Кіріспе

Құжаттық гипотеза бойынша Тораның төрт көзінің бірі

Құжаттық гипотезаға сәйкес, Элохист (немесе жай ғана Е) – Тораның негізінде жатқан төрт бастапқы құжаттың бірі, Яхвист (немесе Яхвист), Екінші заңгер және Діни көздермен бірге. Элохисттер Израиль Құдайына сілтеме жасауда Елохим сөзін жиі қолданғандықтан осылай аталған. Элохист көзі, басқалармен қатар, Құдайға қатысты абстрактілі көзқараспен, Мұсаға Израиль заңдарын берген тау ретінде Синайдың орнына Хоребті пайдаланумен және «Құдайдан қорқу» тіркесін қолданумен сипатталады. Ол әдетте ата-бабалар туралы әңгімелерді солтүстікке, әсіресе Ефремге орналастырады, ал құжаттық гипотеза бойынша ол сол аймақта, шамамен б.з.д. 9 ғасырының екінші жартысында жазылған болуы керек. Өте фрагментті болғандықтан, көптеген ғалымдар қазір Элохист көзінің біртұтас тәуелсіз құжат ретінде бар екеніне күмән келтіреді. Керісінше, Е материалы Яхвист құжатына енгізілген ертеректегі оқиғалардың әртүрлі бөліктерінен тұрады деп есептеледі.

Өмірбаян

Қазіргі ғалымдар Пятикниженің әртүрлі көздер мен бірнеше авторлардың негізінде жазылғанына келіседі, бірақ Киелі кітаптың алғашқы бес кітабын жазу үшін осы көздердің қалай пайдаланылғаны туралы көп дау бар. Бұл деректі гипотеза 20-ғасырдың көп бөлігінде үстемдік құрды, бірақ осы гипотезаға қатысты 20-ғасырлық консенсус қазір бұзылды. Оны қолдайтындар енді оны күрт өзгертілген түрінде қолданады, редакторларға (өзгертушілерге) айтарлықтай үлкен рөл береді, олар енді құжаттарды жай ғана пассивті біріктірушілер ретінде емес, өздерінің көптеген материалдарын қосушылар ретінде қарастырылады. Деректік тәсілді мүлдем қабылдамайтындардың арасындағы ең маңызды өзгерістер – E және J көздерін біріктіру және діни көзді осы мәтінге енгізілген редакциялық түзетулер сериясы ретінде қарау болды. Деректік тәсілге баламалар шартты түрде "фрагменттік" және "қосымша" теорияларға бөлінеді. Фрагменттік гипотезалар, әсіресе Рольф Рендторф пен Эрхард Блум еңбектерінде көрінеді, Пятикниженің материал бірте-бірте үлкен блоктарға жиналуы арқылы, алдымен Девтономиялық автор, содан кейін діни қызметкер (б.з.д. 6-5 ғасырлар) арқылы біріктірілуі арқылы өскендей көрінеді. "Қосымша" тәсілді Джон Ван Сетерс еңбектері көрсетеді, ол J құрамын (ол "фрагменталистерден" өзгеше, толыққанды құжат ретінде қарастырады) 6-ғасырда Деутерономикалық тарихқа (Ешуадан Патшаларға дейінгі кітаптар сериясын қамтитын Израиль тарихына) кіріспе ретінде жазылған деп санайды. Кейін діни қызметкерлер осыған өздерінің қосымшаларын енгізді, және бұл кеңейтулер б.з.д. 4-ғасырының соңына дейін жалғасты.

Өзіндіктері, күні және қолданылу аясы

Е дерегінде Құдайдың есімі Мұсаға аян болғанға дейін әрқашан "Элохим" немесе "Эль" деп беріледі, содан кейін Құдай יהוה деп аталады, көбінесе ағылшын тілінде "YHWH" деп жазылады. Е-нің Киелі кітаптағы Израиль мен оған байланысты рулар (Дан, Нафтали, Ғад, Ашер, Исахар, Забулон, Ефрем, Манаса, Бунямин) және леуіліктер туралы әртүрлі әңгімелер мен дәстүрлерді жинап, оларды біртұтас мәтінге тоқу арқылы құралған деп есептеледі. Бұл дерек Израиль патшалығының (Самарияның) б.з.д. 722 жылы құлауынан кейін Яһудаға келген солтүстік босқындардың көзқарасын көрсетеді деп саналады. Е Израиль патшалығы мен оның Ешуа және Жүсіп сияқты батырларына қатысты дәстүрлерге ерекше қызығушылық танытады. Е Израильді Яһуда патшалығынан жоғары қояды (мысалы, Сихемді өлтірудің орнына сатып алғандарын айтады) және Һарон туралы жағымсыз пікір білдіреді (мысалы, алтын бұзау туралы оқиға). Сондай-ақ, Ефремнің маңыздылығына ерекше назар аударады, себебі Израиль патшасы Йеровоам осы рудан шыққан. Е-ге енген деп саналатын тәуелсіз мәтіндердің бірі – Келісім кодексі, ол Мысырдан шығу кітабының 21–23 тарауларында қолданылатын заң мәтіні.