Кіріспе

Тораның төрт көзінің бірі – Жахист немесе Яхист, көбінесе J деп қысқартылады. Ол Пентатеухтің (Тораның) ең танымал көздерінің бірі, Деутерономист, Діни көз және Элохистпен бірге. Жахист мәтінінің болуы біршама даулы, көптеген ғалымдар, әсіресе Еуропада, оның ешқашан толыққанды, тәуелсіз құжат ретінде болғанын жоққа шығарады. Бірақ көптеген ғалымдар оның бар екендігін қабылдайды. Жахист Құдайды атау үшін Яхве (немісше: Яхве; ивритше: [[Тетраграмматон]]) терминін жиі қолдануы себепті осылай аталды.

Өмірбаян

Қазіргі ғалымдар бес кітаптың (Пятикнижие) әртүрлі көздерге негізделгенін қабылдайды, бірақ авторлар осы көздерді Киелі кітаптың алғашқы бес кітабын жазу үшін қалай пайдаланғаны туралы көптеген дау бар. Діни қызметкерлердің редакторлары бірнеше тәуелсіз дереккөздерді бес кітаптың біртұтас мәтініне енгізген деген деректі гипотеза 20-шы ғасырдың көп бөлігінде басым болды, бірақ осы гипотезаға қатысты келісім қазір бұзылды. Оның сыншылары редакторлардың рөлін күрт арттырады, оларды құжаттарды жай ғана біріктірушілер емес, өздері көп материал қосып өңдеушілер деп санайды. Деректі гипотезаның қарапайым түрін оның жақтастары да жетілдірді. Соңғы онжылдықтардағы ең маңызды өзгеріс – жеке E және J деректемелерін толығымен қалпына келтіру мүмкін емес екенін мойындау, олардың көп бөлігін алғашқы JE редакторы жойған; немесе E деректемесі ешқашан дербес болған жоқ, ол J деректемесінің бір бөлігі болған.

Сипаттамалары

J-де Яхве физикалық және мінездік тұрғыдан антропоморфтық бейнеде бейнеленеді, мысалы, Ыбырайым Содом мен Гоморраның тағдыры үшін Яхвемен келісімге келген кезде; немесе Қиямет кезінде Яхве адал емес израильдіктерді жоюмен және Мұсаның ұрпақтарын орнатумен қорқытқан, бірақ Мұса оны ықпал еткенде "өкініп, халқына апат салмай кетті". J Яһудаға, оның ішінде оның бәсекелесі және көршісі Едоммен қарым-қатынасына; Иерусалим сияқты Яһуда қалаларына ерекше назар аударады және Дәуіттің монархиясының заңдылығын нығайлы қолдайды. J сондай-ақ Израильдің басқа тайпаларын сынап, Солтүстік Корольдігінің астанасы Шехемнің түпкі тұрғындарының қырғынынан кейін құрылғанын ұсынады.

Куганның түсіндірмесі

Майкл Д. Куган джахвистік дәстүрде үш қайталанатын тақырыпты ұсынады: адамдар мен топырақ арасындағы қарым-қатынас, адамдар мен Құдай арасындағы ажырым және адамның прогрестік бүлінуі. J ерекшелігі – адам мен топырақ арасындағы тығыз байланысты баса көрсетуі. Бұл мотив алғаш рет «алғашқы адам Адам деп аталды, себебі ол топырақтан (Еврейше Адама) жаратылды» деп айтылғанда кездеседі. Бастапқыда адам топырақпен үйлесімде өмір сүреді, бірақ жақсылық пен жамандықты білген ағаштан жегеннен кейін Яхве топырақты қарғысқа тоғытып, адамды тамағы үшін еңбек етуге және өлген соң топыраққа қайтуға үкім етеді. Кейін Қабыл топырақ өңдейтін адам (адама) болады, ал інісін өлтіргеннен кейін жер оған қарғыс жасайды. Адам мен топырақ арасындағы үйлесім Нұхпен, топырақ адамымен қайта жаңарғандай, ол аман қалған адамзатқа еңбектен құтылу әкеледі. Нұхтың маскүнемдігі де адамдарды топырақпен, оның өнімдерімен және бүлінумен байланыстырады. Тағы бір қайталанатын тақырып – құдайлық және адамдық әлемдер арасындағы шекара. Тек қана Жаратылыс 3:22 (ЖД)-де тыйым салынған жемісті жегеннен кейін адам мен әйел құдайға ұқсап, Еден бағынан қуылды, осылайша олардың өлместігі мен құдайлық нығматы жойылды. Бұл тақырып Жаратылыс 6:1–4 (ЖД)-те де көрінеді, онда Құдайдың ұлдарының адам әйелдерімен араласуы – Яхве бұл әрекетті бұзушылық деп жариялап, олардың ұрпақтарының өмір сүру мерзімін шектейді. Жаратылыс 11:1–9 (ЖД)-де Бабель мұнарасы құдайлық сфераға көтерілуге тырысады, бірақ Яхве адамзаттың тілін шатастырып, оның жолын кеседі. Үшінші тақырып – адамзаттың прогрестік бүлінуі. Құдай «өте жақсы» әлемді жаратады, онда жыртқыштық пен зорлық-зомбылық жоқ, бірақ Хауаның бағынбауынан кейін Қабыл өзінің інісі Әбілді өлтіреді, содан кейін Яхве бүлінген жаратылыстарын топан сумен жоюды шешеді. Топан судан кейін де бүліну қайта орын алады, бірақ Құдай өзінің жаратылысының кемшіліктері бар екенін қабылдайды.

Күні

ХІХ ғасырдағы неміс ғалымы Джулиус Веллхаузен, құжаттық гипотезаның классикалық формасын қалыптастырған, Израиль тарихының монархиялық кезеңінен бұрын J-ді нақтырақ мерзімдеуге тырыспады. 1938 жылы Герхард фон Рад J-ді Соломонның сарайына орналастырып, шамамен б.з.д. 950 жылға жатқызды және оның жазу мақсаты Соломонның әкесі Дәуіт құрған біріккен мемлекетті теологиялық тұрғыдан негіздеу болды деп салды. Бұл көзқарас кеңінен қабылданды, бірақ 1976 жылы Х.Х. Шмидтің «Дер согеннандт Яхвист» («Соны деп аталатын Яхвист») атты маңызды зерттеуі J-дің б.з.д. 8 және 7 ғасырлардағы пайғамбарлық кітаптарды білгенін, ал пайғамбарлар Тора дәстүрлерін білмегенін көрсетті, яғни J 7 ғасырдан бұрын жазыла алмайды деген тұжырым жасады. Ғалымдардың аз бөлігі J-ді одан да кейінгі кезеңге, яғни жер аудару және/немесе жер аударудан кейінгі кезеңге (б.з.д. 6-5 ғасырлар) жатқызады.

Жаратылыс

Яхвист жаратылыс оқиғасымен басталады (Жаратылыс 1-дегі жаратылыс оқиғасы П-ден), одан кейін Едем бағының оқиғасы, Қабыл мен Әбіл, Қабылдың ұрпақтары, Нефилимдер, топан су оқиғасы (П-ден келген параллель есеппен тығыз байланысты), Нұхтың ұрпақтары, Нұхтың шатырындағы инцест оқиғасы (Жаратылыс 6-дан), Ұлттар тізімі және Бабыл мұнарасы. Бұл тараулар Ыбырайымға дейінгі адамзат тарихы деп аталатын Бастапқы тарихты құрайды, ал J және P шамамен бірдей көлемде материал ұсынады. Яхвист Жаратылыс кітабының қалған бөлігін, яғни Ыбырайым, Ысқақ, Жақып және Жүсіп туралы мәліметтерді береді. Қазіргі классикалық құжаттамалық гипотезаны ұстанатындар J мәтінін Жаратылыс 2:4-тен Жаратылыс 35-ке дейін, Яқуптың Исраил деп аталуының аяқталуымен және он екі тайпаның патриархтарының тоқтауымен сипаттайды. Жүсіп туралы әңгіме солтүстік "Е" деректемесінен қосылған сияқты көрінеді, себебі J мәтініндегі реактивті және антропоморфты Құдайға қарағанда, Құдайдың көбірек рухани, белсенді және пророқтық сипаты бар. P мәтінінің кейінгі қосымшалары J баяндамаларын жақтау ретінде қызмет етеді. P мәтінінің "қосымшасы" Жаратылыс 1-де (кітаптың шеңберін анықтайды), Жаратылыс 5 Жаратылыс 1-ді қайталайды және Адамның діни тегін көрсетеді, сондай-ақ Жаратылыс 35-те, J мәтінінің патриархтық баяндамаларын "Е" Жүсіп баяндамасына байланыстырады, бұл деректерді жер аударылған авторлар екінші храм дәуірінде ұлтты қайта құру мақсатында маңызды деп санаған.

Шығу

Ғалымдар Шығу кітабының қанша бөлігі Ж-ге, ал қаншасы Е-ге жататыны туралы пікір таластырып жүр, себебі Е дерегінен басталатыны да Құдайды Яхве деп атайды. Ж материалдың көп бөлігін ұсынады, бірақ Е-мен тығыз байланысты. Сондықтан, Шығу кітабында Ж-ге тиесілі бөлік пен Е-ге тиесілі бөлікті анықтау қиын; алайда, Израильдің құлдығы мен оның Мысырдан шығу кереметтері туралы өз есебін беретін П тобын анықтау оңай. Мысырдан шыққаннан кейін, Ж тастан су шығару және Құдайдың израильдіктерге манна жаудыру туралы өз баяндамасын ұсынады. Содан кейін, Шығу кітабында Ж-ге қатысты материал он өсиеттің Ж-нің баяндамасынан басқа жоқ, олар Реттік он өсиет деп те аталады. Ж көбінесе заңға баса назар аудармайды.

Леуіліктер

Ғалымдардың көп бөлігі Леуілік кітабының дерлік толық бөлігін П-ге жатқызады.

Сандар

J Синайдан кетумен, Қанаандағы алыптардан қорқыған тыңшылар туралы әңгімемен және израильдіктердің Уәде етілген жерге кіруден бас тартуымен басталады, бұл Яхвеның ашуын тудырады, ол оларды алдағы қырық жыл бойы шөлде саяхаттауға үкімдейді. J 16-тараудан бастап Датан мен Абирамның бүліктері туралы әңгімені жалғастырады, ол Редактордың Корейдің P-ға қарсы бүліктері туралы баяндамасымен біріктірілген. Сонымен қатар, әдетте J 21-ден 24-тараулардың көп бөлігін қамтиды деп есептеледі, оған қола жылан, Балаам және оның сөйлейтін есегі туралы әңгіме кіреді (бірақ Фридман мұны Е-ге жатқызады), соңында Баал-Пеор бұзықтығының алғашқы тармақтарымен аяқталады.

5 - жазба

Құдай сөзінің басым бөлігі Жосия реформалары кезінде "Д" деп аталатын автордың қаламынан туған. Бірақ, Құдай сөзі аяқталған Бес кітапқа енгізілген кезде, Мұсаның өлімі туралы оқиғалар Сандар кітабының соңынан Құдай сөзіне көшірілді. Осылайша, Құдай сөзіндегі Мұсаның өлімі туралы баяндардың бірі "Ж" авторлығымен байланысты, дегенмен ғалымдар оның қай аяттарды қамтитыны туралы пікірде бөліседі.