, әскери шақыру науқанына көмектесуге ниеттенген. Кейбіреулер бұл көрсеткіштерді асыра бағалау деп санайды, ал майданнан басқаратын австралиялық дивизиялардың командирлері сияқты басқалары оларды төмен деп бағалады. Барлық тарихи құжаттар дауыс беруді «референдум» деп атайды, бірақ ол Австралия Конституциясына түзету енгізу туралы ұсынысты қамтымады. Конституцияға түзетулер енгізілмегендіктен, 1) ол заңды күшке ие болмады, 2) штаттардың көпшілігінде мақұлдау қажет болмады және 3) федералдық аумақтардың тұрғындары дауыс беруге құқылы болды.

Ұсыныс

1916 жылдың ортасына қарай әскери шақырудың Еңбек партиясын жарып салуы мүмкін екені анық болды. Хьюз Англиядан оралғаннан кейін әскери шақыру заңының дереу қабылдануын қаласа да, парламентке ұсынысты енгізу алдында шілде және тамыз айларында саяси ұйымдастыруға уақыт бөлді. Шетелдегі әскери міндеттілік енгізу туралы заң жобасын қолдау Палатада қабылданатыны, оппозицияның Еңбек партиясынан шыққандардың орнын толтыратыны, бірақ Сенатта емес екені белгілі болды. Осылайша, 1916 жылдың соңындағы саяси жағдайды ескере отырып, әскери шақыруды жүзеге асыру мүмкін емес деп танылды. Дегенмен, бұл мәселе бойынша халықтың пікірін білу үшін екі палатада да көпшілік дауыс берді. Мұндай дауыс берудің қажеті болмады, себебі Ұлттық үкімет Конституцияға өзгеріс енгізбей, әскери шақыру заңын қабылдауға құқылы болды. Осылайша, дауыс берудің мақсаты – әскери шақыруды енгізуге заңдық емес, символдық мақұлдау алу. Генерал-губернатор Рональд Мунро Фергюсон, 1-ші виконт Новар, Англиядағы Дэвид Ллойд Джордж үкіметімен ашық байланысқан және Империяның соғыс күшін қолдауға бағытталған әскери шақыруды ілгерілетуде ықпалды болған қатал империалист еді. Мунро Фергюсон жағдайды түсінген соң Хьюзге оралғаннан кейін әскери шақыру туралы заң жобасына қол қоятынын және парламент қабылдамаса, екі палатаны таратуға уәде берді. Алайда, Хьюз бұл мәселенің партияны, әсіресе жалпы сайлауға дейін жеткізуі мүмкін екенін және мәселені тікелей халыққа жеткізуден басқа амалы қалмағанын тез түсінді. Бұл жолды Жоғарғы сот судьялары Эдмунд Бартон мен Сэмюэл Гриффит кеңес берді. Кем дегенде бір жақын серігі референдум өткізу перспективасының Хьюздің өзінің танымал екендігіне сенуіне де әсер еткенін сезді. "Хьюз өзінің харизматикалық көшбасшы ретіндегі табысына риза болды, және ол халықпен тікелей сөйлесе алу мүмкіндігі өзінің романтикалық табиғатына қатты әсер етті". Хьюз толық ұсынысты Каукус пен Кабинетке ұсынды. Ол ұсынысын қолдауда барлық мүмкіндіктерді пайдаланды, Франция құлдыраудың алдында тұрғанын, Империя күштерінің шегіне жеткенін және Германия соғысты барлық жерде жеңіп жатқанын мәлімдеді. Сонымен қатар, егер үкімет соғысты жеңу үшін қажетті қадамдарды жасай алмаса, онда халық оны жеңе алатын оппозицияны сайлар еді. Ол, басқалармен қатар, халықтың 80% әскери шақыруды қалайтынын және осыған қарсылық білдіргендер науқан соңына дейін ұсынысты қабылдайтынын мәлімдеді. Ол сөзін былай деп аяқтады: "Балаларды окоптарда қалдырмаңдар. Оларды сойып тастағандарын көрмеңдер. Оларды күштерінен төмендетпеңдер, әйтпесе Австралияны ұятқа қалдырасыздар". Келесі үш күн ішіндегі үздіксіз пікірталас пен күрес Хьюздің ұсынысын біртіндеп жұмсартты, әскери шақыру тек ерікті жалдаудың жетіспеушілігін толықтыру үшін жүзеге асырылды, жалпы шақыру қазан айына дейін кейінге шегерілді, ал қазан айына дейін еріктілердің қажетті саны жиналса, ұсыныс тоқтатылар еді. Мүмкін болатын босатулар да келісімге келу және қолдаушы жаққа көбірек адамдарды тарту үшін кеңейтілді. Осы түзетулермен 28 тамызда Каукуста минималды мақұлдауға қол жеткізілді. Хьюз Викторияның Еңбек партиясының саяси атқарушысымен кездесті, оған атқарушы президент Э. Дж. Холлоуэй төрағалық етті. "Бір сағат бойы ол мүшелерге сөйлеп, өзінің көптеген ораторлық, логикалық және саяси айла-шарғыларымен атқарушы органдардың барлығын немесе кем дегенде бір бөлігін өзінің референдумдық науқанын қолдауға көндіруге тырысты". Хьюз моральдық мәселелер мен Австралияның абыройын сақтау туралы сөйлеп, "Ол "Иә" дауысы үшін өмірі үшін күрескендей күреседі" деген қорытындыға келді. Холлоуэй мен оның жақтастары сөзге сенбеді және оның әсеріне де ұшыраған жоқ. Хьюз басқа штаттардың Еңбек ұйымдарында да осындай жетістікке жете алмады. Бірнеше күннен кейін ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің Еңбек атқарушысының алдында сөйледі, содан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльстің сауда және еңбек кеңесінің арнайы отырысы өтті. Бұл кездесулердің жазбалары сақталмаған, алайда олардың соңында әскери шақыруға қарсылық білдіретін ұсыныстар қабылданды. Дегенмен, кейбір танымал Еңбек партиясы саясаткерлері, соның ішінде Жаңа Оңтүстік Уэльстің премьері Уильям Холман және Оңтүстік Австралияның премьері Кроуфорд Воган Хьюзді қолдап, партиялық бағыттан бас тартты. Ақырында Квинсленд, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттық парти...

Қоғамдық пікірталас

Әскери шақыру мәселесі бойынша пікір таласы күшейді, және халықтың көптеген салалары бұл мәселеде қатысты түрде бөлінді. Австралияның өте беделді Тума Жерлер Қауымдастығы 1916 жылдың ортасында "[с]оғыс қажеттіліктерін ерікті қызметпен қанағаттандыру мүмкін емес" деп мәлімдеді. Бұл қауымдастық әрбір азаматтың қызметін пайдалану үшін Үкіметке қолдау көрсетуге міндеттеме береді. Дегенмен, АНА филиалдары атқару комитетінің мәлімдемесіне жауап ретінде екіге бөлінді, кейбір филиалдар әскери шақыруға қарсы болды (мысалы, Coburn), ал басқалары қолдау көрсетті (Collingwood). Әскери шақыру туралы пікір таласына қатысқан ұйымдасқан еңбекшілердің қарсылығы бірауыздан болмады. "The Age" газеті 13 сәуірде жағдайды талдап, "егер бүкіл қозғалыстың қатардағы мүшелері дауыс берсе, міндетті әскери қызметке талап күмәнсіз болар еді" деген қорытындыға келді. Кейбір Лейбористер бұл ұсынысты тек "байлықты тартып алу" шарасымен қана қолдады. Бұл мәселе Лейбор партиясының ішінде біраз уақыттан бері талқыланып келеді – 1916 жылы Австралияда байлық санағы көрсеткендей, елдегі активтер мен байлықтың 80%-ын халықтың 15%-ы ғана иеленді. Бұл мәселе тиянақты түрде шешілмеді, және көптеген қарсыластар салық салу – байлықты әскери шақырудың бір түрі екенін, ал соғысқа көмектесу үшін негізгі активтерді жеткілікті ақшамен жұмылдыру мүмкін емес деп дәлелдеді. Заң жобасына қарсылар екі түрлі принциптің артында тұрды. Олардың кейбіреулері, Эндрю Фишер ең танымал болса, соғыс жеңіліп қалса Австралияға төнетін қауіп туралы және соғысты мүмкіндігінше бар күшімен жалғастыру қажеттігі туралы толық келісті. Алайда, олар ең жақсы күш-жігер тек ерікті күш-жігердің нәтижесінде жиналады деп сенді, ал тікелей қауіп төндірмейтін елге әскери шақыруды енгізу әрекеті тек ішкі жанжалға және соғысқа кедергі келтіруге әкеледі деп ойлады. Фрэнк Тюдор және Т. Дж. Райан басқаратын қарсыластардың екінші тобы, ер адамдарды көптеген нәрселерге мәжбүрлеу әділ болуы мүмкін, бірақ оларды өмірге алып, өз өмірін қауіпке салу басқа мәселе екенін айтты. Адамды басқа адамды өлтіруге мәжбүрлеу ешбір жағдайда әділ емес. "Австралиялық жұмысшы" газеті бұл танымал Лейбор партиясының платформасын былай түсіндірді: "Қоғам жеке адамға: 'сен мұны жақсы көруің керек, сен оны жек көруің керек' дей алады. Бірақ егер адам өзінің жеке көзқарасы мен сезімінен туындаған сүйіспеншілік пен жеккөрушілік сезімін сезінбесе, қоғам оған бекер бұйрық береді. Ол бұйрық беруді жақсы көре алмайды. Ол бұйрықты жек көре алмайды. Бұл құмарлықтар оның жанынан бастау алады – күшпен соғысуға мәжбүр болған адам, күшпен махаббатқа мәжбүр болған әйелдей ашуланады". Австралияның Бостандық Лигасы да осы пікірді қолдады, себебі ол заң жобасына қарсы болды, өйткені ол ар-ождан бостандығын білдіруге кедергі келтіретін еді. Кәсіподақтар заң жобасы шетелдік жұмысшылардың көшіп келуіне жол ашады деп қорқып, жауынгерлердің жұмысын алып тастады. Франк Ансти заң жобасын енгізу кезінде парламентте былай деді: "Бұл бапта бұл шараны 'Әскери қызмет туралы референдум актісі' деп атауға болады, және мен оның мақсаттары мен міндеттері осы атауда нақтырақ көрсетілуі керек деп ойлаймын. Сондықтан мен 'Әскери қызмет' деген сөзді алып тастап, оның орнына 'Түсті жұмысшылар' деген сөздерді енгізуді ұсынамын – ұсынылған референдумды өткізуден күтілетін пайдалардың бірі – біздің елден 200 000-нан 300 000-ға дейін адамдарды шығарып, олардың орнына түсті жұмысшыларды жұмысқа орналастыру арқылы өнеркәсіптеріміздің дамуына көмектесу". Әскери шақыруға қарсы насихаттың көп бөлігі қоғамның бірнеше бөлігінің қорқыныштарына ойнауға тырысты: әйелдер ұлдары мен күйеулерінен айырылып қалады, фермерлердің егістіктері жеткілікті жұмыс күшісі болмағандықтан бос жатады, ал жұмысшылар олардың орнына арзан шетелдік жұмысшылармен алмастырылады. Алайда, Австралиядағы барлық беделді адамдар әскери шақыру науқанын қолдады. Барлық католик емес шіркеу басшылары, сондай-ақ Құтқару Армиясы, газеттер және көптеген заңгерлер қозғалысты қолдады. Науқан мен дауыс беру туралы хабарланғаннан кейін, көптеген БАҚ осы мәселені тез арада қолға алды, олар қозғайтын риторика мен әсерлі суреттерді қолданды. Норман Линдсей және Дэвид Лоу "иә" дауысын қолдаған плакаттарымен соғыстың ең күшті суреттерін жасады.

Қоғамдық кездесулер

Әскерге шақыру мәселесі Австралияны терең бөліп тастады; үлкен жиналыстар өтті, олардың кейбіреуі қолдады, ал кейбіреуі қарсы болды. Әйелдердің дауысы маңызды деп есептелді; үлкен әйелдер жиналыстары өткізілді, екі тараптан да әйел сайлаушыларға бағытталған үгіт ақпараттары таратылды. Бірінші плебисцит науқанын Хьюз Сидней қаласындағы үлкен, толы жиналыста бастады, онда ол Үкіметтің ұсыныстарын баяндады. 21 қыркүйекте Мельбурн қалалық әкімдігінде әскерге шақыруды қолдайтын тағы бір үлкен жиналыс өтті. Әскерге шақыруға қарсылар, әсіресе Мельбурнде, да көп адамды жинауға қол жеткізді – 20 қыркүйек 1916 жылы көрме ғимараты толды; 15 қазан күні Ярра жағасында 30 000 адам, ал келесі аптада 25 000 адам жиналды; "Біріккен әйелдер «Әскерге шақыруға жоқ» комитеті ұйымдастырған әйелдер шеруі – Гильдия залы мен Принц көпірі арасындағы Суонстон көшесіне шамамен 60 000 адам жиналды, көше бір сағаттан астам уақыт бойы адамдармен толып, қозғалыста болды". 4 қазанда Ярра жағасында бес кәсіподақ шақырған әскерге шақыруға қарсы жұмыс тоқтату жиынына 15 000 адам қатысты.

Науқан

Хьюз келесі айларда үлкен қашықтықтарды саяхаттауға мәжбүр болды. Сиднейдегі бастаудан бастап ол елді аралап, 21 қыркүйекте Мельбурн, 25 қазанда Аделаида, 1 қазанда Сидней мен Брисбен, 12 қазанда Хобарт, 15 қазанда Мельбурн, 23 қазанда Альбери, 25 қазанда Ньюкасл және 26 қазанда Сиднейде тоқтады. Науқан барысында ол премьер-министр, бас прокурор және (Тюдордың отставкасынан кейін) кеден министрі болды. Хьюздің күш-жігері оны бүкіл науқанның орталық тұлғасына айналдырды. «Әскерге шақыру науқаны Хьюз мырза мен оның мәлімдемелері төңірегіндегі күреске айналып бара жатты». Шындығында, референдумның нәтижесі оның жеке әрекеттеріне, әсіресе науқанның соңғы төрт аптасындағы әрекеттеріне тікелей байланысты болды. Хьюз қайда барса, оның кездесулеріне көп адам жиналатын және оның сөздері ынтамен қарсы алынды. Алайда, кейінірек сарапшылардың атап өткеніндей, көпшілік орта тап пен консерваторлық көзқарастарды ұстанған адамдардан құралды. Әскери міндеттілікке қарсы өткен көптеген кездесулер жарияланбады, және Хьюз дәстүрлі түрде онымен байланысты болған еңбекші және жұмысшы табының аудиториясына сөйлеуге мүмкіндік таппады. Хьюз өзінің мансабын құрған қозғалыстан толық оқшауланды. Ол қыркүйек айының ортасында Жаңа Оңтүстік Уэльс саяси еңбек лигасынан шығарылды. 27 қыркүйекте Хьюз өзі құрған Сидней док одағы оны шығарып салды, ал алты күннен кейін ол құрған Тролли, арбагерлер және жүк тасушылар одағы да соған ілесіп кетті. Соңында, 26 қазанда Еңбек партиясының Батыс Сидней сайлау кеңесі оны шығаруға дауыс берді, осылайша ол 1894 жылдан бері өкілдік еткен сайлау округінде Еңбек партиясынан үміткер болу құқығынан айырылды. Хьюз бұл әрекеттерге мән бермегендей болды, бірақ оның науқаны оны оның ертерек мансабында қатысқан адамдардан жеке оқшаулағандығы анық. Ол жұмысшы табының немесе наразылық білдірген топтармен сөйлесу мүмкіндігін пайдаланды, бірақ оларға көбінесе кіруге рұқсат берілмеді, бірақ ол әйелдер жиналыстарында жиі сөйледі. Жұмысшы табын сендіру үшін ол қолданған стратегия шетелдік жұмысшылармен байланысты саяси лауазымды тұлғалардың, әсіресе Ұлыбританияның Лейборист партиясы мен Францияның социалистік партиясының қолдауын алу болды. Қазан айында бірнешесі қолдау көрсетті. Референдумның қабылданатынын күтіп, одан кейін қызметке дайындалу үшін мүмкіндігінше көп ер адамды дайындауды қалаған Хьюз өзінің танымалдылығын қатты төмендеткен директива шығарды. Қорғаныс заңындағы бұрынғы өкілеттіктерді пайдаланып, Хьюз 21 мен 35 жас аралығындағы барлық жарамды ер адамдарға әскери міндетке хабарласуды, медициналық жарамдылығын тексеруді және оқу лагеріне баруды бұйырды. Босату соттары белгілі бір критерийлерге сәйкес келетін тұлғаларға, мысалы, денсаулығы нашар болуына, белгілі бір салаларда жұмыс істеуіне немесе діни көзқарастарына байланысты демалыс беруге құқылы болды. Бас губернатор бұл жарлықты бекітті, содан кейін әскери қызметке шақыру жарияланды, барлық жарамды ер адамдарға хабарласу міндетті болды. Бұл шараның маңызды аспектісі – әскери қызметке шақырылғандардың барлығының саусақ іздерін міндетті түрде алу. Бұл себеп жеткілікті болды, себебі босату туралы куәліктерді алаяқтықпен жасау немесе жарамды куәліктерді сату немесе басқа адамдармен қайта пайдалану мәселелері болды және саусақ іздері осы мәселені шешу жолы деп саналды. Алайда, бұл «қазан айының тосын сыйы» көпшіліктің наразылығын тудырды. Саусақ іздерін алу тек қылмыстық қызмет пен тергеумен байланысты болды және қажетсіз күш қолданылды. Көптеген адамдар Хьюздің бұл алдын ала шарасына наразылық білдірді, оны алдағы дауыс беру нәтижесі туралы менмендікпен болжау деп қарады. Сол кездегі бірнеше сарапшылар бұл әрекетті науқанның шешуші нүктесі деп санады. Осы уақытқа дейін барлық көрсеткіштер «Иә» дауысының жеңіске жетуіне игілік көрсеткен сияқты, бірақ одан кейін бұл импульс «Жоқ» дауысына қарай бірте-бірте өзгерді. Австралияның барлық жерінде үлкен жиналыстар өтті. Саяси басшылар әскерге шақыруды қолдағанмен, қарапайым адамдар өз басшыларынан тәуелсіз әрекет етуде. Бұл күштер қазанның бірінші аптасында нығая түсті, Дж. Х. Каттс әскери міндеттілікке қарсы науқанның бас ұйымдастырушысы және директоры болды. Кэттс «анти» науқанында басқаларға қарағанда әлдеқайда қалыпты ұстанымға ие болды және оның сенімділігін айтарлықтай арттырды. Ол Австралияның қауіпсіздігіне алаңдайтындар үшін қолайлы компромисс болған ішкі қорғаныс үшін әскери қызметке шақыруды жақтырады. 25 қазанда, Комонвеллдің атқарушы кеңесінің отырысында Хьюз тағы бір жарлық шығару туралы шешім қабылдады. Отырысқа көп адам қатыспады, кабинет мүшелерінің көп бөлігі әскери міндеттілікке қарсы болды – Эдвард Рассел (Көмекші министр), Альберт Гардинер (Қаржы министрі), Йенс Йенсен (Теңіз күштері министрі) және Қаржы министрі Уильям Хиггс. Алайда Хьюз дауыс беру күнінде сайлау комиссарларына 21 мен 35 жас аралығындағы ер адамдарға шақырудан жалтарғандарын және дауыс беруге рұқсат етілгенін сұрауға рұқсат беру туралы ұсыныс енгізді. Олардың жауабы қанағаттандырмаса, олардың дауыстары болашақта оларды есепке алу керек пе, жоқ па, екенін қарастыру үшін бөлінетін болар еді. Бұл жаңа ережені жариялау сайлаудан соңғы мүмкін соңғы сәтте кешіктірілуі керек еді. Хьюз бұл жарлықтың оның әріптес кабинет мүшелеріне және жалпы халыққа қаншалықты жоғарыдан қараушылықпен көрінетінін түсінбеген сияқты. Атқарушы кеңес бұл ұсынысты қабылдамады. 27 қазанда Хьюз кеңесті қайта шақырды, бас губернатор, сондай-ақ Йенсен мен Вебстер қатысты, бірақ бұрынғы үш қатысушы жоқ еді. Бұл жолы кеңес ұсынысты мақұлдады, бірақ бас губернаторға екі күн бұрынғы осы ұсыныстың қабылданбағаны туралы хабарланбады. Жарлық сол кеште үкіметтік газетте жарияланды. Салдары тез болды. Гардинер, Хиггс және Рассел кабинеттен кетіп, жағдайға қатысты пікірлерін жариялаған баспасөз хабарламасын шығарды, бұл әдетте үкіметке қарсы цензурадан өтті, себебі Хиггс уақытша Қорғаныс портфелін басқарды, Джордж Пирс Батыс Австралияда болғандықтан, Хьюз оның жариялануын тоқтата алмады. Үкімет құлау қаупі туды, Бірінші Хьюз министрлігінің тоғыз мүшесінің төртеуі кетіп қалды. Хьюздің шартты әрекеті мен оның салдары туралы жарияланым сайлау алдындағы апатқа айналды және Хьюз басшылығындағы біртілді және күшті үкіметтің беделі жойылды. Хьюз, қатты күйзеліске түсіп, түн ортасында бас губернаторға қоңырау шалып, сөйлесетін басқа ешкімі жоқ екенін айтты, және екеуі таңғы сағаттарға дейін әңгімелесті, лорд Новар ескі әріптесіне көңіл жағдасын білдіріп, қолдау көрсетті, бірақ соңында екеуі де себептің жоғалғанын түсінді.

Салдары

Ұсыныстың жеңілісі көптеген сарапшыларға үлкен тосынсый болды; оның сәтсіздікке ұшырайтынын күткендердің саны аз болды. Еңбек қозғалысы және жалпы алғанда, қарсыластар көптеген қиындықтармен күресті, ал «иә» жақтастары бұқаралық ақпарат құралдарының көп бөлігін, көптеген маңызды мемлекеттік мекемелерді және көптеген штат үкіметтерін өз жағына тартқан еді. Референдумды қолдаушылар нәтижелерді талдағанда сақтық танытты, нәтижелерді небары бірнеше пайыздық айырмашылық және 75 мыңнан аз дауыс айырғанын атап өтті. Викториядағы қолдау көптеген адамдарды таң қалдырды, себебі бұл аймақ әскери міндетке қарсы риториканың ошағы болған. Сауалнаманың сәтсіздігіне көптеген себептер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс өзі «әділеттік пен күш» арасындағы күрес ретінде қарастырылды, ал әскери міндеттілік осы принципке қайшы келгендей көрінді. Дегенмен, көптеген адамдар «иә» дауысына деген бастапқы құлшыныс пен ақыр соңындағы «жоқ» дауысы арасындағы шешуші фактор Хьюздің іс-әрекеттері мен үкіметтік билікті жүзеге асырудағы қателіктері болды деп санайды. Қатаң тактика, көрсетілген мақтандылық және соңындағы лас ойындар, қолдаушылардан гөрі көбірек қарсыластарды тудырды; осы кемшіліктер, сондай-ақ Хьюздің көптеген қарапайым сайлаушыларға тікелей немесе жанама түрде үндеуге қабілетсіздігі «иә» науқанына үлкен кедеріс келтірді. Әскерге шақыру және кабинеттің құлауы науқанның соңғы апталарында «иә» дауысының үмітіне соққы берген екі оқиға болды. Хьюздің тәуекелі дұрыс болмады, ол Аустралияның соғыстағы жағдайын қайта қарауға мәжбүр болды. Әскерге шақыруға деген қызығушылық дауыс беруге дейін жарияланған жалпы шақырудың нәтижесінде уақытша көтерілді (әскер қажеттіліктерінің төменгі бағасын бірнеше айға сақтауға жеткілікті). Бірақ ол тез бұрынғы деңгейге түсті. Әскери міндеттілікті қамтамасыз ете алмаудың салдары айтарлықтай болды. Көптеген саяси талдаулар мен келісімге келу әрекеттеріне қарамастан, Хьюз енді Еңбек партиясы әріптестерінің құрметі мен сенімін қалай алмайтыны анық болды. Үкімет Хьюз, Пирс және тағы екі министрден тұратын бос қабық екені белгілі болды. Сауалнамадан кейін бірден Еңбек партиясы үшін соңғы тамшы болған тағы бір оқиға орын алды. Көміршілердің жалпы ереуілі қазан айында басталды, ал қараша айында шиеленістің шыңына жетті. Бірнеше апта ішінде Еңбек партиясы жарылды, Хьюз және оның жақтастары жаңа Ұлттық Еңбек партиясын құрды, ол ақырында оппозициялық Ұлттық Либералдық партиямен бірігіп, Ұлттық партияны құрды және Хьюзді тағы алты жыл премьер-министр ретінде ұстады. Хьюз сайлаушылардың шешімін қабылдады, бірақ кейбір газеттер мен жақтастары нәтижеге қарамастан әскери міндеттілікті енгізуді жалғастыруға шақырып, наразылық білдірді. Әскерге шақырылғандар бір айлық оқудан кейін үйлеріне қайтуға рұхсат алды. Сауалнаманың сәтсіздігін талдаған Хьюз бен Пирс, Ұлттық Либералдық партияның тұрақты қолдауына сүйене отырып, Еңбек қозғалысының жартысы Хьюзді қолдаған, ал жартысы референдумды жеңу үшін, фермерлер, пацифистер және ирландтар сияқты басқа да тар демографиялық топтармен бірігіп, қарсы болған деп есептеді. Хьюз партияның ыдырауы мен дауыс берудің сәтсіздігі арасындағы екі апталық кезеңде әріптестерінің Еңбек партиясынан оны мүмкіндігі болғанда, көміршілердің ереуілі шешілгеннен кейін құтылуға сөз байласып жатқанын білді.